BỊ ĐỊA LÝ PHONG BẾ, TRUNG QUỐC KHÓ THOÁT KHỎI THÒNG LỌNG THÁI BÌNH DƯƠNG

Chào mừng quý vị trở lại với Tri Thức Mới, tôi là Lê Minh. Thưa quý vị, khi chúng ta nhìn vào bản đồ thế giới, đôi khi có thể hiểu được vì sao một quốc gia phát triển mạnh, một quốc gia lại chật vật, vì sao có nơi luôn tự tin mở rộng chân trời, có nơi lại lúc nào cũng lo sợ bị bao vây. Địa lý không quyết định tất cả, nhưng mà nó tạo nên tâm lý quốc gia, tạo ra cái cách mà một dân thộc nhìn nhận chính mình, nhìn nhận láng giềng và hoạch quyết định đường đi nước bước cho tương lai. Trong nhiều cuộc thảo luận với Trung Quốc, người ta hay nói đến dân số khổng lồ, tốc độ tăng trưởng ngoạn mục, công nghệ mạnh lên từng ngày, hay là tham vọng vượt Mỹ. Nhưng mà ít ai dừng lại để hỏi một cái câu quan trọng đó là, Trung Quốc thực sự có cơ hội trở thành bá chủ toàn cầu không, khi bản thân địa lý đã cột chân họ vào một cái vùng đất vừa rộng lớn nhưng lại vượt bất đàn. Ngược lại, khi nhìn vào bản đồ nước Mỹ, ta thấy một cảnh tượng tráng ngược hoàn toàn. Hai đại dương ba bọc, vùng trung tâm phì nhiêu, biên giới phía Bắc và phía Nam không gây nguy hiểm, mạng lưới sông ngòi tự nhiên như những xa lộ thương mại, cùng một loạt cảng biển hướng thẳng ra đại dương. Nói theo cách nhẹ nhàng thì Hoa Kỳ sinh ra đã ở sẵn vị trí đầu bảng, còn Trung Quốc thì phải cố gắng gấp 10 lần mới mong chạm đến những vị thế mà Hoa Kỳ sở hữu một cách tự nhiên. Và hôm nay trong chương trình này thì chúng ta sẽ tìm hiểu lý do vì sao mộng bá chủ của Bắc Kinh khó có thể thành, và cái nỗ lực lật đổ Hoa Kỳ để mà lãnh đạo thế giới của họ cũng không thể vượt qua được định số của Tàu Hóa. Vâng thưa quý vị, đầu tiên chúng ta hãy nhìn trên bản đồ Trung Quốc và chúng ta thấy một cái thực tế đó là quốc gia này có biển nhưng lại không có đường đi ra đại dương. Nghe thì có vẻ lạ, bởi vì ai cũng biết là Trung Quốc có cái bờ biển rất là dài, nhiều cảng lớn thuộc hàng nhộn nhất thế giới, rồi Thượng Hải, Thâm Quyến, Quảng Châu v.v. đều là cửa ngõ thương mại toàn cầu. Thế nhưng mà khi nhìn trên bản đồ quân sự chiến lược thì ta sẽ thấy một cái thực tế ít ai để ý đó là các vùng biển của họ không mở thẳng ra đại dương, mà lại bị che chắn bởi một chuỗi đảo kéo dài từ Nhật Bản đến Okinawa, Đài Loan, đến Philippines và Borneo. Cái chuỗi đảo này được gọi là chuỗi đảo thứ nhất, chớ chưa thay, phần lớn trong số đó thuộc về các nước đồng minh thân Mỹ hoặc là có quan hệ an ninh với Mỹ, và có thể nói rằng là Trung Quốc nhìn ra biển là nhìn thấy hàng rào của Mỹ và đồng minh. Điều này ấy, nó dẫn đến một cái nghịch lý đầu đầu cho Trung Quốc. Khi mà họ sở hữu đường bờ biển rộng nhưng theo cảm nhận chiến lược thì họ vẫn bị một cái gì đó phong bế. Từ đó một cái tâm lý sâu xa xuất hiện, thứ mà nhiều học giả gọi đó là nỗi bất an biển cả của Trung Quốc. Họ có biển nhưng lại lo không thể ra biển lúc cận. Trong một cuộc xung đột lớn thì Hoa Kỳ hoàn toàn có thể phong tỏa các eo biển then chốt như là Myakko, Ba