XẨM NINH BÌNH || TIẾP NỐI NGHỆ NHÂN HÀ THỊ CẦU

Sầm là một loại hình nghệ thuật tiễn sướng dân gian, có nội dung ca từ độc đáo tiêu biểu của Việt Nam. Trong các loại hình âm nhạc truyền thống của dân tộc, có lẽ chỉ duy nhất hát sầm được gọi với tư cách là một nghề để kiếm sống. Đinh Bình từ lâu đã nổi tiếng với các loại hình nghệ thuật hát sầm truyền thống. Nghệ thuật hát sầm ở Đinh Bình gắn liền với cô nghệ nhân, nghệ sĩ ưu tú Hà Thị Cầu. Trong các thức phim tư liệu trước đây ghi lại hình ảnh về cuộc đời sự nghiệp hát sầm, bà Hà Thị Cầu chính là nghệ nhân cuối cùng còn hành nghề hát sầm và được coi là nghệ nhân hát sầm cuối cùng của thế kỷ 20. Vậy vì sao nghệ thuật hát sầm đã, vẫn và đang tồn tại, thậm chí bắt đầu có những bước đầu phục hồi và phát triển. Nghệ nhân Hà Thị Cầu hay dân gian thường gọi với cách tên thân thuộc Bà Cầu, là người hát hay, đàn giỏi, biết sử dụng thành thạo các nhạc cũ bộ gõ như trống, phách, xanh. Bà đã truyền dạy hát sầm và đàn sầm cho các nghệ nhân kế cận như ông Vũ Văn Phó, ông Vũ Xuân Năng, Vũ Thu Sợi và con gái của bà là chị Nguyễn Thị Mận. Mẹ tôi cũng đã truyền dạy cho tôi những lời ca tiếng hát, lời cỏ của cô, những thập ân, thập sầu, thập bán, rồi là điệu huê tình Hà Nghệ Úc. Từ một chiếu sầm Bà Cầu đến nay đã thành nhiều chiếu sầm rồi. Ngay ở xã tôi đã thành 3 chiếu sầm, ngay ở một xã. Rồi bên Khánh Thượng có yên nhân một vài chiếu sầm. Những em học sinh, không phải học sinh chứ đúng, tuổi mẫu giáo, mình mới khoảng 5-6 tuổi chưa biết chữ, thế mà đã hát được một bài sầm. Những em học sinh lớp 3-4 đã biết trong gì, những cái đó trước kia không có. Hát sầm là loại hình nghệ thuật có tính linh hoạt trong làn điệu. Nhiều làn điệu hát sầm ra đời là do nhu cầu thưởng thức của quần chúng, nhân dân. Theo số liệu thống kê, hát sầm ở Đinh Bình hiện nay có khoảng 25 làn điệu, nhưng đang chuyển dạy và thực hành chưa đến 10 làn điệu. Lớp của sầm thì có 3 loại hay 3 làn điệu chính. Một là sầm huê tình. Trong hình thức huê tình thì lại có nhiều các loại hát sầm. Loại hay là xuân, gọi là sầm soan, là những làn điệu sầm hát vui. Điệu 3 là xuân 3 bậc, là loại sầm chuyển 3 bậc sầm khác nhau trong một bài sầm. Trên thực tế, trong mỗi bài hát sầm có thể gồm 2 đến 3 làn điệu khác nhau, sầm huê tình, sầm xuân và sầm 3 bậc. Nghệ thuật hát sầm ở Ninh Bình vẫn đang được các thế hệ chuyển nhân của cố nghệ sĩ ưu tú Hà Thị Cầu duy trì và chuyển dạy cho lớp trẻ. Tôi với Cựu Cầu ngày xưa, Cựu còn đơn đi hát, tức là đình chùa hay là trạng sĩ. Tôi tưởng 55 rồi, đi theo Cựu. Và đến năm 79 là tôi đi. Vì Cựu đã đi khắp thôn khăng nơi. Đi hội diễn họ, hội diễn đi toàn quốc, tại khẳng nơi. Cựu mất đi rồi. Chúng tôi bây giờ vẫn còn gì để giữ lại cái lời của Cựu. Hiện nay, để bảo tồn các làn điệu sầm cổ cũng như phát triển nghệ thuật hát sầm, những chuyển nhân của bà Cầu đã lập ra nhiều chiếu sầm ở Ninh Bình và một số địa phương khác. Nhưng nhiều nhất vẫn là huyệt Yên Mô, tỉnh Ninh Bình. Khi