VÌ SAO TRUNG QUỐC ‘HÚT MÁU’ DỮ DỘI NƯỚC ĐỨC ĐẾN VẬY?

Có những cuộc chiến bắt đầu bằng tiếng súng. Nhưng có những cuộc chiến cũng bắt đầu chỉ bằng một chữ ký. Không có xe tăng vượt biên. Không có chiến hạm nã pháo. Cũng không có máy bay gầm rú trên bờ trời. Chỉ có những hợp đồng mua bán doanh nghiệp. Những thương vụ đầu tư. Những hồ sơ chuyển nhượng sở hữu trí tuệ. Những bằng sáng chế âm thầm đổi chủ. Và đến một ngày khi nhìn lại, người ta nhận ra rằng thứ bị mất không phải là một vùng lãnh thổ, mà là tương lai công nghiệp của một quốc gia. Đó là câu chuyện đang xảy ra với nước Đức trong cuộc chiến sở hữu trí tuệ với Trung Quốc. Và trong video ngày hôm nay, chúng ta hãy cùng tìm hiểu câu chuyện này. Ngày 3 tháng 6, một nghiên cứu của Viện Kinh tế Đức cho biết Trung Quốc hiện đã nắm quyền sở hữu hơn 11.300 bằng sáng chế được phát triển tại Đức trong 2 thập niên qua. Điều này có nghĩa là gần 1 phần 3 phát minh phát triển tại Đức thuộc sở hữu nước ngoài, cụ thể là nằm trong tay Trung Quốc. Đặc biệt là trong cơ khí chế tạo, Đức tụt từ vị trí thứ 3 thế giới về chi cho nghiên cứu và phát triển năm 2000 xuống thứ 6 năm 2021, trong khi nguồn chi cho nghiên cứu và phát triển IND của Trung Quốc thì tăng cấp 20 lần cùng giai đoạn. Con số đó không chỉ đơn thuần là một dữ liệu kinh tế, nó còn là dấu hiệu của một cuộc dịch chuyển quyền lực sâu sắc. Những phát minh sinh ra từ trí tuệ Đức, từ phòng thí nghiệm Đức, từ nhà máy Đức, kỹ sư Đức đang dần rơi vào tay một đối thủ chiến lược có tham vọng thay thế chính nền công nghiệp Đức. Và đây là chiến thắng rất nguy hiểm của Bắc Kinh, bởi nó không chỉ giúp Trung Quốc có thêm vài nghìn bằng sáng chế, nó còn giúp họ đạt được ba mục tiêu lớn của lúc. Thứ nhất, họ có thể giúp ngắn con đường leo lên nước cao nhất của chuỗi giá trị công nghiệp. Thứ hai, Trung Quốc học được lõi kỹ thuật của nền công nghiệp châu Âu, mà Đức là đại diện mạnh nhất. Thứ ba, Trung Quốc tạo ra đòn bẩy chiến lược để khiến châu Âu ngày càng khó thoát khỏi quỹ đạo phụ thuộc của Bắc Kinh. Tới đây thì có người sẽ hỏi là tại sao Đức lại đánh mất cái quyền tự chủ của mình như vậy? Muốn hiểu điều này, và muốn hiểu vì sao nó nghiêm trọng, thì chúng ta cũng phải nhìn nhận cái vị trí và vai trò của nước Đức ở trong châu Âu. Ta biết rồi, họ không chỉ là một thành viên lớn của EU, mà còn là trái tim công nghiệp của châu Âu. Nếu Pháp được ví là một trung tâm chính trị quân sự, còn Brussels là bộ máy thể chế, thì Đức là cỗ máy sản xuất. Thứ ô tô, máy móc, hóa chất, thiết bị công nghiệp, robot, tự động hóa, cơ khí chính xác, dây truyền sản xuất, Đức đã tạo ra phần sương sống của năng lực công nghiệp châu Âu. Đó là lý do mà Bắc Kinh không cần phải tấn công, đánh chiếm cả châu Âu cùng lúc. Chỉ cần nắm được công nghệ Đức, thì Đức ảnh hưởng được quyết định ở Đức. Khiến doanh nghiệp Đức phải phụ thuộc vào thị trường Trung Quốc, thì phần còn lại của châu Âu sẽ khó mà cử lại. Đức là nền kinh tế lớn nhất EU, cũng là trung tâm xuất khẩu. Họ có tiếng nói rất quan trọng trong chính sách công nghiệp, thương mại và quan hệ đối ngoại của châu Âu. Một khi doanh nghiệp Đức bị ràng buộc lợi ích quá sâu với Trung Quốc, thì Berlin sẽ khó có thể ủng hộ những chính sách cứng rắn thật sự với Bắc Kinh. Và khi Berlin do dự, thì Bruxelles cũng do dự. Khi nước Đức phân vân, thì nhiều nước nhỏ hơn trong EU sẽ càng không dám đi đâu. Trong nhiều năm, Đức nhìn Trung Quốc bằng con mắt của thương mại, còn Trung Quốc thì là thị trường khổng lồ. Họ mua xe Đức, mua máy của Đức, cần thiết bị công nghiệp Đức, và đem lại lợi nhuận cho các tập đoàn Đức. Từ góc nhìn của doanh nghiệp thì đây là câu chuyện rất hấp dẫn. Bán được nhiều hơn, đầu tư nhiều hơn, mở rộng nhà máy, chiếm thị phần, tăng doanh thu. Nhưng mà Bắc Kinh không nhìn Đức đơn giản như là một nhà cung cấp. Họ nhìn nước Đức như một kho công nghệ, và đây là sự khác biệt chết người. Đức nghĩ mình đang bán sản phẩm, mở thị trường, còn Trung Quốc nghĩ mình đang tiếp cận lõi công nghiệp châu Âu. Đức nghĩ theo lợi nhuận doanh nghiệp, nhưng mà Trung Quốc thì nghĩ theo chiến lược quốc gia, và Bắc Kinh họ đã thắng ở chỗ đó. Vậy làm thế nào mà họ đã thâu tóm được công nghệ của Đức? Ban đầu thì Trung Quốc là khách hàng của công nghệ Đức, sau đó thì họ trở thành đối tác sản xuất. Tiếp theo họ yêu cầu liên doanh, nội địa hóa, chuyển giao kỹ thuật. Rồi họ mua cổ phần, mua doanh nghiệp, mua quyền sở hữu trí tuệ. Cuối cùng họ sở hữu bằng sáng chế, và khi đã sở hữu công nghệ thì họ không còn là học trò nữa, mà đã trở thành đối thủ. Đó là con đường rất quen thuộc. Mua máy, học máy, sao chép quy trình, nội địa hóa linh kiện, mua bằng sáng chế, tạo sản phẩm cạnh tranh. Cuối cùng là đánh ngược lại chính người thầy cũ bằng giá rẻ hơn, quy mô lớn hơn và sự hậu thuẫn của nhà nước. Các chuyên gia cảnh báo rằng Bắc Kinh có xu hướng định hướng chiến lược các thường vụ thâu tóm công nghệ phương Tây, trong khi thị trường nội địa Trung Quốc lại tương đối khép kín với nhà đầu tư nước ngoài. Đây chính là sự mất cân bằng mà châu Âu phải nhìn thẳng. Châu Âu mở cửa để Trung Quốc mua công nghệ, nhưng Trung Quốc không mở cửa tương xứng để châu Âu kiểm soát công nghệ chiến lược của họ. Châu Âu tin vào luật thị trường, nhưng mà Trung Quốc thì dùng luật thị trường như là công cụ phục vụ mục tiêu nhà nước. Châu Âu tách doanh nghiệp khỏi chiến lược quốc gia, còn Trung Quốc gắn doanh nghiệp vào chiến lược quốc gia. Đây chính là cái bẫy tình vì nhất. Bắc Kinh không cần phải ép châu Âu bằng vũ lực. Họ để châu Âu tự bước vào bằng lợi nhuận. Họ để các tập đoàn Đức tự biện minh rằng thị trường Trung Quốc quá lớn để bỏ qua. Họ để các chính trị gia châu Âu nói về tự chủ chiến lược, giảm phụ thuộc vào Mỹ, đa cực, cân bằng giữa Washington và