Sĩ hoặc là phối hợp với Philippines để khóa biển Đông. Khi đó thì phần lớn lượng hàng hóa xuất nhập khẩu của Trung Quốc, đặc biệt là dầu mò từ Trung Đông sẽ bị ngẽn lại như là bị bóp cổ vậy. Đó là lý do vì sao Trung Quốc lúc nào cũng nhấn mạnh cái việc là không thể để người khác khóa cửa nhà mình. Từ cái nỗi bất an đó, hàng loạt quyết sách đã ra đời. Điểm khởi đầu chính là biển Đông, Đài Loan và giấc mơ phá vòng vầy. Nếu nhìn bản đồ một lần nữa thì chúng ta sẽ thấy là Đài Loan như là một cái then chốt nằm ngay cửa ngõ từ Đông Nam Trung Quốc hướng ra Thái Bình Dương. Đó là một cái chiếc chìa khóa thực sự. Và nếu Đài Loan nằm trong tay Bắc Kinh thì Trung Quốc sẽ mở rộng cửa ra đại dương. Còn nếu Đài Loan đứng về phía Mỹ hoặc là những đối thủ của Bắc Kinh thì cái cửa đó vẫn bị án ngữ, vẫn bị phong bế. Biển Đông thì cũng tương tự như vậy thôi. Đó là tuyến hàng hải sống còn của thương mại toàn cầu. Khoảng một phần ba lưu lượng hàng hóa bằng đường biển nó đi qua đây. Với Trung Quốc thì nó lại là tuyến nhập dầu, nhập khí, nhập nguyên liệu, gần như tất cả những cái thứ mà nền kinh tế công nghiệp của họ cần. Cho nên Trung Quốc họ phải bồi đắp đảo nhân tạo, dựng đường băng, đưa radar và tên lửa ra Biển Đông, rồi tăng tốc hiện đại hóa hải quân để mà tạo ra một cái vùng kiểm soát, gia tăng sức ép quân sự, kinh tế và chính trị lên Đài Loan và mở rộng tuần tra, xây đảo, áp đặt yêu sách đường chín đoạn để mà kiểm soát các nước Đông Nam Á. Tất cả nó đều phục vụ cho một cái tư duy đó là nếu chúng ta mà không tự mở cửa ra biển thì người khác sẽ đóng cửa lại. Và cái tư duy đó nó không phải hoàn toàn là tham vọng bành trướng như nhiều người nghĩ. Nó thực sự là nó xuất phát từ một cái nỗi lo hiện hữu của họ. Đó là họ bị lo là bị cắt đường tiếp tế, lo là bị phong tỏa khi có chiến tranh và lo bị Mỹ dẫn dắt liên minh bảo vệ. Nếu đường ra biển bị bóc nghẹt thì Trung Quốc phải tìm đường vòng, phải tìm con đường trên bộ. Và đó là lý do mà họ xây dựng cái gọi là sáng kiến vành đai con đường BRI. Đằng sau những khẩu hiệu đẹp đẽ như là kết nối Á-Âu rồi phát triển cơ sở hạ tầng, thực chất nó là mục tiêu chiến lược rất rõ ràng. Đó là tạo ra các tuyến đường bộ và đường sắt từ Trung Quốc sang Trung Á, Nga, châu Âu, xây cảng Wada ở Pakistan để có cửa hậu ra Ấn Độ Dương mà không cần đi qua eo biển Malacca, mua, thuê hoặc đầu tư một loạt cảng tại Nam Á, Đông Phi, Trung Đông để hình thành một mạng lưới điểm tựa chiến lược. Hệ thống đó giống như những lá phổi dự phòng giúp cho Trung Quốc thở khi tiến biển Đông Malacca gặp rủi ro. Nói chung khác, nếu Mỹ khóa cửa nhà trước, thì Trung Quốc muốn chắc chắn là vẫn có lối thoát ở sau nhà. Rất nhiều người cho rằng là họ muốn vượt Mỹ đơn thuần vì khát vọng bá quyển, nhưng thực tế có một nguyên nhân cũng sâu xa hơn nhiều. Đó là nếu Trung Quốc không mạnh ngang Mỹ, thì nước này không bao giờ thoát khỏi cái cảm giác bị uy hiếp cả. Hệ thống quốc tế hiện nay do Mỹ dẫn dắt, Mỹ kiểm soát công nghệ chip, chuỗi công ngưỡng bán dẫn, hệ thống tài chính toàn cầu dựa trên đồng đô la, rồi mạng lưới đồng minh của họ thì rộng khắp cả thế giới. Và ở đây, nó có vấn đề, đó là từ góc nhìn của Trung Quốc. Nếu như phải phụ thuộc vào công nghệ Mỹ, thì họ có thể bị bóp cổ, trường hợp mà điển hình như là Huawei. Còn nếu phụ thuộc đồng đô la, thì tài sản của họ có thể bị đóng băng, như là cái câu chuyện mà Nga chẳng hạn, sau khi mà xâm lược Ukraine đó. Rồi nếu phụ thuộc tuyến hàng hải qua lãnh thổ của đồng minh Mỹ, khi xung đột bùng nổ, họ có thể mất nguồn sống. Vì vậy, cái việc mà họ đẩy mạnh đầu tư vào AI, công nghệ lượng tử, năng lượng xanh, hàng không vũ trụ, v.v. không chỉ là tham vọng vượt Mỹ, mà còn là cái phản ứng sinh tồn bằng cách tự nhiên của họ. Họ cảm thấy là mình sẽ không an toàn nếu như thế giới vẫn do Mỹ viết luật, vẫn do Mỹ dẫn dắt. Vâng, như vậy là quý vị đã thấy đấy. Địa lý nó đã giúp chúng ta hiểu vì sao Trung Quốc làm những việc họ đang làm. Nhưng mà nó cũng giúp ta hiểu tại sao dù cố gắng đến đâu thì họ vẫn khó có thể vượt qua Hoa Kỳ. Có mấy cái lý do. Thứ nhất là Trung Quốc bị kẹt trong một cái vùng đông dân, nhiều đối thủ và nhiều điểm nóng. Nga ở phía Tây Nam này, Ấn Độ ở phía Tây Nam này, Nhật Bản thì ở phía Đông, Việt Nam, Philippines ở phía Nam, cộng thêm cả Triều Tiên. Một cái biến số bất định ngay sát biên giới. Không giống Hoa Kỳ, quốc gia chỉ có hai láng giềng dễ chịu là Canada ở phía Bắc và Mexico ở phía Nam. Trung Quốc sống trong một khu vực căng thẳng nhất thế giới. Quá nhiều mâu thuẫn lịch sử, lãnh thổ, tôn giáo, sắc tộc khiến cho việc xây dựng một khu vực thân thiện gần như là bất khả. Thứ hai, đó là Trung Quốc ở gần nhiều đối thủ nhưng lại cách xa những cái vùng mà họ cần chi phối. Để trở thành một cái siêu cường toàn cầu thì một nước buộc phải vươn tầm ảnh hưởng đến các châu lũ khác. Mỹ có thể làm điều đó một cách rất dễ dàng nhờ cái lực lượng hải quân cực kỳ mạnh mẽ, rồi vị trí thuận lợi và hệ thống căn cứ toàn cầu của mình. Trung Quốc muốn làm cái điều tương tự thì phải vượt qua chuỗi đảo thứ nhất, chuỗi đảo thứ hai, rồi cạnh tranh trực tiếp với Mỹ trên đại dương, nơi mà Hoa Kỳ đã bất bại suốt nửa thế kỷ qua. Cái điểm thứ ba đó là, trong khi Mỹ hướng ra thế giới thì Trung Quốc phải hướng vào trong. Ta biết rằng họ có hơn một tỷ dân, trong đó còn hàng trăm triệu người chưa đạt đến mức sống trung lưu, thậm chí là sống dưới mức nghèo khổ. Bất ổn nội tại, tranh lệch giàu nghèo, dân số già hóa nhanh, v.v... Nó là những cái vấn đề lớn buộc họ phải duy trì tăng trưởng cao và sự ổn định xã hội. Hoa Kỳ thì không bị những cái áp lực về dân số và biên giới tương tự như vậy. Họ có thể tập trung nguồn lực cho chiến lược toàn cầu mà không cần phải đối phó quá nhiều với cái vấn đề ở trong nhà. Nếu như bản đối Trung Quốc khiến người ta cảm thấy chật trội, bức bối và đầy nỗi lo thì bản đối nước Mỹ nó lại là một cái bức tranh của sự rộng rãi, tự do, phóng khoáng và cũng rất an định. Hoa Kỳ nằm giữa Đại Tây Dương và Thái Bình Dương. Điều này giúp họ gần như miễn nhiễm với sự xâm lược từ ngoại bang. Trong thế chiến thứ hai, châu Âu bị tàn phá, châu Á thì chìm trong đổ nát, còn nước Mỹ thì vẫn đứng vững như một pháo đài an toàn để mà cung cấp hàng hóa, thậm chí là vũ khí, tài chính, rồi cuối cùng bước ra chiến thắng. Ở trong nội địa của Hoa Kỳ thì cái lưu vực sông Mississippi nó đã tạo thành một cái hệ thống vận chuyển nội địa hoàn hảo nhất hành tinh. Sông lớn, sâu, rộng và chảy qua những cái vùng nông nghiệp phì nhiêu, vận chuyển hàng hóa bằng đường sông nó rẻ gấp nhiều lần so với đường bộ. Không quốc gia nào có được cái đặc ấn này. Hoa Kỳ có một cái biên giới dễ chịu, Canada thì hiền hòa, Mexico thì yếu hơn nhiều. Hai láng giềng này không bao giờ tạo ra một cái mối đe dọa chiến lược trong Mỹ cả. Còn Trung Quốc thì chúng ta thấy, chúng ta vừa phân tích đó, hoàn toàn được lại. Gần như mọi hướng, họ đều có đối thủ tiềm năng, thậm chí là đối thủ không đội chơi chung. Hải quân của Hoa Kỳ thì được tự do tung hành khắp nơi, không ai chặn cửa Mỹ, chứ khi xung đột với siêu cường khác, còn lại là nước Mỹ muốn đi đâu là đi thôi. Họ có căn cứ ở khắp thế giới, tạo thành một cái mạng lưới tri phối. Trung Quốc thì đụng từ Nhật đến Philippines, Úc, Ấn Độ v.v. Nói theo cái lối ví von, thì Mỹ là người sống trong một cái ngôi nhà rộng rãi, sân vườn thoáng, nhìn ra biển lớn. Còn Trung Quốc là cái người mà phải sống trong một cái ngôi nhà sát biển, nhưng cửa ra vào thì bị hàng xóm che chắn. Rất tủ tủng. Vậy thì câu hỏi then chốt mà chúng ta đặt ra đó là, Trung Quốc liệu có thể vượt qua Mỹ hay không? Nếu mà chỉ xét về địa lý, thì câu trả lời gần như chắc chắn là rất khó rồi. Không phải vì Trung Quốc yếu đâu, họ mạnh đấy. Không phải vì Mỹ quá hoàn hảo đâu, Mỹ cũng có điểm yếu chứ. Nhưng mà Trung Quốc họ phải vượt qua một loạt giao cản tự nhiên, chính trị, an ninh mà cái vị trí địa lý của họ đã mang lại. Hoa Kỳ thì lại có một cái hệ thống bảo vệ tự nhiên gần như lý tưởng để có thể xây dựng bá quyển. Tất nhiên địa lý nó không phải định mạnh tuyệt đối, thế nhưng mà nó thiết lập cái điểm xuất phát và giới hạn tự nhiên. Người ta hay nói là lời nguyền của địa lý đấy. Nếu nói theo một cách hình tượng thì Mỹ đã bắt đầu trò chơi trên đỉnh đồi, còn Trung Quốc thì bắt đầu ở dưới chân núi. Cả hai đều đang leo lên nhưng mà Mỹ thì luôn ở tầng cao hơn nhờ cái vị trí vượt dội của mình. Những điều mà ta thấy mỗi ngày trên báo chí nào là tranh chấp, đối đầu, cạnh tranh, v.v. Tất cả đều có thể truy về một nguồn gốc, đó là Trung Quốc không cảm thấy an toàn. Còn nước Mỹ nhờ địa lý thuận lợi, tự nhiên đã được trao vai cho làm một cái người gác cổng đại dương rồi. Mỹ có quá nhiều ưu thế trời cho, biên giới an toàn này, biển rộng, sông lớn, đất đai phỉ nhiều, đồng minh khắp nơi v.v. Nếu như Trung Quốc đang dùng cái sức mạnh, cố gắng để mà vượt lên vị thế địa lý của mình thì Hoa Kỳ chỉ cần dựa vào địa lý để mà giữ vững vị trí thôi. Câu