còn là sương viên, tôi đã nghe Đài Tương Hóa Việt Nam một bài hát rất là lạ của nghệ nhân Hà Tự Cầu hát. Cảm thấy yêu mến bài hát đó, cho nên là tôi đã tìm hiểu, tìm về nhà nghệ nhân Hà Tự Cầu. Sau đó thì tôi cũng đã bố trí thời gian và thường xuyên về nhà cụ để học. Đến tận năm 2008, tôi cũng đã thành lập một nhóm hát sầm ngoài phòng và sinh hoạt. Khi cụ Cầu mất đi năm 2013, tôi cũng đã rất mong muốn xây dựng lên một nhóm sinh hoạt tại gia đình của cụ để giữ lại truyền thống. Truyền dạy cho các cháu rất là khó bởi vì các cháu còn bé, các cháu chưa biết chữ. Nên là mình hát cho các cháu học theo và lời đến đấy. Các cầu lọc bộ hoạt động rất tích cực, thường xuyên luyện tập. Nhiều thành viên, mặc dù còn nhỏ tuổi, nhưng đã vừa hát, vừa kéo nhị và sử dụng trống, sân. Nghệ thuật hát sầm ở Đinh Bình đã tưởng như thất truyền từ khi cụ Hà Thị Cầu mất đi. Đến nay, hát sầm đã bước đầu được phục hồi bởi các chuyển nhân của cụ đã trao truyền cho thế hệ trẻ tỉnh yêu và lòng nhiệt nguyết đối với loại hình nghệ thuật này. Các làn điệu sầm cổ như sầm quê tình, sầm xoan, sầm ba bậc, với các bài hát sầm truyền thống vẫn đang được thực hành và bảo lưu trong cộng đồng như bài sầm thập âm theo đảng chọn đời, răng sáng vườn trẻ, sướng khổ vị chồng, ngãi mẹ sinh thành, quyết trí tu nhân. Con theo sầm từ lớp 2. Con đã học được những làn điệu khác nhau là chênh bông, sầm sinh và các làn điệu khác. Có rất là nhiều khó khăn từ gia đình và mẹ bảo là nếu mà theo sầm thì không có nghề nghiệp, không có tương lai gì hết. Nhưng mà vì đam mê của con, con vẫn theo học sầm. Các thế hệ đã và đang bảo lưu những lể lối, lời hát, nhạc cụ của sầm cổ theo cách truyền dạy khác nhau như truyền dạy trực tiếp, soạn giáo trình học theo, đi biểu diễn trong các hội thi. Đặc biệt là mở những cuộc liên hoan. Chúng tôi được cái điều kiện, được cơ hội để mà trình bày, biểu diễn các tiết mục của mình. Ngoài ra, các nghệ sĩ trẻ tuổi còn sáng tác biểu diễn các lời sầm mới như Có nhớ quê trăng, tiên mô quê mình, Người ơn thảy câu dựa theo các làn biểu cổ. Rất nhiều người có thể không hiểu được những cái nghĩa đấy. Người ta lại thích nghe những cái sáng tác mới, những cái phát triển chủ năng sáng tác rất nhiều những cái bài mới. 80% các bài hát này được đưa vào các làn biểu vui tươi để thể hiện được nhịp điệu nhanh chóng. Rồi là ca từ rất là dễ hiểu. Người nghe người ta có thể hiểu ngay. Đặc biệt, tỉnh Ninh Bình đã có những chính sách khuyến khích để hát sầm có được môi trường tiễn xướng, có được sự tôn vinh nhất định, tạo tiền đề cho bước đầu hát sầm sống lại trong cộng đồng. Ninh Bình là vùng đất cổ với nhiều danh thắng và di sản văn hóa truyền thống như cổ đô Hoa Lư, khu di tích danh thắng Trạng An, Tàm Cốc, Bích Động hay những làn điệu hát trèo hát sầm đã gây ấn tượng và truyền cảm sâu sắc lây động đến lòng người mỗi khi ghé thăm. Cây đa biến nước Sân Đình là hình ảnh quen thuộc của làng quê Việt Nam. Trong khung cảnh góc chợ quê biến thuyền, ven sông ở các vùng nông thôn êm đềm đầu đó vẫn vang lên các làn điệu hát sầm trữ tình mà sao xuyến lòng người. Sầm là một loại hình nghệ thuật diễn sướng dân gian có nội dung ca từ độc đáo tiêu biểu của Việt Nam. Hát sầm là thể loại âm nhạc dân gian sân khấu của họ chính là đường phố, là góc đa, là biến nước Sân Đình hay một góc chợ quê. Các anh sầm, nhóm sầm đã dùng tiếng hát của mình để làm phương tiện kiếm sống. Sầm là người nghệ sĩ sống bằng nghề nó hơn hẳn các anh dân gian khác mà vì sống bằng nghề cho nên sầm có rất nhiều sáng tạo. Sầm là một người nghệ sĩ sáng tạo vô cùng cho nên mới để lại được một di sản âm nhạc sầm. Phương pháp hoạt động là đi biểu diễn dăm ở các phố thị, làng quê. Nghệ thuật hát sầm được hình thành bởi một hệ thống bài bản và âm nhạc riêng Việt đặc trưng với các nhạc cụ như đàn bầu, đàn nhĩ trống mảnh, nhịp phách. Người nghệ sĩ biểu diễn hát sầm tự thêm hoặc bớt các nhạc cụ cho phù hợp với môi trường, hoàn cảnh và làn điệu biểu diễn. Có ba cái loại hình âm nhạc hay là ba thể loại một là sầm huê tình trong hình thức huê tình có rất nhiều loại như huê tình chinh bong, huê tình diềm bâu huê tình hoài huê thể loại thứ hai là xuân tức là người ta gọi là sầm soan tức là những điệu sầm hát vui và cái thể loại thứ ba tức là sầm ba bậc sầm ba bậc tức là điệu sầm chuyển ba bậc ba cái làn điệu khác nhau trong một điệu hát đấy là cái lõi của sầm Trên cơ sở ba làn điệu sầm cổ trong dân gian các nghệ sĩ hát sầm cũng đã thực hành nhiều làn điệu và thực tế họ sáng tác được hàng chục làn điệu như sầm huê tình, hả liễu trinh bông, sầm chống quân tàu điện, sầm trợ cũng như hàng trăm bài hát sầm đó là sự sáng tạo tuyệt vời của nghệ thuật hát sầm theo các ghi chép đời trước để lại trong sách vở đến nay và những nghệ nhân trong làn sầm vẫn chuyển tay nhau về chuyển thuyết về ông Tổ nghề sầm từ những ghi chép lại thì đều có một cái cốt truyện là hai chàng hoàng tử được vua cha cứ đi tìm cái cổ báo sau đó là một người anh em đã tìm được trước và người còn lại hãm hại anh em của mình bỏ vào trong rừng sâu thì chàng rất là cảm thấy khổ tâm với cái câu chuyện bi đát của mình thì chàng đã than vãn những câu than vì là người có học cho nên là những câu than của chàng có âm điệu và đó là những câu hát sầm đầu tiên Hát sầm ở Đinh Bình phát triển nhất vào khoảng cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20 vào thời đó ở huyện Yên Mô có ông trùm sầm hay còn gọi là trùm bậu ông là trùm của 6 cánh hát và bà Hà Thị Cầu tên thật là Hà Thị Năm là người vợ thứ 18 của ông được coi là nghệ nhân cuối cùng còn hành nghề hát sầm đã từng khi lưu lạc mấy đã từng lưu lạc để nhiều điều vất vả gian trình em đã sinh thành chưa có quên câu chàng ai mẹ đã sinh thành mẹ ma con sinh thà thành khi một giờ ở trong đồng đã xa xa đã tàn dư ngoài bà Hà Thị Cầu ra thì chú không tìm thấy hoặc là chưa tìm thấy thời bây giờ ở Ninh Bình chúng ta đã kịp thời giữ được cái vốn đấy mà bà Hà Thị Cầu là một trong