NHÀ HÁT CÔ ĐẦU - GÓC NHÌN LỊCH SỬ VĂN HÓA - NNC BÙI TRỌNG HIỀN

Trong nền âm nhạc dân tộc cổ truyền Việt Nam, ca chù là thể loại có nhiều tên gọi khác nhau. Tùy vào từng môi trường diện sướng, không gian văn hóa mà loại nhạc này được gọi là hát cửa đình, hát nhà tơ, hát nhà trò, hát ả đào hay hát cỗ đầu. Tuy nhiên, theo nhà nghiên cứu âm nhạc Đặng Hoành Loan, người góp phần hoàn tất hồ sơ để ca chù được UNESCO công nhận là di sản thế giới năm 2009, thì tên gọi hay nhất, đúng nhất phải là nghệ thuật hát ả đào. Ca chù là chỉ một lối chơi, chỉ một cách chơi, mà cách chơi đấy nhằm tập trung thường cái tài năng của đảo nương. Khi ca cái lối chơi đấy, người ta đánh trống, cắt trống, và người ta ném cho đảo nương một cái thẻ. Cái thẻ đấy là chù. Cho nên ca chù là tên gọi một lối chơi của ả đào, chứ không phải duy danh nghệ thuật. Còn cái tên mà đúng nghệ thuật của nó mà nó truyền từ đời này sang đời khác, truyền trong truyền thuyết, truyền trong thanh tổ, thì đều gọi là ả đào. Bởi vì cái nghệ thuật ca chù như ngày nay chúng ta biết đấy, thì cái dạng ca chính, cái nghệ sĩ chính vẫn là đảo nương. Cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, nền văn hóa Việt Nam dần bước ra khỏi thời kỳ phong kiến với những biến chuyển mang tính lịch sử. Trong su thế đó, từ nơi thôn quê, các ả đào bắt đầu ra phố thị mở nhà hát nghệ thuật với tên gọi mới, nhà hát Cô Đầu. Lý giải về tên gọi Cô Đầu, nhà nghiên cứu Đặng Hoành Loan cho rằng đó là những đảo nương giỏi nhất, hát hay nhất đứng đầu trong một giáo phường, thường được giáo phường chọn để tham gia các cuộc thi. Nó xuất phát từ thế kỷ 15. Trong chính chức, trong cái cuộc thi, đầu tiên có rất nhiều giáo phường đến thi, và các giáo phường đấy phải đăng ký, phải xem luật lệ thi, và cái cô đào đầu đấy là cô rất giỏi. Tôi xin nói là tại sao gọi là đào đầu là rất giỏi, bởi vì sao? Phải biết làm thơ, phải đối đáp thơ phú, chứ không phải là chỉ có hát không đâu. Tức là vào đấy phải đối đáp thơ phú với các quan viên. Mà các quan viên thời bây giờ là toàn những người hương lý, những người rất giỏi, những nhà nho, người ta đến giữ cuộc thi đấy, và người ta ra các cái đối thơ. Và cô đầu phải đối thơ. Cũng theo nhà nghiên cứu Đặng Hoành Loan, sự xuất hiện của các nhà hát cô đầu vào cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 đã mở ra một thời kỳ phát triển hưng thịnh của nghệ thuật hát ả đào. Tại sao lại nói như vậy? Bởi vì trong cái chiều dài lịch sử đấy, thì ca chủ sinh ra là nữ nhạc trong công địch. Đây là hai không gian văn hóa. Mà hai không gian văn hóa ấy, thì người đào nương không được ngồi hát, phải đứng hát. Tại sao vậy? Vì một không gian là không gian cửa quyền của vua quan, thì không có chuyện ngồi trước mặt vua. Ở trong đình hát cũng thế, vì thờ thánh. Cho nên người ca nương không thể nào ngồi xuống mà hỏa phách như sau này được. Thế cho nên cái việc phát triển từ hát đứng sang hát ngồi, tức là trong không gian hát chơi đấy, tạo cho nghệ thuật ca chủ đến một đỉnh cao. Nhưng đến khi ca chủ ra Phú Trị, là sự cạnh tranh. Cạnh tranh giọng hát, cạnh tranh tiếng đàn, và cạnh tranh cả sắc đẹp. Thế chính cái sự cạnh tranh này đấy, nó đẩy cái nghệ thuật ca chủ lên đỉnh cao, có thể nói là hoàn thiện. Đến đây thì rất nhiều các quan viên, rất nhiều các nhà văn, nhà thơ tham gia vào, họ biết chọn giọng hát, họ biết chọn tiếng đàn, biết sáng tác những bản hát hay. Có thể nói rằng, nhà hát cô đầu ra đời là một bước nhảy vọt về nghệ thuật so với lối hát ở đình lãng. Trong quá trình tồn tại, ca chủ có những bước thăng trầm, thậm chí có thời kỷ bị lên án, bị định kiến bởi xã hội. Nhưng với các phẩm chất khác lạ hội tụ trong mình của các cô đầu, các đảo nương, như tài năng nghệ thuật, kiến thức văn