chuyện nó đơn giản hơn rất nhiều. Đó là lý do vì sao mà cái cuộc cạnh tranh này kéo dài, gây gắt và cũng vì sao mà Trung Quốc dù bỏ ra rất nhiều nỗ lực nhưng vẫn rất là khó để thực sự thay thế Mỹ trên cái đỉnh trật tự thế giới. Họ có thể là vươn bình thành một cường quốc nhưng để trở thành một cái siêu cường đạp đổn Hoa Kỳ thì phải nói là cực kỳ cực kỳ khó. Và như quý vị đã thấy đấy, địa lý có thể giải thích một cách rất là... tuy có thể là chưa chọn vẹn nhưng cũng giải thích được phần lớn cái cách là một quốc gia hành xử. Thế nhưng mà dân số, văn hóa, thể chế và kinh tế mới là khi Ấn Độ quyết định quốc gia đó đi được bao xa và sẵn sàng trả cái giá nào để mà đạt được mục tiêu. Cuộc đối đầu giữa Mỹ và Trung Quốc vì vậy nó không chỉ là cái cuộc đua sức mạnh vật chất mà nó còn là cái cuộc đối đầu giữa hai cách tổ chức xã hội, hai tầm nhìn về thế giới và hai niềm tin về tương lai nữa. Trung Quốc thì ta biết rồi, họ sở hữu dân số khổng lồ mà bất kỳ quốc gia nào cũng mơ ước. Thế nhưng cái phía sau cái con số ấy, nó là ba gánh nặng đấy. Thứ nhất là dân số đó đang giả đi quá nhanh. Chính sách một con kéo dài nhiều thập niên đã tạo ra một đất nước già hóa, người ta gọi là già trước khi giàu. Chưa giàu đã già. Tuổi thọ tăng nhưng tỷ lệ sinh rơi số mức thấp nhất trong lịch sử. Một xã hội già hóa nó kéo theo chi phí an sinh xã hội khổng lồ, lực lượng lao động thì suy giảm, sáng tạo và dùi do khởi nghiệp giảm mạnh, áp lực thuế và chi tiêu công tăng. Trung Quốc đã mất đi lợi thế dân số vàng, cái thứ mà từng giúp họ bùng nổ sản xuất trong giai đoạn 1980-2010. Cái điểm thứ hai, đó là một quốc gia mà đông dân cần tăng trưởng đều đặn để mà giữ yên lòng dân. Trong một đất nước hơn tỷ người, nếu kinh tế chững lại, thất nghiệp tăng, bất ổn xã hội sẽ cực kỳ dễ nảy sinh. Và đây là lý do mà Bắc Kinh luôn luôn phải ưu tiên tăng trưởng, dù là bằng nợ công, đầu tư công, đẩy mạnh xuất khẩu hay là kiểm soát chặp thị trường tài chính. Họ luôn luôn phải, phải giữ cái nhịp độ tăng trưởng. Họ bị nghiện tăng trưởng như vậy, tăng trưởng bất chấp. Thứ ba, đó là dân số đông nó khiến mục tiêu lãnh đạo thế giới cũng trở nên khó khăn hơn. Để đạt mức sống ngang các nước phát triển như Mỹ, cái nước mà chỉ cần nâng thu nhập cho khoảng độ 330 triệu người ấy, thì Trung Quốc phải làm một cái điều tương tự với hơn một tỷ người. Đó là một cái nhiệm vụ khổng lồ và gần như bất khả thi. Ngược lại với Trung Quốc, nước Mỹ có bộ ba lợi thế mà Bắc Kinh thiếu, đó là dân số trẻ và đa dạng. Dân số Mỹ không già hóa nhanh nhờ là họ có cái chính sách nhập cư. Mỗi năm Mỹ đón hàng trăm nghìn người trẻ có trình độ đến từ mọi quốc gia. Ai cũng muốn đến Mỹ. Đồng thời, Mỹ cũng thu hút nhân tài trong các lĩnh vực công nghệ, khoa học, văn hóa, nghệ thuật, thu lũ Silicon, Hollywood, hệ thống đại học tốt đầu, v.v. Tất cả dựa vào cái khả năng hút nhân tài toàn cầu của họ. Mặt khác, cái sự năng động của xã hội Mỹ, nó vượt xa xã hội Trung Quốc. Sự tự do tư tưởng, cạnh