những người có nhiều công trong cái việc truyền hát sầm mà người ta giữ đến bây giờ thì phải nói bà Hà Thị Cầu là người duy nhất truyền được nghệ thuật sầm cho giới trẻ ngày ngày cho đến thập niên 90 của thế kỷ 20 ngoài bà Hà Thị Cầu thì không có ai truyền dạy hát sầm cho thế hệ trẻ trong các các phim tư liệu trước đây ghi lại hình ảnh về cuộc đời sự nghiệp hát sầm bà Hà Thị Cầu chính là nghệ nhân cuối cùng hoàn hành nghề hát sầm và được coi là nghệ nhân hát sầm cuối cùng của thế kỷ 20 trong lời ca tiếng nhạc sầm cổ hình ảnh về tân phận người phụ nữ trong xã hội cũ nghĩa lên thật vất vả gian chuân đầy lũ nhọc nhằn như bài ghế mẹ sinh thành sứa khổ vì chồng hay giặt nút cánh bèo với hàng trăm bài sầm bà Hà Thị Cầu để lại đó là gia tài khổng lồ để các thế hệ sau tiếp tục nghiên cứu tìm hiểu và nói theo câu lộc bộ sầm Hà Thị Cầu ở huyện Yên Mô tỉnh Ninh Bình do bà Nguyễn Thị Mận con gái của cụ Cầu làm chủ nhiệm đã cùng thế hệ chuyển nhân ra viếng mộ để tỏ lòng thành kính biết ơn dù cho không nhiều người biết hay nhớ về tổ nghề sầm hay nghề sầm có từ khi nào nhưng bú tích trên tấm bia mộ đã giúp cho thế hệ hôm nay ghi nhớ về thời kỳ vàng son của nghệ thuật hát sầm truyền thống tự hào về quá khứ chính là tiếp thêm sức mạnh cho hiện tại và tương lai các thế hệ sau sẽ tiếp tục niêm tự hào, gắn bó hết lòng học hỏi và bảo tồn phát huy nghệ thuật hát sầm trong xã hội ngày nay trở về trên con đường làng quen thuộc ở huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình giờ đây không còn cảnh các gia đình nhà sầm phải gồng gánh nhau đi hát sầm để mưu sinh không còn cảnh các lão niên phải lo lắng về sự may một biến mất của hát sầm mà sự lạc quan và tin tưởng hiện lên thấy rõ ở các nhóm hát sầm câu lòng bộ sầm truyền thống họ đã đi biểu diễn sầm trên các sân khấu lớn ở đường phố, chợ phố các địa điểm du lịch nổi tiếng đưa cất cao tiếng hát sầm ngay tại quê hương mình với niềm tự hào về lại hình nghệ thuật trình diễn có một không hai ở Việt Nam và trên thế giới con đường ấy đã mở ra một tương lai tươi sáng cho nghệ thuật hát sầm cổ truyền cũng như đánh dấu bước phát triển mới của nghệ thuật hát sầm đương đại của Ninh Bình nói chung hiện nay các nhóm cao độc bộ và học trò và truyền nhân của cụ cầu đã tiếp tục cất cao lợi ca tiếng hát sầm mang theo lòng tự hào và sứ mệnh thiêng liêng của thế hệ nối tiếp để giữ gìn di sản sầm của cha ông các làn điệu sầm cổ vẫn đang được gìn giữ và phát huy ngay tại inmo như điệu ba bậc huê tình, hạ liễu, sầm trở về vị inmo Ninh Bình chúng ta vẫn được lắng nghe âm nhạc của sầm các sáng tác lời sầm mới cũng luôn được bổ sung làm mới như chống covid các người quê hương nông thôn đổi mới như bài inmo quê mẹ thăm nguyện inmo nông thôn ngày mới các người lịch sử vùng đất nhân vật anh hùng như bài phạm công cúc hoa bà ba cai vàng hát sầm đương đại vẫn giữ được giá trị nghệ thuật là loại hình âm nhạc truyền thống vô cùng đặc sắc bởi ở đó là cả một thế giới nội tâm chứa đựng