chương, thì họ xứng đáng được tôn vinh. Thưa quý vị và các bạn, ca chủ xuất hiện vào thế kỷ thứ 11 dưới thời vua Ly Thế Tổ. Nhưng phải vào những năm đầu thế kỷ 15-16 thì ca chủ mới phát triển mạnh mẽ. Hát ca chủ xưa có ở nhiều vùng, nhưng tập trung chủ yếu ở Kinh Thành Thăng Long. Và chỉ có ở nơi đây, ca chủ mới có điều kiện để phát triển đến cực thịnh của nó trong quá trình tồn tại. Ca chủ có những bước thăng trầm, thậm chí có những thời kỷ còn bị lên án, bị định kiến bởi xã hội. Vì thế, trong chương trình Góc nhìn Văn hóa ngày hôm nay, chúng tôi muốn khẳng định lại nguồn gốc ca chủ, hay còn gọi là hát ả đào, hát cô đầu, và qua đó tìm lại sự công bằng lịch sử cho các cô đầu xưa, thông qua sự có mặt của 2 vị khách mời. Xin được giới thiệu, nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền, Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam, và nhà báo Nguyễn Quang Hương, Phó trưởng Ban Thời Nay, Báo Nhân Dân. Trước tiên xin được cảm ơn 2 vị khách mời đã nhận lời tham gia chương trình Góc nhìn Văn hóa của chúng tôi. Thưa 2 vị khách mời, đứng ở vị trí của nhà nghiên cứu và nhà báo, có nhiều năm dài công nghiên, biết về những bài báo về văn hóa, nhất là về ca chù, thì các vị nói gì về lịch sử ca chù, những thời kỳ nó thịnh vượng phát triển ở kinh thành Thắng Long. Trong lịch sử Việt Nam, căn cứ theo sự liệu, thì ca chù, mà tên gốc của nó là nhạc ả đào, được coi là loại âm nhạc chuyên nghiệp sớm nhất được ghi danh trong lịch sử. Tức là vào thời lý, người ta đã mô tả là việc làm ăn của ả đào đã rất thịnh vượng rồi, cho nên nhà vua phải đặt ra hẳn một chức quan để coi sóc việc làm ăn của các tổ chức xã hội nghề nghiệp đó, mà thời đó đã gọi là giáo phưởng, tức là chăm sóc việc làm ăn của bọn giáo phưởng và chức quan được gọi là quản giáp. Với một dòng sơ lược như vậy, đã cho thấy là loại nhạc này thời đó đã trở thành chuyên nghiệp, theo nghĩa là sống bằng nghề, được đào tạo, bài bản, và có ý thức chủ động. Và việc sống bằng nghề đó cho thấy là thời đó đã rất sơ động rồi. Và chiếc quản giáp đầu tiên là do nhà lý đặt ra để coi sóc việc làm ăn của bọn giáo phưởng, và về sau nó chuyển thành chức ông trùm, tức là người đứng đầu một tổ chức xã hội, đứng đầu giáo phưởng của Ả Đào. Ở đây chúng ta phải quan sát rất kỹ, tức là giáo phưởng Ả Đào là một tổ chức xã hội nghề nghiệp. Ở đó việc truyền dạy loại nhạc Ả Đào được tiến hành một cách có ý thức chủ động. Nó mang tính chuyên nghiệp thứ nhất là chỗ đó. Ở đây không phải là ai thích thì học, mà rõ ràng người ta có ý thức truyền dạy cho hệ trẻ để tiếp nối cái bốn di sản của trai ông để lại. Cái thứ hai, nó là một nghề để kiếm sống, chứ nó không phải để hát chơi, hát vui. Và cái việc mà kiếm sống phổ biến thời phong kiến như sử sách để lại thì nó là dùng để hát thờ thần. Hát thờ thần thì nó có một cái tên gọi rất cụ thể là hát cờ đình. Một năm xuân thủ nhị kỳ khi mà đình làng hay là các ngôi đền mở hội ngày kỵ của Thánh thì người ta mời Ả Đào về hát. Cho nên nó còn gọi là hát cờ đình hay hát cờ đền. Ả Đào trong lịch sử âm nhạc Việt Nam thì có lẽ là thể loại có rất nhiều tên gọi khác nhau tùy theo không gian diễn sướng và môi trường quan hóa khác nhau. Ví dụ như đi hát thờ như thế người ta gọi là hát cờ đình hay hát cờ đền. Mà nó còn có những tên gọi khác là hát nhà tơ, hát nhà ti. Tức là khi mà dinh quan hay nhà dâu có việc mời bọn Ả Đào đến hát phục vụ cho những cuộc chơi, nó mang tính chất gia đình, tính phòng thì người ta gọi hát nhà tơ hay nhà ti. Rồi là hát nhà trò. Đến thế kỷ 19 thì Ả Đào, cái tên cổ xưa nhất của nó được nôm hóa đi, trở thành cô đầu. Ả chuyển thành cô và Đào chuyển thành đầu. Và có một giai đoạn trung gian người ta cũng gọi là hát Ả đầu. Như thế chúng ta thấy là từ Ả Đào đến Ả đầu đến cô đầu là một sự chuyển hóa của một thể loại tên gọi. Ở đây nó có một vấn đề là cái từ cô đầu theo sử liệu nói là lúc đầu chỉ dành để gọi những cái đào nương gọi là rất tài năng trong giao phương. Những người đấy đã đào tạo được rất nhiều học trò và được đánh giá cao. Thì cái từ cô đầu lúc mấy giờ dùng để tôn vinh những cái người đào nương tài năng như vậy. Tôi nhìn ở khế cạnh truyền thông và báo chí thì chúng tôi thấy cảm thấy rằng là trong những năm qua, đặc biệt là trong hơn mấy năm giờ lại đây, truyền thông của chúng ta về cái câu chuyện hình dung về đời sống nghệ thuật ca chủ phần nhiều chúng ta tập trung vào khế cạnh nghệ thuật, tập trung vào khế cạnh lịch sử phát triển của nghề. Giải nghĩa về các câu chuyện mang tính chất là thuật ngữ, mang tính chất khái niệm. Đi tìm hiểu về cái gương mặt văn nghệ sĩ gắn bó với nghệ thuật ca chủ cũng như là các đào nương, các kép đàn, các quan viên danh tiếng hay là các cái câu lạc bộ hoặc là các cái giáo phương mà đã được ghi dấu ấn trong đời sống nghệ thuật của đất nước ta cái giai đoạn mà đầu thế kỷ 20 giờ lại đây. Nhưng ở khế cạnh mà hôm nay tôi thấy chương trình đặt ra tôi thấy rất thú vị ở khế cạnh là chúng ta dùng cái từ có thể nói là minh oan hoặc là chúng ta dùng từ minh định hay chúng ta dùng từ xác định lại về cái vị thế, cái uy tín cũng như là cái sự trong sáng của cái chữ ca chủ hay là của cái chữ ả đào hay của cái chữ cô đầu thì tôi cảm thấy rằng là trong cái thực tế truyền thông của chúng ta vẫn còn là một sự hạn chế nhất định. Tôi cho rằng cái này thì nó cũng là cái hạn chế chung của lịch sử thôi và cái truyền thông, cái tuyên truyền nó cũng bị ảnh hưởng nhất định bởi thời cuộc hay là bởi các cái quan niệm xã hội về cái nghề nghiệp mà chúng ta đang nhắc đến đấy là câu chuyện của các ả đào nghề nghiệp của ca chủ v.v thì tôi cho rằng là cái câu chuyện truyền thông, câu chuyện báo chí câu chuyện chúng ta tuyên truyền như thế nào về cái vị thế, cái tiếng nói cũng như cái nghề nghiệp ca chủ trong xã hội cũ là cả một cái kho tàng, cả một cái dâu ấn mà chúng ta cần phải khai thác kỹ hơn nữa rõ hơn nữa để mà chia sẻ với xã hội ngày hôm nay để hiểu đúng hơn về vị thế và tiếng nói của họ Rõ ràng với câu chuyện của nhà bà Nguyễn Quân Hưng thì chúng ta cũng thấy rằng bây giờ truyền thông cũng kể mờ rất nhiều với một thể loại nghệ thuật đó là ca chủ mà xưa đây, cách đây hàng mấy thế kỷ đang bị định kiến bởi xã hội nhất là cái tên ả đào hoặc là cô đầu bị lên án gây gắt về vấn đề này thì nhà nghiên cứu vũ trụ Huyền ông có ý kiến gì không? Thứ nhất là chúng ta phải xác định ra rất rõ để hiểu nghĩa tên gọi của nó khi 2005, 2006 tôi cùng với nhóm chuyên gia của Viện Âm Nhạc tiến hành xây dựng hồ sơ ca chủ người Việt chính UNESCO thì khi đó, nhà nghiên cứu Đặng Hoành Loan đã đặt vấn đề này rồi anh không thích cái tên ca chủ anh Loan nói tên ca chủ là một cái tên rất tiền bạc đúng là như vậy nó thể hiện một cái sự thương mại của thế loại âm nhạc này chủ là thẻ ngày xưa khi đi hát cờ đỉnh, cờ đền thì người ta trả tiền công cho đảo kép, giáo phương bằng cách là người ta thưởng thẻ tức là mỗi được phân đoạn đàn hay, hát hay thì người quan viên sẽ gõ cắt và tăng trộng có ý là khen thì khi đó, một quan viên phụ trợ sẽ cầm cái thẻ ném vào cái chậu đồng và một cái thẻ đó luôn được quý ức rất rõ đối với cái đỉnh, cái đền làng này thì nó quy ra bao nhiêu tiền một tiền hay một phẩm bỏn hay là một miếng thịt chẳng hạn cả một cái buổi hát đó người ta tính được bao nhiêu thẻ hát càng hay, đàn hát càng hay thì càng được nhiều thẻ người ta quy số thẻ đó vì thế cái tên ca chù có nghĩa là hát thẻ tức là nói đến cái phương thức chi trả tiền thù lao cho ả đào cái tên này được sử dụng rất