tranh, đa dạng và văn hóa tự làm lại từ đầu khiến Hoa Kỳ có cái sức bật mà một xã hội bị quản lý chặt như Trung Quốc khó có. Dân số nó cũng không chỉ nên xét về số lượng mà còn là ở chất lượng và tâm lý, và ở cái điểm này thì Hoa Kỳ vượt trội rồi. Một cái điểm nữa đó là thể chế và hệ tư tưởng. Trung Quốc thì có cái văn hóa chính trị trọng, trật tự, tập thể và ổn định. Văn hóa chính trị coi trọng sự ổn định, phục tùng quyền lực trung ương, tính thứ bậc, nỗi sợ hỗn loạn, v.v. Trong lịch sử Trung Quốc, mỗi lần chiều đại sụp đổ đều kéo theo loạn lạc, đói kém và chiến tranh. Vì vậy, người dân Trung Quốc ưu tiên ổn định hơn tự do cá nhật. Đây là cái nền tảng để mà chính quyền Bắc Kinh bây giờ họ nắm quyền tuyệt đối, kiểm soát thông tin, quản lý xã hội chặt chẽ và triển khai các dự án lớn với tốc độ cao. Nhưng cùng lúc thì cái mô hình này nó cũng hạn chế sáng tạo, tạo rủi ro về quyết định sai lầm tập trung, gây ra sự rè trừng trong quan hệ quốc tế, cũng rất là nhiều cái hạn. Hoa Kỳ thì ngưng lại rồi, ra đời từ cái nền tảng triết học khai sáng, tự do, quyền cá nhân, pháp quyền, chính phủ nhỏ và thị trường lớn. Các cái giá trị này nó tạo ra tính sáng tạo bùng nổ, không gian tranh luận chính trị cởi mở, nền khoa học liên tục đổi mới, xã hội năng động và cạnh tranh. Thế nhưng nó cũng tạo ra sự chia rẽ chính trị, mâu thuẫn xã hội, khó đạt đồng thuận lớn và hỗn loạn truyền thông. Mỗi mô hình ta thấy là nó đều có điểm mạnh và điểm yếu, nhưng khi mà bước ra thế giới thì hai mô hình này đối lập gần như là tuyệt đối với nhau vậy. Một bên muốn định hình thế giới theo chất tự ổn định và kiểm soát, một bên thì muốn thế giới theo tự do, đa dạng, cạnh tranh. Đó là một cái xung đột mang tính văn minh, nằm sâu dưới mọi quyết định chính trị. Ở cái điểm về thể chế thì ta phải thừa nhận là Trung Quốc họ có mô hình tập trung, nhanh, nhưng mà cũng tạo ra rủi ro lớn. Ưu điểm của cái mô hình thể chế này là cái quyết định được đưa ra cực nhanh, triển khai chính sách quy mô lớn, không cần đàm phán keo dài, huy động tài nguyên toàn xã hội cho các mục tiêu chiến lược được cách nhanh chóng như là AI, chip, công nghiệp nặng hay là quân sự cố phòng. Nhưng mà nhược điểm ở chỗ đó là sai lầm mang tính hệ thống nó rất dễ xảy ra, không có đối trọng quyền lực, thị trường thì thiếu minh bạch, và cái tâm lý báo cáo tốt che giấu cái điểm xấu nó ăn sâu trong cái bộ máy quản liệu. Mô hình này nó giống như một con tàu khổng lồ chạy rất nhanh, nhưng nếu lạc hướng hoặc va vào đá ngầm thì cú sốc nó sẽ rất nặng. Nước Mỹ tuy là có cái sự bất đồng dẫn tới cái kiểu cãi nhau nhiều, có lúc thậm chí là người ta nhìn thấy như là hỗn loạn, nhưng mà hệ thống thì lại có các cái van an toàn, tòa án tối cao này, quốc hội này, các tiểu bang này, báo chí độc lập này, và họ có cái khả năng tự sửa lỗi, có cái cơ chế thay đổi lãnh đạo dễ dàng, và có môi trường để mà công dân phản biện. Chính cái sự mà nhìn có vẻ hỗn loạn này nó giúp Hoa Kỳ không bị một cái quyết định sai lầm kéo cả nước xuống vực. Và cái mô hình của Mỹ giống như một con tàu lớn nhưng mà đi vẫn có nhiều người lái, nhiều hệ thống điều chỉnh tự động, và trong cuộc đua dài hơn 50 đến 100 năm thì tính biệt vẫn quan trọng hơn là tốc độ thực vị. Về kinh tế thì Trung Quốc có một cái nền kinh tế dựa vào sản xuất, bất động sản và đầu tư công, mấy cái trụ của đó. Họ từng có mô hình tăng trưởng thân tốc dựa trên lao động giá rẻ, cơ sở hạ tăng lớn, đầu tư công, xuất khẩu hàng giá rẻ. Nhưng giờ đây thì cái mô hình cũ này nó đã tới giới hạn rồi, lao động không còn rẻ nữa, nợ bất động sản khổng lồ làm nền kinh tế trao đảo, dân số giảm, kiến thị trường nội địa suy yếu, còn cái chuỗi cung ứng toàn cầu thì phân tán vì lo ngại rủi ro chính trị. Trung Quốc họ muốn cạnh tranh với Mỹ về AI, chip, robot, năng lượng sạch, v.v. Thế nhưng mà chip tiên tiến thì lại bị Mỹ cấm vận, đầu tư công nghệ cao cũng khó đột phá, rồi khu vực tư nhân cũng mất niềm tin sau các cái chiến dịch siết quản lý và môi trường pháp lý của họ thì cũng không ổn định. Nên kinh tế Trung Quốc đang chuyển đổi, và chuyển đổi lúc cái dân số giả hóa là một cái bài toán cực khó rồi. Ngược lại, ta thấy là Hoa Kỳ họ sở hữu 4 cái thứ vũ khí mà Trung Quốc khó trao chép. Đầu tiên là các big tech Mỹ dẫn đầu toàn cầu như là Apple, Google, Microsoft, OpenAI hay là NVIDIA v.v. Trung Quốc thì có Baidu, Alibaba, Tencent, Xiaomi. Thế nhưng mà cái sự kiểm soát mạnh tay đang kìm hãm cái sự phát triển của những tập đoàn tư nhân này. Đồng USD là đơn vị tài chính toàn cầu, phần lớn thương mại quốc tế nó được định giá bằng USD, điều này cho Mỹ cái quyền lực kinh tế khổng lồ mà Trung Quốc không có, và đó là cái điểm thứ 2. Thứ 3 đó là thị trường tiêu dùng của Mỹ khổng lồ và giàu có. Dù dân số chỉ bằng độ 1 phần 4 Trung Quốc thôi, nhưng Mỹ tiêu thụ nhiều gấp bội, và họ là động cơ tiêu dùng của toàn thế giới, so với Mỹ thế nào nữa. Ai cũng muốn nhảy vào cái thị trường Mỹ, bởi đơn giản nó là thị trường béo bở nhất thế giới. Hệ thống đại học, nghiên cứu, công nghệ của họ thì không có đối thủ, nhân tài toàn cầu đổ về Mỹ. Trung Quốc muốn xây hệ thống tương đương, nhưng bị hạn chế bởi kiểm duyệt vào mô hình chính trị. Và nếu nhìn bề ngoài, người ta thường thấy Trung Quốc là một quốc gia tham vọng, muốn bành trướng, muốn làm bá chủ, muốn vượt Hoa Kỳ để trở thành số 1 thế giới. Nhưng khi soi kỹ hơn một chút, ta lại thấy ẩn sau cái sự hung ngăng ấy nó không hẳn là lòng tham, mà nhiều khi nó là một cái lỗi lo rất lớn, nỗi sợ hãi của một cái nước đang trỗi dậy. Càng mạnh lên thì càng thấy xung quanh mình đầy mối tư nguy. Vâng, thưa quý vị, điều này nghe có vẻ lạ, nhưng mà thật ra thì nó cũng khá dễ hiểu thôi. Kẻ yếu thì sợ bị đánh, nhưng mà kẻ đang mạnh lên cũng rất sợ bị chặn đứng. Trung Quốc chính là như vậy đó. Những cái đối lo này của họ không phải là tưởng tượng đâu. Nó nằm ngay trên bản nổ, nằm ngay trong quá khứ bị sâu xé, chia cắt, bị xâm lược, bị xỉ nhục. Vì vậy, dù Trung