ĐÂU LÀ LÝ LO KHIẾN TT TRUMP BỊ LOẠI KHỎI GIẢI NOBEL HÒA BÌNH 2025?

Chào mừng quý vị trở lại với chi tiết mới. Tôi là Lê Minh. Thưa quý vị, như vậy là suốt mấy tháng qua, sau bao nhiêu khen ngợi, bình luận tích cực về Tổng thống Trump của các nhân vật tai to mặt lớn trên chính trường quốc tế, sau bao nhiêu mong chờ, hy vọng, đồn đoán của những người ủng hộ ông, cuối cùng vào khoảng mấy sáu giờ ngày 10 tháng 10, theo giờ Việt Nam, thì giải Nobel Hòa Bình đã được quỷ ban Nobel Naui trao cho một người khác. Đó là bà Maria Corina Machado, một chính trị gia 58 tuổi, là lãnh đạo đảng đối lập của Venezuela. Nhân vật được mệnh danh là ba đầm thép của Venezuela này, được trao giải vì những nỗ lực không biết mệt mỏi trong việc thúc đẩy quyền dân chủ cho người dân Venezuela và đấu tranh để chuyển đổi một cách công bằng, hòa bình sang nền dân chủ, theo thông cáo chính thức của ủy ban Nobel Naui. Vâng, đây rõ ràng là một kết quả bất ngờ, nhất là với những người ủng hộ ông Trump, nhưng xét về lịch sử vốn thường gây bất ngờ của giải Nobel Hòa Bình thì không có gì đáng ngạc nhiên cả. Và giải Nobel Hòa Bình năm nay liệu có phải là một sự bất công với ông Trump hay không? Chúng ta lại có dịp tìm hiểu về một giải thưởng được trông đợi và hay gây ổn ào này. Đó chính là chủ đề ngày hôm nay. Trước tiên chúng ta sẽ giải thích câu hỏi là vì sao ông Trump không được giải. Đây có lẽ là câu hỏi mà rất nhiều người yêu quý ông Trump, những fan của ông Trump thắc mắc từ hôm bây giờ. Thì thưa quý vị, quá trình xét giải Nobel Hòa Bình thường bắt đầu từ mùa thu của năm trước, năm trao giải. Các ủy ban Nobel sẽ gửi đề cử cho các chuyên gia để nhận hồ sơ ứng viên và đánh giá. Thời hạn cuối cùng đột hồ sơ phải là trước hạn chót 31 tháng 1 hoặc là mùa 1 tháng 2 của năm trao giải. Sau khi hết hạn, ủy ban sẽ tiến hành sàng lọc, đánh giá và chọn ra ứng viên phù hợp để trao giải. Quá trình này kéo dài đến khoảng tháng 9, tháng 10 của năm trao giải. Ông Trump mới tuyên thệ nhậm chức Tổng thống vào ngày 20 tháng 1 năm 2015. Thì rõ ràng trừng ấy thời gian là quá ngắn cho ông để có thể làm được việc gì khiến được đề cử trước hạn chót 31 tháng 1. Mặc dù rất nhiều các chính trị gia và những người có ảnh hưởng trên thế giới nói về việc sẽ đề cử ông Trump cho giải Nobel Hòa Bình năm nay, đa phần những hành động đó mang tính ngoại giao mà thôi, hoặc là họ bảo lưu điều đó cho năm sau. Như vậy thì mặc dù đã làm được nhiều điều cho Hòa Bình trên toàn thế giới với việc đóng vai trò trung gian hòa giải 8 cuộc xung đột quốc tế, ông Trump không giành giải thưởng trong năm nay là một vấn đề dễ hiểu, bởi vì những việc ấy đều là sau khi Ủy ban Nobel Naui khóa sổ với việc đề cử rồi. Do vậy, những chỉ trích nhắm tới Ủy ban Nobel đã gạt ông Trump ra ngoài, có lẽ là vì chưa hiểu rõ quy định của giải thưởng này. Ngược lại, việc họ trao giải cho bà Maria Corina Machado lại là một lựa chọn xứng đáng. Nhưng trước hết thì chúng ta cần xem lại tiêu chí của giải Nobel Hòa Bình là gì. Tiêu chí lựa chọn giải Nobel Hòa Bình dựa theo di trúc của Alfred Nobel, được quy định chính thức bởi Ủy ban Nobel Naui và có thể tóm tắt