tâm tư tình cảm của con người đối với quê hương, đất nước các người công cha, nghĩa mẹ các người tình yêu đôi lứa tình anh em, bạn bè bên cạnh giá trị nghệ thuật hát sầm còn là loại hình âm nhạc dân gian mang đậm tính nhân văn, thẩm mỹ và giáo dục về đạo đức, lối sống của mọi tầng lớp trong xã hội hiện nay một số bài hát sầm sáng tác dựa trên những làn điệu sầm cổ truyền để phù hợp với cuộc sống hiện đại đáp ứng được nhu cầu thưởng thức âm nhạc của mọi tầng lớp nhân dân hiện nay em thực hiện được gần như là tất cả những cái bài hát nào mà hiện nay đang được mọi người biết đến còn các làn điệu sầm có thì có 8 làn điệu chính bản thân em thì lại đi hát chợ nên là bắt buộc là phải biết rất nhiều thậm chí là còn phải sáng tác thêm và mình phải sáng chế thêm những cái làn điệu cho nó phù hợp, gọi là cái không gian diễn sướng phù hợp với cái địa phương mình đến hát ví dụ như là những cái làn điệu cổ song song thì mình cũng phải sáng tác ra những cái làn điệu mới hơn để mà nó có cái mới lạ đối với người nghe nhưng còn thời đại mới này có những nhu cầu mới tính, khát vọng mới thì mình phải viết những lời mới cho sầm nó điêu nó đến tự nhiên dĩ nhiên thôi cho nên tôi cũng viết không ít đâu, cũng có hàng chục bài sầm và nội dung chính là ca ngợi cái bảnh đất yên phòng này những làn điệu nếu theo thẻ lục bát thì từng mới dễ, cái này rất dễ các cháu cũng dễ hạp nhưng có những làn điệu như viết về sầm sai thì nó không phải là lục bát khi có cái chủ đề về phê phán thì dùng sầm sai rất hay tôi đã viết cái nội dung phê phán cái học sinh lời học rất phù hợp với lứa tuổi học sinh cấp 2 để cho cháu hát mỗi câu lục bộ đã chuyên tâm hơn vào việc sinh hoạt, luyện tập truyền dạy hát sầm các lớp truyền dạy nghệ thuật hát sầm đang được chuyển ra thường xuyên tại các câu lục bộ, nhóm chiếu hát sầm ở Yên Mô, Ninh Bình người dạy là những nghệ nhân cao tuổi, các bà các cô, các nghệ sĩ trẻ có tài năng đam mê với sầm ngoài việc truyền dạy theo lối cổ truyền như cầm tay chỉ việc truyền khẩu hát sầm một số nghệ sĩ trẻ còn truyền dạy nhạc cụ sầm bằng các ký âm, nốt nhạc, bài bản người dạy cũng có thể vừa sáng tác lời mới vừa lồng điệu sầm khổ tạo nên sự mới mẻ và thu hút của hát sầm đương đại nhạc cụ sầm truyền thống là đàn bầu đã bước đầu được khôi phục và đưa vào truyền dạy, trình diễn tại chiếu sầm trợ lồng Yên Phòng cụ tổ nghề là cụ chơi cây đàn bầu sầm và cây đàn bầu đấy cũng được duy trì cho đến những cái năm cuối thế kỷ 20 thì bắt đầu các nghệ nhân chơi đàn bầu mất hết thì nó mới bị mai một cho đến ngày nay và bọn em cũng phục trễ lại cây đàn bầu cổ để đưa dần nó trở về với hát sầm truyền dạy sầm ở Yên Mô hiện nay đã có bước tiến mới các học viên kỳ cựu thạo nghề đã quay trở lại đào tạo truyền nghề cho các em trẻ hơn đó là sự đối nghiệp truyền nghề một cách bền vững tại các club nhóm chiếu sầm hiện nay hát sầm cũng đã và đang được thử nghiệm đưa vào trường học trên địa bàn huyện góp phần vào nội dung môn học giáo