hạn chế nhưng vì một cái chuyện là người ta bị kỳ thị về cái chữ ả đào cô đầu đặc biệt là chữ cô đầu sau khi mà thời kỳ nhà hát thỉnh trị cô đầu ở nửa đầu thế kỷ 20 thì cô đầu mang rất nhiều tiếng số và người ta tránh để tránh cái chữ cô đầu thì rất nhiều tài liệu bắt đầu chuyển sang dùng chữ ca chù ngay bản thân giáo sư Trần Văn Khê những tác phẩm của ông viết về nhà ca đào những năm 1960 ông vẫn dùng chữ ả đào ông không dùng chữ ca chù và sau này để tránh cái từ đấy đi người ta bắt đầu dùng chữ ca chù và từ ca chù đó bắt đầu phổ biến ở nửa cuối thế kỷ 20 chứ còn trước đây người ta đều dùng từ ả đào bởi vì cái chữ ả đào nó là tên cổ xưa nhất và nó rất đẹp tôi giải thích như thế để mọi người hiểu 3 cái thuật ngữ là ả đào, cô đầu và ca chù như lúc nãy ta nói rồi đào được nôn hóa đi ả gọi thành cô và đào gọi là đầu và cái chữ cô đầu đó là cái từ rất cao quý để nói đến cái nghĩa là cái tiền đầu là cái tiền phụng dưỡng người thầy khi về già vì thế không phải vô cớ mà khi mà đào nương ra Phú Thị mở nhà hát người ta quyết định dùng cái chữ đẹp nhất đấy chính là chữ cô đầu sau này khi xã hội hiểu sai cái chữ đó thì họ cũng không cần biết nghĩa nó là cái gì chỉ biết là nó mang tiếng xấu thì người ta cứ sợ cái chữ cô đầu chính vì thế người ta cho nên tôi muốn khẳng định lần nữa là cái chữ ca chù là từ được dùng rất hạn chế trong lịch sử và chữ phổ biến nhất là chữ à đào qua những phân tích của nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền thì tôi nhớ đến một bài viết đấy là Hà Nội của phố Khâm Thiên của nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến trong bài viết thì ông có đưa ra một cái thông tin vào những năm 1936 ở trên phố Khâm Thiên thì nó có khoảng 40 nhà hát cô đầu dùng từ đúng là 40 nhà hát cô đầu và có khoảng 200 cô đầu hoàn toàn chính xác cái đấy là theo cái thống kê của người Pháp người Pháp họ đó hồi đó người ta quan sát rất kỹ xã hội của Việt Nam và người ta mô tả lại tức là ở một dãy phố Khâm Thiên chỉ khoảng dưới 800m thôi mà đã có tới 40 nhà hát cô đầu hoạt động cùng với 5 tiệm nhà đầm và 2 tiệm nhà xăm tức là 2 tiệm khu thuốc phiện phố Khâm Thiên khi đó được coi là trốn ăn chơi sầm mốt nhất Hà Nội và còn số 200 cô đầu đó hoạt động thì chúng ta cứ tưởng tượng là đấy chính là 200 diễn viên nhà cả đảo và đến những năm 1940 người Pháp thống kê toàn trên toàn Hà Nội thì có tới hàng trăm nhà hát cô đầu hoạt động khắp các địa bảng Gia Quốc Gia Lập Bà La Bụng Đỏ Dế Chèm trong trung tâm nội đô thì là Khâm Thiên Bạch Mai Ngã Tư Sở Nam Gian Phố Huế rất nhiều và người ta thống kê có tới 2000 cô đầu hoạt động trên địa bảng Hà Nội vào thời điểm đó khi đó tôi cho rằng có cộng tất cả đã tồn trèo cái lương trên Hà Nội lại cũng không thể bằng số lượng các diễn viên nhà cả đảo tức là các cô đầu nói như thế để thấy được đó là mấy con số thống kê nó phản ánh sự phát triển sơ mốt và nó thể hiện cái nhu cầu thi hiếu của người dân Hà Nội khi đó họ rất thích nghe cô đầu một thông tin khác là tôi có được đọc một bài báo cũng khoảng như năm 1940 kể về một cuộc thi hát cô đầu ở Hà Nội tổ chức ở nhà đấu xảo tức là bây giờ ngày xưa gọi là nhà hát nhân dân thì cái cuộc thi đó trao tới cả trăm giải thưởng cho những kép đàn xuất sắc cho những đào nương xuất sắc giải nhất, giải nhì, giải ba và đặc biệt cho những tay trống trầu tức là có cả thi trống trầu dành cho con viên chúng ta biết rằng trong nhà cả đảo thì cái mối quan hệ giữa diễn viên biểu diễn loại nhạc đó và khán giả quan hệ rất chặt chẽ và được xác định những người đi nghe hát cầm trống trầu đánh để thể hiện sự hiểu biết của họ cứ hết khổ phách khổ đàn thì họ phải điểm trống khi nào quan viên nghe thấy đào kép đàn hát hay thì họ tắt và tăng trống đặc biệt là khi hết khổ đàn họ phải điểm trống cực kỳ chính xác thì họ tham gia nghe hát đồng thời họ điểm trống như thế họ là người nhạc công vừa là khán giả vừa là người nhạc công thì cái loại nhà cả đảo này họ kích thích và họ tạo được từ trong dòng trời lịch sử một cái lực lượng đi nghe hát tham gia vào vai trò nhạc công đánh trống trầu và nó kích thích cái thú chơi của người Hà Nội đến mức phải mở hẳn một cuộc thi như thế khán giả rất thích và tạo nên một cái sân chơi mới ở đất Kinh Thành Thang Long mà khi đấy gọi là thủ đô Hà Nội Nhân chia sẻ của nhà nghiên cứu Bùa Trọng Hiền thì tôi cũng chia sẻ một chút những cái thông tin khai thác từ thực tế trải nghiệm của mình cũng như của chính anh Bùa Trọng Hiền về một cái đối tượng nghiên cứu của chính anh Bùa Trọng Hiền trong một số công trình ca chủ rất là quan trọng thời gian qua Đấy là nghị sĩ nhân dân Phó Thị Kim Đức Thì là một trong những cái hương mặt cuối cùng còn lại của nghệ thuật ả đảo danh tiếng của chúng ta Theo như chúng tôi tìm hiểu thì bà Phó Thị Kim Đức thì xuất thân từ chỗ giáo Phường Khâm Thiên và là con của một cái cụ quản giáp rất là danh tiếng là cụ Phó Đình Ổn Theo lịch sử chúng tôi nắm được thì cụ bà Phó Thị Kim Đức có học tập cái nghệ thuật ca chủ đến tận 7 năm Và trong cái quá trình bà từ một cái cô bé còn là tuổi thiếu niên nhi đồng bà học đến tuổi thiếu nữ Lúc đấy thì mới được ra để hát để phục vụ cho quan viên, cho quan khách Cái quá trình dẹn giữa kìm cặp trong gia đình đặc biệt tôi nhấn mạnh là cái cạnh trong gia đình giữa bố với con giữa cô với cháu giữa anh em với nhau thì cực kỳ khác nghiệt Thì để chúng ta thấy rằng là cái câu chuyện nghệ thuật câu chuyện tinh hoa, tinh chất của nghệ nghiệp bao giờ cũng được người ta đặt lên trên cao hơn hết Từ bên cạnh những yếu tố khác là những yếu tố mang tình nhất xã hội mà sau này trong cái biên cố lịch sử và trong những cái sự cách hiểu nó đa dạng về cái nghệ nghiệp đó thì nó cũng có thể bị thêm bớt bị mang những cái quan niệm khác nhau của xã hội những cái quan niệm mà có những cái thời kỳ mà chúng ta hiểu nó chưa được đầy đủ Nhưng mà rõ ràng là đã có những cái giai đoạn mà chúng tôi thấy rằng là các đào nương các kép đàn đã được đào tạo một cách rất là ngặt nghèo rất là chặt chẽ thậm chí kể cả các quan viên tôi có đọc một số trong những cái tài liệu mà nhà văn Tô Hoài cũng như là cụ Hoàng Đạo Thúy đã từng viết về cái lịch sử cá trù rằng là khách đến chơi không phải là cứ đến bỏ tiền ra mà cũng có thể được người ta phục vụ hay là người ta kính nể đâu mà các cái vị quan viên nào mà biết đánh trống trầu đánh đúng đánh hay thì người ta còn nể mà nếu mà thấy rằng quan khách mà không có văn hóa mà thiếu cái sự lịch lãm thì người ta cũng sẵn sàng tỏ thay đội quay thường qua cái sử liệu qua cái lời viết qua văn chương của các tác giả các hệ trước viết lại thì tôi thấy rằng là nó đã xác định rõ một cái vị thế một cái tư cách một cái thế ứng của những người nghệ sĩ biểu diễn ca nhạc trong cái đời sống văn nghệ giai đoạn trước mà rộng ràng hơn nữa thì chúng tôi thấy rằng trong các cái văn bản trước kia đã có phản ánh về cái đời sống văn nghệ của giai đoạn trước 45 ở Hà Nội thì cũng phải thấy rằng là bên cạnh cái sự tồn tại của các đào hát các cô đầu hát thì tôi thấy rằng có một cái cái ngôn từ một cái khái niệm nó chỉ một cái đối tượng nó gọi là cô đầu rượu tôi cho rằng đây là một trong những cái mâu chốt mà chúng ta cũng cần tìm hiểu khá kỹ để mà thấy rằng là mỗi nghề nghiệp cũng có những cái sự biến tương nhất định và nó bị những cái sự lợi dụng nhất định để mà phục vụ những cái mục đích khác nhau của xã hội qua một số những cái bài viết thì tôi cảm thấy rằng là bên cạnh cái nhu cầu đi nghe hát đi thưởng thức những cái bài ca cổ truyền là