như sau, từ nguồn chính thức là NobelPrize.org. Giải được trao cho người hoặc tổ chức đã làm được nhiều nhất hoặc tốt nhất để thúc đẩy tình hữu nghị giữa các dân tập, hủy bỏ hoặc giảm bớt quân đội thường trực, và tổ chức hoặc thúc đẩy các hội nghị hòa bình. Ứng viên được đề cử phải là người có đóng góp rõ ràng, tích cực cho hòa bình thế giới, giảm xung đột, đẩy mạnh hợp tác quốc tế và bảo vệ nhân quyền. Việc đề cử chỉ được chấp nhận từ những cá nhân, tổ chức đủ điều kiện như thành viên quốc hội, chính phủ, viện Hà Lâm, các nhà nghiên cứu về hòa bình, tổ chức tương đoàn giải Nobel, các thành viên và cố vấn của Ủy ban Nobel. Việc đề cử và tuyển chọn được thực hiện theo quy trình bí mật, kỹ lưỡng, gồm nhiều vòng đánh giá bởi các chuyên gia độc lập và quyết định cuối cùng do Ủy ban Nobel Naui bỏ phiếu đa số. Quy trình xét chọn bắt đầu từ tháng 9 năm trước của năm trao giải, kết thúc vào khoảng tháng 9-10 của năm trao giải, với hạn cuối nhận đề cử thường là vào ngày 1-2. Giải thưởng trú trọng tác động lâu dài, bền vững đối với hòa bình toàn cầu, không chỉ là hành động nhất thời hay mang tính biểu tượng. Xét theo tiêu trí này thì bà Machado phù hợp ở trong điểm nào để được trao giải, thưa quý vị. Mặc dù thành tích của bà Machado không phải ở thúc đẩy hòa bình giữa các quốc gia, nhưng mà nó nằm ở khía cạnh bảo vệ nhân quyền theo một cách hòa bình. Bà đã có những nỗ lực không ngừng nghỉ để thúc đẩy quyền dân chủ cho người dân Venezuela, trong bối cảnh nước này đang đối mặt với một chế độ độc tài cùng khủng hoảng kinh tế nhân đạo nghiêm trọng. Các đóng góp này thể hiện vai trò quan trọng của bà trong việc chống lại sự đàn áp, bảo vệ nhân quyền và thúc đẩy hòa bình bền vững trên đất nước Venezuela cũng như khu vực Mỹ Latin. Mặc dù bị đe dọa về tính mạng, nhưng bà đầm thép này không sợ hãi và vẫn ở lại Venezuela, chứ không tìm kiếm sự an toàn ở ngoại quốc. Khi nhận giải, bà Machado đã phát biểu rất thực tế và cảm động rằng giải thưởng này bà dành tặng cho người dân Venezuela, những người xứng đáng được nhận vì sự kiên cường và lòng dũng cảm của họ trong cuộc đấu tranh không ngừng nghỉ cho quyền dân chủ và tự do trong hoàn cảnh đất nước bị đàn áp và khủng hoảng kéo dài. Theo thông tin từ tờ New York Times, những nhân vật quan trọng trong chính quyền Trump hiện nay, như là Ngoại trưởng Marco Rubio vào hồi tháng 8 năm 2024, đã ký vào một bức thư chung kêu gọi Ủy ban Nobel Naui trao giải Nobel Hòa bình cho bà Machado. Bức thư được gửi ngày 26 tháng 8 năm 2024 và ký bởi Thượng nghị sĩ Rick Scott, ông Rubio lúc ấy là Thượng nghị sĩ và một số dân biểu năng Cộng hòa khác. Thư viết rằng, kính gửi các thành viên của Ủy ban Nobel Naui, chúng tôi viết thư này để ủng hộ việc đề cử bà Maria Corina Machado cho giải Nobel Hòa bình. Trong tư cách những nhà hoạch định chính sách luôn nỗ lực vì dân chủ và quyền con người, chúng tôi hiếm khi chứng kiến lòng quả cảm, sự vị tha và lập trường đạo đức vững vàng như ở bà Maria Corina Machado. Cũng rất có phong cách ngoại giao, bà Machado tuyên bố rằng bà trao tặng giải thưởng cao quý này cho Tổng thống Mỹ Donald Trump, để bày tỏ lòng