dục truyền thống của địa phương Yên Mô club bộ trèo sầm trong trường trung học cơ sở Yên Phong với 20 thành viên là các con em của địa phương có năng khiếu hát sầm như một sự gợi mở, hồi sinh cho loại hình nghệ thuật truyền thống này cháu thấy bộ học có tiếp thu được nhiều về môn nghệ thuật hát sầm hơn và cháu muốn khi cháu lên lớp 7, lớp 8, lớp 9 vẫn được tham gia nhiều buổi học ngoại khóa như thế môn giáo dục địa phương của nhà trường là một trong những kế hoạch giáo dục của nhà trường đặc biệt nhà trường trung học cơ sở Yên Phong có lựa chọn môn sầm đưa vào để giảng dạy nhà trường lên kế hoạch và dạy cho học sinh lớp 6 là 2 tiết trên 1 học kỳ tới năm học 2021-2022 thì tháng 2 vừa rồi là nhà trường có ra mắt câu lạc bộ sầm trẻo với 20 học sinh tham gia hiện nay, nghệ thuật hát sầm truyền thống đã và đang được phục hồi lan tỏa, phát triển tại Đinh Bình hát sầm đã được chính quyền ca cấp của Đinh Bình và nhân dân ủng hộ được các nghệ sĩ hang hái, nhiệt tình tham gia Yên Mô được coi là một nơi của nghệ thuật hát sầm Yên Mô cũng rất nổi tiếng có cố nghệ nhân, nghệ sĩ yêu tú Hà Địa Cầu rất tiếc là cụ đã qua đời vào năm 2013 do tuổi cao Yên Mô thuận lợi là hàng năm, huyện ban hành các kế hoạch, các văn bản để hướng dẫn và chỉ đạo để bảo tồn, phát huy nghệ thuật này. Thuận lợi nữa là hàng năm mở các lớp truyền dạy hát sầm cho các cháu ở các trường tiểu học trường trung học cơ sở và trường trung học phổ thông. Rất được các cháu tham gia rất tích cực và hưởng ứng rất đông và hàng năm mở tới 3-4 lớp và đặc biệt là mở những lớp cho các cô giáo dạy nhạc hoặc ở các trường tiểu học trường trung học cơ sở trên đại bản Ninh Bình vừa là cánh nôi của nghệ thuật này và cũng là nơi hình thành các câu luật bộ nhóm Chiếu Hát Sầm Đẫm Chất Cổ Truyền. Họ đã và đang bảo tồn, gìn giữ được lề lỡ cổ, đồng thời sáng tạo thêm nội dung ca từ phản ánh hiện thực xã hội Đồng thời, các câu luật bộ nhóm Chiếu Sầm thu hút được đông đảo các cháu nhỏ có năng khiếu tham gia hăng say, luyện tập trình diễn hát sầm và biểu diễn nhạc cụ Cháu tham gia Sầm được 2 năm, kể từ năm cháu ở lớp 6 và tính đến thời gian này thì cháu đã biểu diễn được thành hục 3 loại nhạc cụ đó là chống, phách và nhị Trong 3 loại nhạc cụ này thì cháu thấy khó nhất là ở nhị và chống Cháu nghĩ đến những cái khó khăn là vừa phải đi học ở trường và vừa phải đi học ở đây thì cháu nghĩ đến công của bà Nguyễn Thị Mận và thầy và ông thì cháu lại muốn đi học Bên cạnh đó hát sầm ở Yên Mô Ninh Bình cũng đã thu hút được một số nghệ sĩ ở các tỉnh, thành phố khác đến tham gia, đóng góp về mặt truyền dạy, sáng tác mới và biểu diễn Tôi quê là người gốc Hà Phòng Trong quá trình mà truyền dạy, sáng tác Học và làm việc tôi đã tiếp xúc với sầm có tình cảm với sầm và đam mê với sầm cho đến bây giờ Khi mà mình biết hát sầm tìm về nhà nghệ nhân nghệ sĩ ưu tú Hà Việt Cầu để học và mình đã được học những lan điệu hát sầm cổ từ cái lối hát của gia đình cụ đề lại và mình nhận thấy