những cái áng thơ tuyệt tác của những cái bậc văn nhân ngày xưa đã từng viết ra như là Tản Đà như là Dương Khuê như là Nguyễn Khuyến thì thực tế trong xã hội cũ cũng còn có cả những cái đối tượng mà đi tìm những cái mục đích nó ngoài nghệ thuật và tôi cho rằng là ở đây nó có một cái lớp mờ nhòe nhất định của lịch sử của đời sống văn nghệ và có những cái đối tượng họ tìm những cái mục đích những cái thú vui nó khác với nghệ thuật thì nó sinh ra cái thể loại cái đối tượng mà chúng ta có thể gọi là cô đầu diệu với những cái tính chất phục vụ nó không nằm trong nghệ thuật có lẽ ở đây nó là một cái sự lẫn lộn giữa cái làn danh để mà đến cái giai đoạn sau giai đoạn sau cách mạng giai đoạn chúng ta tiến lên xây dựng xã hội chủ nghệ ở miền Bắc thì chúng ta có những cái quan niệm nó chưa thật chuẩn chưa thật đúng về cái đối tượng ca hát đối tượng chơi đàn đối tượng những cái người thưởng thức một cách nghiêm túc ngày xưa Nhà báo Nguyễn Quang Hưng có đề cập về vấn đề là cô đầu diệu thì tôi nhớ có một lần đã trò chuyện với cả nghệ nhân phó thị Kim Đức thì bà có cho rằng cái từ cô đầu hiểu đúng nghĩa nó thể hiện một cái cô đầu nương rất tài năng rất chuyên nghiệp và bà cũng đau đáu với một cái vấn đề là đến thời điểm này khi mà định kiến xã hội họ vẫn chưa hiểu rõ về ý nghĩa vai trò của cô đầu trong cái lĩnh vực ca chủ cũng như họ nghĩ rằng như nhà báo Nguyễn Quang Hưng nói một cái điểm mờ rất mờ trong lịch sử và cần có một cái sự phân định rõ ràng cũng như phân tích rõ ràng của nhà nghiên cứu thì vấn đề này chúng tôi muốn nhờ nhà nghiên cứu Ngô Trọng Hiền ông có thể phân định rõ lại về cái điểm mờ về cái cô đầu diệu trong cái lĩnh vực ca chủ Trong sử liệu và các tài liệu viết thì người ta cũng có phân ra là cô đầu hát và cô đầu diệu tức là họ là 2 đối tượng làm nghề trong một nhà hát cô đầu trước hết để hiểu họ là ai thì chúng ta phải hiểu thế nào là nhà hát cô đầu những năm cuối của thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20 thì theo sự liệu viết các cô đầu ở miền quê bắt đầu đi ra Hà Nội và các thành phố lớn để mở nhà hát trong Việt Nam phong tục phân kề bình rất rất rõ à nào có tai có sắc thì lập tức ra phố mở quán chiêu khách có nghĩa với cái tính chất chuyên nghiệp của nghề nghiệp thì đây là sự phát triển là một bước mặt rất quan trọng còn ai mà không có tai có sắc thì vẫn ở nhà quê đi hát cửa đình còn những người có tai có sắc thì đều ra phố rõ ràng cái cơ hội ra phố thị là một cái cơ hội thay đổi cuộc đời của họ và vì thế hình thành nhà hát cô đầu sau rất nhiều trung năm chúng ta nhìn về vấn đề nhà hát cô đầu rất nhiều ưu tối thì ngày nay có lẽ đến lúc chúng ta cũng cần phải trả lại công bằng lịch sử thì với hệ thống nhà hát cô đầu đó trước hết ở góc độ lịch sử âm nhạc tôi xin khẳng định đây là hệ thống nhà hát thính phòng đầu tiên trong lịch sử Việt Nam và ở hệ thống nhà hát thính phòng đó với tính chất chuyên nghiệp của nó thì nó quy tụ những tài danh của giới nghề cho những người mà hát không hay đàn không hay thì không thể nào có khách không thể nào kiếm được tiền vì thế chúng ta ngầm hiểu rằng đã ra nhà hát cô đầu thì đều phải là tài danh và đặc biệt phải có nhân sắc họ không dựa vào cái cửa đền cửa đình để hát thờ thần nữa cái cửa đền cửa đình ở làng quê thì mặc định là trả làng phải trả tiền cho họ và họ đến họ mua hát và hàng năm họ lấy tiền còn bây giờ họ ra trở thành một nhà hát độc lập tư nhân và những người đào nương tài danh đó đứng đầu các nhà hát được gọi là những bà chủ và như thế chúng ta thấy rõ ràng là lần đầu tiên có lẽ lần đầu tiên trong lịch sử âm nhạc Việt Nam là nữ giới lên nắm quyền làm chủ kinh tế người ta là bà chủ một nhà hát của đầu và người ta phải nuôi người ăn người ở giả lương cho kép