biết ơn đối với sự ủng hộ kiên định của ông dành cho sự nghiệp dân chủ của Venezuela. Giải thưởng dành cho bà Machado rõ ràng là xứng đáng rồi. Những giải thưởng Nobel Hòa bình gây tranh cãi có lẽ không phải cho năm nay, mà là không ít lần trong quá khứ. Bây giờ thì chúng ta hãy cùng điểm qua những giải Nobel Hòa bình gây tranh cãi, quý vị nhé. Trước hết, chúng ta cần trả lời câu hỏi đó là vì sao lại có giải Nobel Hòa bình? Alfred Nobel, sinh năm 1833 và qua đời năm 1896 tại San Remo, Ý do xuất hiện não. Ông không để lại lời giải thích chi tiết trong di trúc vì lý do chọn Hòa bình là một trong các hạng mục giải thưởng Nobel. Thực tế thì các danh mục về vật lý, hóa học rõ ràng hơn vì ông là kỹ sư hóa học và nhà phát minh. Nobel là người sáng chế thuốc nổ và balistide, một loại chất nổ có thể so sánh với cordite. Cả hai đều có ứng dụng quân sự và được sử dụng trong bạo lực thời đó. Balistide được cấp bằng sáng chế năm 1887 và đã được chính phủ Ý, Pháp sử dụng. Đồng thời, Nobel cũng mua lại công ty Bofors từ sản xuất sắp thép chuyển thành nhà sản xuất vũ khí quân sự có quy mô lớn vào cuối thế kỷ 19. Một truyền thuyết nổi tiếng nhưng chưa được xác thực hoàn toàn kể rằng, báo chí Pháp từng nhầm rằng ông đã chết và cho đăng cáo phó, gọi ông là thương nhân của các chết vì các phát minh chất nổ của ông. Điều này được xem như là động lực để Nobel trao lại một di sản nhân đạo hơn qua các giải thưởng Nobel. Theo Ủy ban Nobel Naui và nhiều học giả, một nhân tố quan trọng ảnh hưởng đến quyết định này là tình bạn thân thiết giữa Nobel và Peter von Schattener, một nhà hoạt động hòa bình nổi tiếng từ bây giờ, người sau này cũng trở thành người đầu tiên nhận giải Nobel hòa bình. Mối quan hệ này giúp Nobel tiếp xúc sâu hơn với phong trào hòa bình châu Âu và có thể đã thúc đẩy ông đưa hòa bình vào danh bộ giải thưởng. Thực tế cho thấy, đây là loại giải thưởng Nobel gây tranh cãi nhất. Sau đây, ta hãy cùng điểm lại những giải Nobel hòa bình thiếu hòa khí nhất kể từ khi có giải này. Nếu trên đời này có ai đó thực sự xứng đáng được trao giải Nobel hòa bình, thì đó nhất định sẽ là Mahatma Gandhi, vị thánh của Sứ Ấn, người đã dẫn dắt nhân dân Ấn Độ trên con đường đòi lại độc lập từ thực dân Anh bằng một cách hòa bình. Tư tưởng và phong cách lãnh đạo bất hoạt động của ông đã ảnh hưởng sâu sắc đến các nhà hoạt động nhân quyền trên toàn thế giới, chẳng hạn như là Martin Luther King Jr. Ê thế mà, dù được đề cử đến 5 lần vào các năm 1937, 1938, 1939, 1947 và 1948, Gandhi chưa từng nhận được giải. Những người đề cử bao gồm các chính khách, học giả châu Âu và các thành viên trong ủy ban Nobel, tức là đủ ý tín để đại diện cho sự thừa nhận quốc tế đối với vai trò của ông trong phong trào phi bạo lực và đấu tranh giành độc lập cho Ấn Độ. Nhưng người ta vẫn lo ngại vai trò chính trị rõ nét của Gandhi, cũng như nghi ngờ về tính toàn cầu của phong trào của ông. Thậm chí có nguồn tin chưa được xác nhận chính thức nói rằng, ủy ban Nobel bị áp lực từ chính phủ Anh vì Gandhi là lãnh đạo phong trào chống thực dân Anh. Gandhi vẫn luôn là một người kiên định nguyên tắc bất bạo động trong suốt