Bắc Kinh. Nhưng mà càng nói tách khỏi Mỹ mà không có năng lực tự chủ thật sự thì châu Âu sẽ càng dễ rơi hơn vào cái quỹ đạo của Trung Quốc. Và đây chính là nghịch lý lớn của EU. Hôm 3 tháng 6, Wall Street Journal đưa tin EU nỗ lực giảm sự phụ thuộc vào cơ sở hạ tầng công nghệ của Mỹ. Nghe có vẻ như là họ đang tìm đường để trở nên độc lập hơn. Nhưng nếu trong quá trình ấy châu Âu lại phụ thuộc sâu hơn vào thị trường, chuỗi cung ứng, khoáng sản, pin xe điện, công nghệ xanh và vốn của Trung Quốc thì đó không phải là tự chủ. Mà nó chỉ là đổi một sự phụ thuộc này lấy một sự phụ thuộc nguy hiểm khác mà thôi. Phụ thuộc vào Mỹ thì ít nhất còn nằm trong một hệ giá trị tương đối gần đó là dân chủ, pháp quyền, đồng minh an ninh, NATO, thị trường mở. Nhưng mà phụ thuộc vào Trung Quốc thì là phụ thuộc vào một cái chế độ có chiến lược nhà nước rất rõ, có khả năng dùng thương mại làm vũ khí, dùng thị trường làm đòn bẩy, và dùng chuỗi cung ứng làm dây xích, rồi dùng công nghệ làm công cụ kiểm soát. Bởi vậy khi một số tiếng nói ở châu Âu hô hào tách khỏi Mỹ mà không đồng thời xây dựng năng lực công nghiệp tự chủ và hàng rào chống thâu tóm công nghệ từ Trung Quốc, họ tưởng mình đang thoát khỏi cái bóng của Washington, nhưng thực chất họ có thể đang bước vào cái bóng của Bắc Kinh. Đây là cái bẫy rất tình vi. Khi mà châu Âu tìm kiếm một đối trọng với Mỹ, thì Trung Quốc đã xuất hiện như là một thị trường, một nguồn vốn, một đối tác thương mại, một người mua khổng lồ. Nhưng mà đằng sau sự hấp dẫn ấy là một hệ thống đang âm thầm hút công nghệ, nắm chuỗi cung ứng và tạo đòn bẩy chính trị. Đức là ví dụ rõ nhất. Trong nhiều năm, doanh nghiệp Đức giàu lên nhờ Trung Quốc. Nhưng cùng lúc, Trung Quốc học được cách cạnh trành với Đức. Ngành ô tô là bài học đau đớn nhất. Đức từng xem Trung Quốc là thị trường tiêu thụ xe hơi. Nhưng Trung Quốc không dừng ở vai trò người mua. Họ đầu tư vào xe điện, pin, phần mềm, chuỗi cung ứng khoáng sản. Và bây giờ xe điện Trung Quốc quay lại thách thức chính các hãng xe Đức ngay tại châu Âu. Đó không phải là một tai nạn, mà là một mô hình. Hôm nay là xe điện, ngày mai có thể là máy mắp công nghiệp và sau đó là robot, rồi tự động hóa, thiết bị năng lượng, rồi công nghệ sản xuất thông minh, v.v. Nếu Đức mất dần quyền sở hữu và ưu thế trong những lĩnh vực này thì EU cũng mất cái lõi công nghiệp của mình. Và khi mà EU mất lõi công nghiệp, những khẩu hiệu về tự chủ chiến lược như là ta đã nhìn thấy, nghe thấy nó sẽ chỉ còn là lời nói xáo rỗng mà thôi. Không thể tự chủ nếu không kiểm soát được công nghệ. Cũng không thể độc lập nếu những bằng sáng chế quan trọng lại nằm trong tay đối thủ. Không thể có chủ quyền kinh tế nếu chuỗi cung ứng, pin, khoáng sản, thiết bị và thị trường xuất khẩu đều bị một cái cường quốc khác nắm top như vậy. Và đó chính là điều mà Trung Quốc đã đạt được từ cái chiến thắng sở hữu trí