Quốc có thể hành xử như là một cái nước bá quyền, thì cái tâm lý gốc của họ lại giống như một người từng bị đánh đòn rất đau vậy. Bây giờ lớn lên thì lúc nào cũng đơm nớp, sợ bị đánh tiếp. Một cái dân tộc mang cho mình ký ức trăm năm quốc xỉ, khó mà không phản ứng mạnh khi mà đã có đủ sức mạnh quân sự. Dĩ nhiên, dù động cơ là nỗi sợ, nhưng mà hành động thì vẫn là hành động. Nếu Trung Quốc đưa tàu đến đe dọa Đài Loan thì đó là hành vi gây hấn rõ ràng. Nếu Trung Quốc đòi kiểm soát Biển Đông thì đó là hành vi bành trướng rồi. Nếu Trung Quốc muốn dùng sức mạnh kinh tế để tạo ra vùng ảnh hưởng thì đó là hành vi bá quyền. Nỗi sợ giải thích lý do, nhưng mà nó không thể biện mình cho hậu quả được. Không thể nói là vì tôi sợ cho nên là tôi phải đánh anh để tôi hết sợ. Cái chuyện đó nó là cái chuyện mà vô lý. Thế giới không đánh giá một quốc gia dựa trên tâm lý bên trong, mà dựa trên cách họ đối xử xung quanh. Bất kể là bên trong anh có cái gì, cái cách anh đối xử với mọi người, với các nước gia, quốc gia khác, nó mới là cái điều quan trọng. Vì vậy, ta có thể hiểu Trung Quốc từ bên trong nhưng mà không nên bỏ qua cái thực tế từ bên ngoài. Ngày nay nếu nhìn vào tin tức thế giới thì ta thấy một cái điều rất rõ là từ Á sang Âu, từ Phi sang Mỹ Latin, sự cảnh giác với Trung Quốc đã tăng lên trừ từng có. Không phải vài nước láng giềng mà cả thế giới đang tỉnh giấc rồi. Điều này không phải là do Trung Quốc giàu mà vì cách họ mang sức mạnh của mình ra để phô diễn với thế giới. Họ không chỉ xuất khẩu hàng hóa mà còn xuất khẩu cách sống, cách quản trị, cách hành sự của mình nữa. Với Mỹ hay là Âu Châu thì đó là pháp quyền, minh bạch, cạnh tranh và tự do. Nhưng với Trung Quốc dưới mô hình cai trị hiện tại thì thế giới nhận thấy chính trị kiểm soát, không tôn trọng báo chí, pháp luật cũng không được độc lập, kinh kế thì mập mở, các khoản vai nó tạo ra lệ thuộc, mất cảng, mất tài sản, bẫy nợ đó, ảnh hưởng chính trị ngầm, gây ép lực truyền thông, can thiệp cộng đồng. Rồi những cái hành vi cưỡng ép trong tranh chấp lãnh thổ, đặc biệt là tại Biển Đông. Rồi thái độ là anh mạnh thì anh đúng, khiến các nước nhỏ bị đe dọa liên tục. Tất cả điều đó là cái lý do mà thế giới không sợ Trung Quốc mạnh, chỉ sợ là Trung Quốc mạnh theo một cách không an toàn thôi. Và trong cái cuộc cạnh tranh Mỹ-Trung nó đang vô cùng căng thẳng như bây giờ, cái việc mà chúng ta so sánh một chút về vấn đề địa lý và vấn đề những yếu tố khác nữa, cho thấy rằng là cái cuộc cạnh tranh Mỹ-Trung nó không chỉ đơn giản là ở biển ngoài đâu, nó là mấy cuộc cạnh tranh lịch sử đấy. Và chúng ta đang được chứng kiến những cái thời khắc cũng rất quan trọng trong lịch sử. Tất nhiên, câu chuyện mà chúng ta phân tích thì nó cũng chỉ là một cái ý kiến mang cái phần chủ quan của chúng tôi thôi. Có thể nó cũng chưa được đúng lắm. Quý vị xin hãy để lại bình luận ở phần dưới để giúp chúng tôi tiếp tục là mở rộng thêm được các người nhìn của mình. Lê Minh xin chào và hẹn gặp lại.