cuộc đời, và tất nhiên cũng chẳng có ý kiến gì với việc ông được đề cử hoặc là việc không đoạt giải cả. Đến năm 1948, năm ông được đề cử lần cuối thì ông đã mất do bị sát hại trước thời điểm ủy ban Nobel trao giải này, và họ đã từ chối trao giải cho người đạo khuất. Nhưng năm đó cũng không có ai được trao giải Nobel Hòa Bình. Năm 1989, Chủ tịch ủy ban Nobel Naui chính thức thừa nhận đó là một thiếu sót lớn khi không trao giải cho Gandhi, coi đó là một lời chiên muộn mảng dành cho ông. Vào năm 1973, giải Nobel Hòa Bình được trao cho Ngoại trưởng Mỹ Henry Kissinger và Cố vấn Ban chăm hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam Lê Đức Thọ. Ông Lê Đức Thọ từ chối nhận giải, cho rằng Hòa Bình chưa thật sự được thiết lập, còn Kissinger bị nhiều nhà phê bình xem như là người chịu trách nhiệm cho nhiều chiến dịch quân sự gây tản phá lớn. Thế mà ông ta vẫn nhận giải. 50 năm sau, tài liệu về quá trình đề cử mới được giải mật như quy định của giải này, tiết lộ rằng học giả người Naui John Sannes, thành viên ủy ban Nobel, đã đề cử cho giải thưởng này vào ngày 29 tháng 1 năm 1973, hai ngày sau khi Hiệp định Paris được ký kết. Ông này đã viết trong thư gửi ủy ban Nobel rằng, lý do của tôi là lựa chọn này sẽ nhấn mạnh điều tích cực rằng các cuộc đàm phán đã dẫn đến một thỏa thuận giúp chấm dứt xung đột vũ trang. Ông còn viết thêm rằng, tôi ý thức được rằng chỉ có thời gian mới trả lời được câu hỏi về ý nghĩa thực sự của Hiệp định này trên thực tế. Năm 1931, bà Aung San Suu Kyi được trao giải này. Khi ấy, bà được coi là biểu tượng dân chủ Myanmar, nhưng về sau thì bà bị chỉ trích vì không lên tiếng bảo vệ nhân quyền trong các cuộc khủng hoảng, đặc biệt là cuộc thảm sát người Rohingya. Vào năm 1994, giải Nobel Hòa bình được trao cho ba nhà lãnh đạo là Yasser Arafat của tổ chức PLO Palestine, Simon Peres và Isaac Rabin của Israel vì Hiệp định Hòa bình Oslo, một nỗ lực quan trọng nhằm đạt được hòa bình và giải quyết xung đột lâu dài giữa Israel và Palestine. Nhưng giải lần này bị chỉ trích vì hòa bình đâu chưa thấy mà xung đột vẫn lâu dài. Yasser Arafat bị cho là không đóng góp được mấy để có hòa bình lâu dài, và một số vụ bạo lực vẫn tiếp diễn ngay sau đó. Isaac Rabin cũng bị chỉ trích bởi các nhóm cực đoan Israel trong nước, và ông bị ám sát năm 1995 bởi một kẻ chống đối Hiệp định Oslo. Năm 2001, Tổng thư ký Kofi Annan cùng Liên Hợp Quốc đã nhận giải Nobel Hòa bình năm 2001 vì những nỗ lực không ngừng để tạo dựng một thế giới hòa bình và tổ chức hơn. Ông được ca ngợi là người đã mang đến sức sống mới cho Liên Hợp Quốc và đóng vai trò quan trọng trong việc đấu tranh vì quyền con người, chống lại chủ nghĩa khủng bố quốc tế, đồng thời phát động chính sách hành động toàn cầu chống đại dịch HVAC. Tuy nhiên, giải thưởng này cũng gặp không ngít chỉ trích và thảo luận xoay quanh hiệu quả thực sự của các chiến dịch hòa bình do Liên Hợp Quốc lãnh đạo dưới thời ông, chẳng hạn như chiến tranh Iraq, khủng hoảng Kosovo, xung đột ở Châu Phi, vấn đề nhân đạo tại Darfur và các xung đột quốc tế khác. Nhiều ý kiến đặt câu hỏi về khả năng và ảnh hưởng thực tế của Liên Hợp