tuệ cho Đức. Họ không chỉ lấy công nghệ mà còn lấy đòn bầy. Đó mới là chiến thắng lớn nhất. Không phải 11.300 bằng sáng chế đơn lẻ, mà là khả năng biến công nghệ Đức thành nền tảng cho sức mạnh công nghiệp của Trung Quốc. Rồi dùng chính cái sức mạnh ấy để làm suy yếu vị thế của Đức và chia rẽ ý chí chiến lược của EU. Nói thẳng ra thì Bắc Kinh đang chơi một vãn cờ rất dài. Họ không cần châu Âu tuyên bố theo Trung Quốc là đồng minh của Trung Quốc. Họ chỉ cần EU không còn là một khối thống nhất đứng cùng với Washington. Và cách tốt nhất để đạt được điều đó là tạo ra lợi kinh tế trồng chéo đến mức mọi quyết định chính trị đều trở nên đau đớn. Đây là nghệ thuật giảng buộc. Trong thế kỷ 20, quyền lực nằm ở than, thép, dầu, quân đội, nhà máy. Còn ở thế kỷ 21, quyền lực nằm ở chip, pin, dữ liệu, bằng sáng chế, trí tuệ nhân tạo, robot, vật liệu mới, hệ thống sản xuất thông minh. Ai sở hữu công nghệ thì người đó viết luật chơi. Ai sở hữu bằng sáng chế thì người đó đặt tiêu chuẩn. Ai đặt tiêu chuẩn thì người đó kiểm soát thị trường. Và ai kiểm soát thị trường thì người đó có quyền lực chính trị. Đáng sợ hơn, Đức đang thua không phải vì họ không giỏi. Họ vẫn có kỹ sư xuất sắc, trường đại học mạnh, nhà máy tốt, truyền thống công nghiệp sâu. Nhưng họ thua vì trong nhiều năm họ đánh giá sai bản chất của đối thủ. Ở đây là Trung Quốc. Họ tưởng hợp tác kinh tế sẽ làm Trung Quốc giống phương Tây hơn. Nhưng cuối cùng, Trung Quốc đã dùng chính hợp tác kinh tế để làm phương Tây phụ thuộc hơn. Và đó vẫn là cây xà lập chiến lược. Điều Đức cần lúc này không phải là đóng cửa tuyệt đối với Trung Quốc. Đó là điều không thực tế. Nhưng Đức và EU phải tỉnh táo để mà phân biệt giữa thương mại bình thường và chuyển giao năng lực chiến lược, giữa đầu tư lành mạnh và thâu tóm công nghệ, giữa lợi nhuận ngắn hạn của doanh nghiệp và an ninh công nghiệp dài hạn của quốc gia. Một công ty có thể muốn bán hàng để sống sót, nhưng một quốc gia không thể bán tương lai chỉ để cứu một bảng cân đối kê toán. Một doanh nghiệp có thể nhìn vào quý tới, nhưng nhà nước phải nhìn vào thế hệ tới. Nếu không thì Đức sẽ tiếp tục rơi vào nghịch lý, vẫn là cường quốc công nghiệp trên danh nghĩa, song ngày càng phụ thuộc vào một đối thủ đang sở hữu những viên ngạch công nghệ quan trọng của mình. Đây chính là cái bẫy mà Bắc Kinh muốn châu Âu bước vào, không phải xâm lược, không phải cưỡng ép công khai, mà là làm cho châu Âu tự giàng buộc mình bằng lợi kinh tế, tự làm yếu mình bằng sự chia rẽ chiến lược, tự bán dần công nghệ lõi của mình dưới doanh nghĩa hợp tác. Không cần nổ một phát súng, chỉ cần đủ kiên nhẫn, đủ vốn, đủ chiến lược và đủ sự ngây thơ từ phía bên kia. Đó là cuộc chiến sở hữu trí tuệ của thế kỷ 21. Một cuộc chiến không có khói lửa, nhưng mà nếu thua thì cái mất không chỉ là tiền, cái mất là năng lực tự quyết, là sức mạnh công nghiệp, là vị thế của