rằng hát sầm là một loại hình văn hóa văn nghệ dân gian mà nó mang tính hình văn rất là sâu đậm Sau khi mà học được hát sầm này mình cũng qua lan tỏa về địa phương, về cơ hương sinh sống và đã thành lập nhóm sinh hoạt cũng như là cơ độc bộ phát triển như ngày hôm nay Em biết đến hát sầm từ năm 2012 Sau khi biết đến hát sầm em dần dần biết đến Công nghệ Yên Hải Thị Cầu thông qua các phương tiện truyền thông Thời gian đầu em theo đuổi nghệ thuật hát sầm thì có nghệ nhân Đà Bạch Linh cũng truyền cảm hứng cho rất là nhiều Hát sầm Ninh Bình vẫn còn nhiều khó khăn trước mắt như các thế hệ các nghệ nhân biết bài sầm đã ngày càng cao tuổi Các thế hệ kế cận là các cháu nhỏ đang đi học các cấp phổ thông không có nhiều thời gian để luyện tập Khó khăn đối với Yên Mô chúng tôi là các nghệ nhân mà truyền dạy hát sầm này truyền dạy nhạc cụ hiện nay còn rất ít và đa số các bác truyền dạy đó lại là các cụ già tuổi cao Đối với việc truyền dạy và bảo tồn hát sầm mình gặp rất nhiều khó khăn Thứ nhất là loại hình bị mai một rất lâu rồi Để bảo tồn phát huy nghệ thuật hát sầm truyền thống về phía chính quyền các cấp quản lý ngành văn hóa ở địa phương Yên Mô đã và đang định hướng gắn với duy trì việc truyền dạy hát sầm tại các câu đọc bộ, nhóm, chiếu sầm trên địa bàn đồng thời tổ chức những chuyến lưu diễn hát sầm ở các địa điểm Vậy thì bảo tồn cách hát của cụ cậu qua các bài hát của bà để lại để mà ta thấm nhuận được cách hát của cụ Để tiếp tục phát huy loại hình nghệ thuật hát sầm thì đối với Yên Mô thì tiếp theo chúng tôi sẽ tích cực tuyên truyền hát sầm tới người dân và đặc biệt tuyên truyền bằng hình thức trong các lễ hội hoặc trong các buổi giao lưu hay trong các buổi hội diễn thì chúng tôi sẽ ưu tiên cho loại hình nghệ thuật hát sầm nhiều hơn và đặc biệt là chúng tôi cũng khuyến khích và cũng động viên các câu đọc bộ là tích cực tập luyện và tham gia tại các lễ hội đặc biệt là phố đi bộ tỉnh Ninh Bình và phố cỏ Hoa Lư và các bến thuyền như Tràng An hay là Tâm Cốc thì chúng tôi thường khuyến khích các câu đọc bộ là đến đấy biểu diễn thứ nhất là để tuyên truyền quảng bá loại hình hát sầm này Về phía các lộn bộ hát sầm ở huyện Yên Mô họ cũng đã có sự gắn bó đoàn kết trong biểu diễn truyền dạy hát sầm giúp đỡ, hỗ trợ nhau về nhạc cụ giáo án, bài bản các thế hệ nghệ nhân sẽ truyền nghề cho người mới Các cấp chính quyền cũng như là các cơ quan quản lý quan tâm hơn nữa tạo điều kiện để cho các nhóm hoạt động đều đoạn hơn được biểu diễn, công diễn để có tính thực hành cao hơn về chuyên môn sẽ được bổng dưỡng tốt hơn Đồng thời, thế hệ trẻ hát sầm ở Yên Mô cũng đã được truyền dạy về các lần điệu lấy hát sầm khổ Các cháu có tình yêu với sầm cho rồi các kỹ năng hiểu biết để mang tiếng sầm của Ninh Bình nói riêng của Việt Nam nói chung vươn xa thế giới Dưới mô mây ai về thăm mơ dài Ngắm đi nhìn mà không thành Để bố xa mùa mà đẹp trời Đồng mây quê mây nát trên trời Đó là dân dài quân nghĩa cháu quay để bố hát tiếng hát