Quốc trong việc ngăn chặn các cuộc khủng hoảng, cũng như việc xử lý những bề bối nội bộ, tham nhũng và thiếu hiệu quả hành chính. Dù năm 2009, Tổng thống Mỹ Barack Obama được trao giải Nobel Hòa Bình, nhưng cũng giống trường hợp Tổng thống Trump, ông Obama mới nhậm chức được chừng 10 ngày trước hạn trót được đề cử của Ủy ban Nobel Hòa Bình, và tất nhiên là chưa làm được gì để mà xứng đáng được đề cử vậy. Ây thế mà khác với ông Trump, ông Obama đã được trao giải Nobel Hòa Bình 10 tháng sau đó, và cũng khác với ông Trump đã làm được rất nhiều trong việc tạo dựng hòa bình hay chấm dứt xung đột trên thế giới sau khi nhậm chức, thì ông Obama trong 10 tháng ấy chưa làm được điều gì cho hòa bình. Quyết định này cũng có phần hoan hỉ quá mức trước kỳ vọng về hòa bình, giống như các trường hợp trước đó vào năm 1973, 1994, 1994. Nhưng các lần trước dẫu sao cũng có hành động hay là thành tích cụ thể của người được trao giải. Quyết định lần này còn bị dư luận phản đối dữ dội hơn vì nó hoàn toàn dựa vào lời nói và quan điểm chính trị của ông Obama, vốn là một nhà hùng biện có khả năng biểu cảm tốt. Thực tế thì sau đó vào năm 2011, Obama bị chỉ trích vì can thiệp vào Libya năm 2011 mà không có sự chấp thuật đầy đủ của Quốc hội, bị xem là vượt quyền Tổng thống, gây ra hỗn loạn hậu chiến. Ông cũng bị chỉ trích thiếu năng lực trong chiến dịch chống IS, không có kế hoạch rõ ràng, dẫn đến tình trạng bạo lực leo thang trong khu vực Trung Đông. Obama cũng mở rộng mạnh mẽ chiến dịch không kích bằng máy bay không người lái, thực hiện hơn 500 vụ tấn công ở các nước như Pakistan, Yemen, Somalia. Các vụ tấn công này bị cáo buộc gây ra từ vài trăm đến hơn tám trăm dân thường thiệt mạng, trong khi chính phủ Mỹ lúc đó báo cáo thấp hơn nhiều, chỉ chừng 64 đến 116 người. Con giải Nobel Hòa bình năm 2018 thì được trao chung cho bác sĩ Denis Mukwege và nhà hoạt động nhân quyền Nania Murad nhằm tôn vinh những nỗ lực của họ trong việc chấm dứt bạo lực tình dục như một vũ khí trong chiến tranh và xung đột vũ trang. Tuy nhiên giải thưởng cũng gây ra một số tranh cãi về lựa chọn cá nhân và phạm vi tác động thực tế của họ. Một số nhà phân tích cho rằng, tuy ý nghĩa nhân đạo của giải rất lớn, nhưng ảnh hưởng thực tế đến việc chấm dứt bạo lực tình dục chiến tranh trên toàn cầu vẫn còn hạn chế do những ràng buộc chính trị và sự phức tạp của các cuộc xung đột. Một số ý kiến cho rằng giải tập trung nhiều vào biểu tượng cá nhân chưa đủ để phản ánh giải pháp toàn diện cho vấn đề bạo lực trong chiến tranh. Vâng thưa quý vị, ở những trường hợp mà chúng ta vừa phân tích thì tóm lại ta thấy là giải Nobel Hòa Bình không nhất thiết hòa bình như tên gọi của nó. Mặc dù không có ghi nhận nào về các cuộc đụng độ vật lý hay là bạo lực trực tiếp liên quan đến giải Nobel Hòa Bình. Các xung đột chủ yếu diễn ra ở mức độ chính trị, tuyên truyền, tranh luận và phản đối trên dư luận xã hội và các diễn đàn quốc tế. Nhưng rõ ràng, Nobel Hòa Bình là một cái giải thưởng đầy tranh cãi. Vậy thì ở đây chúng ta có một câu hỏi, đó là tầm quan trọng của cái giải thưởng này nên được nhận thức ở cái mức độ nào. Giải Nobel