cả một châu lục. Và nếu Đức, trái tim công nghiệp của EU, bị nắm top, thì phần còn lại của châu Âu sẽ không còn là bài toán khó với Bắc Kinh nữa. Nếu nhìn một cách đơn giản thì cuộc chiến của Hoa Kỳ với Iran là câu chuyện ở Trung Đông mà thôi. Nhưng ta nhìn rộng ra ở trên bàn cờ chiến lược thì Hormuz nó cũng không chỉ là một eo biển đơn thuần, mà nó là chiếc van năng lượng có thể xoay cả cuộc diện Mỹ, Trung, Nga, EU. Nếu Hormuz bị tê liệt thì châu Âu lập tức đối mặt với bài toán năng lượng, nên công nghiệp Đức vốn đã chịu sức ép vì giá năng lượng cao. Nay sẽ càng khó thở hơn. Khi dầu thiếu, chi phí sản xuất tăng, vận tải tăng, hóa chất tăng, toàn bộ cỗ máy công nghiệp EU sẽ bị ép vào thế phải lựa chọn. Tiếp tục mơ hồ giữa Mỹ và Trung Quốc hay là quay lại dựa vào hệ thống an ninh, năng lượng do Mỹ và phương Tây dẫn dắt. Mỹ không nhất thiết muốn Hormuz đóng cửa kéo dài bởi vì điều đó cũng làm giá dầu tăng, lạm phát tăng và gây áp lực lên chính thị trường Mỹ. Nhưng Washington có thể tận dụng khủng hoảng này để nhắc EU một sự thật rằng tự chủ chiến lược không thể chỉ là khẩu hiệu. Nếu châu Âu không tự bảo vệ được tuyến năng lượng, không tự chủ công nghệ, không kiểm soát được chuỗi công ứng, thì việc tách khỏi Mỹ chỉ khiến họ dễ rơi sâu hơn vào quỹ đảo của Bắc Kinh mà thôi, như là chúng ta đã phân tích. Ở chiều ngược lại, Mỹ áp thuế lên hàng EU và siết hàng Trung Quốc khiến Bắc Kinh khó dùng châu Âu làm cái điểm trung chuyển hàng hóa vào thị trường Mỹ. Nếu EU bị ép phải dựng hàng giàu với hàng Trung Quốc, thì Trung Quốc mất một cái bàn đạp quan trọng. Nếu Đức không còn đủ sức làm sân sao công nghiệp cho Bắc Kinh, thì chiến lược thâm nhập EU của Trung Quốc bị chặn lại. Điều quan trọng hơn, Mỹ có thể dùng chính EU để bẻ gãy một phần liên kết Trung-Nga. Nga cần Trung Quốc mua năng lượng, Trung Quốc cần Nga và Iran để giảm phụ thuộc vào hệ thống năng lượng do Mỹ kiểm soát. Nhưng nếu hóa mút căng, dầu Nga bị siết, EU thiếu năng lượng và phải quay lại gần Mỹ hơn, thì cái thế trận của Bắc Kinh đã bị thu hẹp. Bởi vậy, Iran là điểm nóng, nhưng mà EU mới là cái nơi mà bàn cờ được bẻ hướng. Khủng hoảng hóa mút không chỉ gây sức ép lên Tehran, nó còn buộc châu Âu phải nhìn lại rằng nếu không có Mỹ, thì ai sẽ bảo vệ năng lượng, công nghiệp và chất tự hàng hải mà EU đang sống nhở. Bằng cách dùng năng lượng, thuế quan, chuỗi cung ứng và khủng hoảng Iran, Washington có thể kéo EU trở lại quỹ đạo phương Tây, làm Trung Quốc mất bàn đạp châu Âu, đồng thời khoét vào cái điểm yếu của trục Trung-Nga. Đây không phải một bàn cờ đơn tuyến, mà là cách Hoa Kỳ dùng một cái điểm nóng ở Trung Đông để sắp xếp lại cả bàn cờ công nghiệp, năng lượng và địa chính trị toàn cầu. Mọi chuyện sẽ diễn tiến như thế nào? Đến đây thì chương trình ngày hôm nay xin được phép tạm dừng. Xin mời quý vị chia sẻ quan điểm cá nhân. Xin chào và hẹn gặp lại!