đàn đào nương rồi là thuê má làm sao để vận hành một nhà hát tư nhân như thế sống và sống được bằng nghề thì đấy là sự tài năng của phụ nữ Việt Nam đấy là nhìn và vai trò bà chủ nhà hát của đầu đến khi họ bắt đầu họ đàn hát thì chúng ta hiểu rằng rõ ràng đây không phải chỉ đơn thuần là nhà hát nghệ thuật ở đó có quan hệ liều nái rõ ràng là các ông đang thưởng thức nghệ thuật mà còn thưởng thức cả nhan sắc của các cô đầu tại sao có cô đầu rượu rõ ràng khi đã có nhu cầu liều nái thì là sẽ sinh ra cô đầu rượu những người tiếp rượu chúng ta hay nói là những người kỹ nữ ở trong nhà hát rất nhiều cô đầu rượu biết hát và thậm chí hát hay họ có được đào tạo kỹ năng để chăm sóc nghệ thuật ẩm thực trong nhà hát họ yêu chiều con khách họ lạ lơi với con khách và họ có tiền thì chúng ta hãy nhìn họ nếu như chúng ta đánh giá đạo đức của họ chúng ta hãy nhìn lại nếu như ở làng quê họ sẽ làm gì họ tiếp tục làm đông họ tiếp tục sống trong sự kỳ thị của cái vòng khép kín ở làng quê đó họ mà tự do liều nái họ lập tức bị gọt đầu bôi bôi bỏ rõ cho sông còn ra đây họ được quyền yêu họ được quyền sống một cách cuộc sống dễ thở hơn ít nhất là dễ thở hơn vì mặt liều nái thì họ chọn cái nào nếu như thế chúng ta nhìn sẽ hiểu và thông cảm được cho những người phụ nữ đi ra nhà hát làm cô đầu rượu và nên nhớ rằng họ không phải là gái làng chơi họ có thể thích quan viên thích những người tài năng cái đấy là mối tình của họ chứ họ không phải là gái làng chơi nếu mà gái làng chơi đến bỏ tiền và trao đổi cái quan hệ thì chuyện đó là hoàn toàn khác thế cho nên chúng ta nhìn cái mối quan hệ liều nái cởi mở tự do so với thời kỳ nho giáo phong kiến ở nhà hát cô đầu thì chúng ta sẽ hiểu được tại sao có cô đầu rượu và tôi cũng nói luôn rằng ở trong lịch sử cũng đã chứng minh rồi rất nhiều cô đầu hát cũng quan hệ tự do liều nái họ là tình nhân của những văn sĩ nổi tiếng và đã ghi dẫn rất nhiều câu chuyện cảm động giữa những cô đầu hát đó và những văn sĩ nổi tiếng đó vậy thì bây giờ ngày nay chúng ta nhìn lại họ chúng ta sẽ dùng đạo đức phong kiến để đánh giá họ hay chúng ta nhìn cái góc độ con người nhân văn hơn chúng ta thường biết rằng người viết lời cho ca chú rất nổi tiếng là nhà thơ Tàn Đà và ít ai biết được Tàn Đà chính là con của cô đầu tức là bố của nhà thơ Tàn Đà lấy cô đầu về làm vợ ba ông chịu ảnh hưởng của người mẹ của mình cho nên ông rất am hiểu về âm luật ca chú và ông viết lời ca chú rất hay rất nhiều câu chuyện trong lịch sử liên quan đến Ả Đào nói như thế để thấy được là Ả Đào cô đầu nhà hát cô đầu nó là một phần của lịch sử văn hóa Việt Nam và nó ảnh hưởng rất nhiều đến đời sống xã hội Việt Nam đến 60 năm qua người ta nhìn nó với ánh mắt kỳ thị bây giờ chúng ta hãy nhìn lại tại sao cô đầu lại đi ra Hà Nội đầu tiên trong lịch sử Việt Nam một người phụ nữ đẹp có tài họ tự kiếm sống bằng nghề của họ thì rõ ràng là chúng ta thấy cái sự thay đổi đó ngoài cái việc là thể hiện lịch sử là lần đầu tiên có nhà hát tính phòng trong lịch sử âm nhạc Việt Nam thì tôi đánh giá thực sự đây là một cuộc cách mạng giới giải phóng phụ nữ đã đến lúc chúng ta cần phải nhìn điện rồi đó với những phân tích của nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền thì tôi đang có một vài cái thắc mắc với những cái lý do những cái điều kiện như thế nào khiến những cái người phụ nữ thời kỳ đấy họ dám có những cái tư tưởng dũng cảm có những cái tư tưởng văn minh để rời bỏ làng quê lên thành tỉ để xây dựng lại một cuộc sống cho mình phải chăng vì họ là những cô đầu họ tham gia những cái thể loại nghệ thuật tính phòng như là ca chù chúng ta có rất nhiều những thể loại khác ví dụ như cải lương tuồng trèo mặc dù nó về sau này nó mới xuất hiện nhưng tôi đang tham mắc là hay là chỉ có cô đầu mới có dụng khí để làm những việc như vậy tôi cũng bất khoăn về cái ý đấy nhưng tôi muốn nhấn thêm một ý là tại sao chỉ là cô đầu với cái phẩm chất nghệ thuật tôi nghĩ rằng nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền cũng có thể lý giải vấn đề này phải đến một phẩm chất nghệ thuật và một cái bản lĩnh sống nào đấy thì người ta mới dám sống hoặc mới dám yêu cầu cho mình một cái sự hạnh phúc cũng như là kể cả câu chuyện tiền bạc như vậy mà trong khi những người phụ nữ khác cũng có thể là những người phụ nữ có học những người phụ nữ nông dân những người phụ nữ ở quê những người phụ nữ thành thị trong lịch sử thì như chúng ta đã nói lúc đầu à đào sinh hoạt trong từng dòng phường những tổ chức xã hội nghề nghiệp và được công nhận từ thời lý nói như thế để thấy được là đây là thể loại âm nhạc chuyên nghiệp sớm nhất giá nhất của lịch sử âm nhạc dân tộc họ sinh hoạt một cách chuyên nghiệp và họ truyền dạy có ý thức nghề nghiệp chứ không như tuần trèo khi đó tuần trèo khi đó vẫn ở hình thức bán chuyên nghiệp còn à đào là thực sự chuyên nghiệp và cái đối tượng mà bị coi là sướng ca vô loài từ thời lê chính là họ họ là đối tượng bị kỳ thị nhiều nhất cho nên ở giáo phường làm quê thì cái việc kiểm soát việc làm ăn của bọn à đào rất là khắc nghiệt trong giáo phường thì ngày xưa người ta quyết định đi đàn hát ở khắp nơi thì chồng đàn vợ hát anh đàn em hát để cho các làm quê nhìn thấy họ là hiểu rằng giữa đào và kép là có bối hợp quan hệ thân tộc và họ đưa ra những cái luật lễ rất khắc nghiệt về luyện ái để chứng minh cái sự thanh danh của giáo phường thì chúng ta hiểu rằng cái đấy gần như là để đối trọng lại với cái kỳ thị của xã hội vậy chúng ta có thể hình dung được là ở trong làm quê ngày xưa thì tuồng trèo là những người nông dân họ đến kỳ họ sinh hoạt họ diễn vở hết hội thì thôi còn à đào là một đẳng cấp khác à đào là đẳng cấp rất chuyên nghiệp và hệ thống bài bản họ cực kỳ phức tạp họ hệ thống hát thờ thần hệ thống hát nhà tơ nhà ti và họ là đối tượng bị kỳ thị nhiều nhất trong làm quê phòng kiến vậy khi ra mở nhà hát họ là những người đi đầu tiên và đây là điều rất thú vị sau khi à đào mở nhà hát thính phòng ở Hà Nội và các thành phố lớn thì tuồng trèo lập tức ra mở giảm học theo ra mở giảm khi đó thì là à đào vẫn giữ cái hình thức giao lưu giữa quan viên khán giả hình thức cổ truyền còn khi tuồng trèo ra mở nhà hát thì mở ngay sân khấu bằng mặt học theo người Pháp thì như thế chúng ta thấy rõ ràng à đào đi tiên phong và sau đó tuồng trèo và các thể loại khác cũng theo đó mà bắt đầu nâng lên một tầm chuyên nghiệp cao hơn chúng ta biết rồi nhà hát thính phòng là một hình thức âm nhạc chuyên nghiệp ở tầm cao nhất họ tự làm tự sống và khách đến nghe nhiều thì sẽ nuôi được họ còn nếu mất khách thì họ sẽ tan vỡ và mất tiền thì rõ ràng đây là một cuộc chơi đầu tiên là vì miếng cơm anh Áo cái gì cũng vậy và sau đó là họ rời bỏ một cái môi trường khắc nghiệt văn hóa ở làng quê với những cái làng xã khép kín trong lưỡi tre làng với những cái làng xã mà người ta thường dùng một câu gọi là phép vua của thô lệ làng lệ làng kinh lắm và họ rời bỏ cái làng quê đó họ đi ra phố thị họ sống bằng nghề và họ rõ ràng đấy là một sự thay đổi cách mạng trong lịch sử mà lâu nay chúng ta không để ý đấy chính là vấn đề nữ quyền trong phạm vi thời lượng của 30 phút chúng tôi không tham vọng có những cái thông tin đầy đủ nhưng ít chất thì với những cái phân tích của nhà nghiên cứu cũng như là câu chuyện của nhà bào Nguyễn Quang Hưng thì nội dung hôm nay chúng ta cũng đã tìm lại được những cái công bằng cho những cô đầu trong lĩnh vực hát cao trù Một lần nữa xin cảm ơn hai vị khách mời đã tham gia chương trình khám nghiệp văn hóa của chúng tôi