Hòa Bình vì tính chất chính trị và xã hội rất phức tạp cho nên rất dễ gây tranh cãi, đặc biệt là trong cái bối cảnh thế giới đầy biến động và phức tạp như ngày nay. Một giải Nobel mang tính chuyên môn như là Nobel Hóa học hay là vật lý sẽ ít gây tranh cãi hơn, bởi vì nó có tiêu chuẩn chuyên môn tương đối rõ ràng và chặt chẽ. Song giải Nobel Hòa Bình thì chấm về nhân cách, thành tích chính trị và xã hội của một người, sẽ phải đối mặt với dư luận phức tạp hơn rất nhiều. Có câu, 9 người 10 ý, không khi nào trong lịch sử mà câu nói này lại có thể chuẩn xác hơn như trong thời đại ngày nay. Những giám khảo, người đề cử cho giải Nobel Hòa Bình cũng là những con người bình thường, với quan điểm chính trị riêng, chịu những áp lực riêng, không nhất thiết có cùng chính kiến với ngoại giới hoặc với chính những người có khả năng được đề cử. Còn những cá nhân được đề cử thì sao? Họ cũng là những con người bình thường mà thôi, đã là con người đâu phải ai cũng giữ được mình trước sau như một. Lúc này họ có thể là một biểu tượng nhân quyền nhưng sau khi được trao giải, có khi lại chẳng đóng góp được gì cho nhân quyền. Hoặc lúc này họ đang thể hiện được tiềm năng rất lớn, được ký thác nhiều kỳ vọng đem lại hòa bình cho nhân loại, nhưng sau đó có khi lại mắc nhiều sai lầm, thậm chí đi về thái cực đối ngược. Chuyện gì cũng có thể xảy ra thưa quý vị. Bởi vậy người Trung Hoa xưa có câu thành ngữ là thụ phong người chết, đừng thụ phong người sống. Ý rằng khi người ta còn sống thì còn có thể thay đổi, có thể phạm sai lầm. Chết rồi thì mới không còn chuyện đó. Mọi việc mới hoàn toàn cố định lại và có thể đánh giá được một cách xác đáng đầy đủ. Cho nên câu nói này phản ánh quan điệm về sự công minh, thận trọng trong việc trao quyền và vinh dự. Đã vậy thì chẳng nên coi giải Nobel Hòa Bình hoặc các giải thưởng quốc tế có cùng tính chất là một điều gì đó quá quan trọng hay là mang tính chính xác vãn học. Trong một cuộc họp báo tại Tòa Bài Úc, ngay sau khi giải Nobel Hòa Bình năm 2025 được trao cho nhà hoạt động đối lập Venezuela, Machado, thì ông Donald Trump đã phát biểu rằng, tôi không làm điều đó để được nhận giải thưởng, tôi làm vì đã cứu mạng sống của rất nhiều người. Bà Machado xứng đáng nhận Nobel Hòa Bình. Sau phát biểu của ông Trump, cũng để lại nhiều suy ngẫm thưa quý vị. Có phải rằng một khi người ta nỗ lực để cứu lấy các mạng người, chứ không phải vì để được tôn vinh hay là giành danh hiệu, điều ấy còn xứng đáng được tôn vinh hơn mọi giải thưởng mang tính hình thức. Thực thi hoạt động nhân đạo, mang lại sự thay đổi tích cực hơn cho cuộc sống hay cho tinh thần con người, luôn luôn là một việc đáng để theo đuổi. Người ta sớm muộn sẽ được đền đáp xứng đáng một khi kiên định làm điều tốt đẹp. Bởi vì theo quan niệm hữu thần, thì mọi việc thiện áp tốt xấu trên đời đều sẽ có hồi báo. Con người đánh giá và con người có thể nhầm lẫn. Nhưng người đang làm, trời Phật đang nhìn, Chúa đang so sét, và sẽ chẳng đánh giá sai lầm bao giờ. Đến đây thì chương trình ngày hôm nay xin được phép tạm dừng. Xin mời quý vị chia sẻ quan điểm cá nhân ở phần dưới. Lê Minh xin chào và hẹn gặp lại.