Thánh Địa Ma Xứ Mường Kho Báu Khổng Lồ Dưới Lòng Đất - Hàng Vạn Mét Vuông Phát Hiện Khi Trộm Đào Xới.mp4

Đây là nghĩa địa mộ cổ trôn cất thi thể của những người thuộc dòng dõi họ định thời quan làng của người Mường Động khi xưa. Bên cạnh đó, nhiều lời đồn cho rằng người ta còn trôn sống 100 nô tì để phục vụ quan làng dưới suối vàng. Người dân trong vùng tin vào truyền thuyết đó, sau các nhà khoa học cho rằng chỉ trôn theo các hình nhân. Riêng việc trôn theo nhiều quả cải, đồ vật, thậm chí vàng bạc là có thật. Sự kìa, khu nghĩa địa này là lãnh địa bất khả xâm phạm, được quân lính canh gác bảo vệ suốt ngày đêm. Suốt nhiều thế kỷ, đồng bào Mường ở đây vẫn biết đến khu mộ quan làng trong khe đống thách, song không ai dám bén mảng đến. Người dân coi đây là thánh địa mà, là vùng đất thiêng của quan làng, ngay cả quả đồi nằm ngay cạnh khu mộ cũng không ai dám mỏ lên. Người dân ở đây đồn rằng có gia đình liều mạng đưa hài cốt người thân táng vào khu mộ địa này, lập tức cả nhà phát điên. Chỉ đến khi một bà mỡi, tương tự như thầy mò thầy cúng, lập đàn cúng tế, sai gia đình đưa hài cốt người thân ra chỗ khác, mọi người mới lại được yên. Không rõ những truyền thuyết đó là thực hay hư, nhưng nó đã biến khu mộ này chìm nghiệm vào rừng thầm. Thánh địa mộ đá này chỉ được đánh thức khi đám đào mô quốc mạ tìm vào đào bới tan tác khu mộ để tìm cổ vật. Tháng 12 năm 1984, do tình trạng đào bới mộ cổ để tìm kiếm cổ vật, khu mộ cổ đống thách bước đầu đã bị xâm phạm. Chính quyền đã bắt hàng chục cuộc đào trộm mộ và thu được hàng trăm món cổ vật quý, đặc biệt là bốn chiếc trống đồng khi chúng vừa bới lên từ lòng mộ. Duy Hà Nội phố xin biến chào quý vị. Thưa vị hiện tại Duy đang ở một trong những khu lòng mộ rất đặc biệt ở Kim Bôi, Hòa Bình. Cách trung tâm thành phố Hòa Bình khoảng 2-5 km và cách khu du lịch suối khoáng Kim Bôi khoảng 4 km. Đây trước năm 1945 là một cái thánh địa bất khả xâm phạm. Ở đây chúng ta có thể nhìn thấy rất là nhiều những khối đá được quây tròn quanh mô đất. Người mừng vùng Hòa Bình ai cũng biết về câu chuyện Nhất Bi, Nhì Vang, Tam Thàng, Tứ Động để chỉ những vùng đất giàu có sầm út nhất xứ mưởm. Không biết những vùng đất kia có nghĩa địa mộ đá nào không, nhưng cho đến bây giờ các nhà khoa học mới chỉ phát hiện khu mộ đá của vùng Mường Động Cổ, thuộc xã Vĩnh Đồng, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình. Ở đây thì có rất là nhiều những bí ẩn, đến bây giờ chính con cháu của dòng họ Đinh ở đây cũng không thể giải thích được. Tôi là Đinh Công Dũng, đời thứ 21 của nhà Đinh. Cái bia đá kia nó là nguyên bản anh Duy nhé, cái bia nó cao bao nhiêu thì trôn dưới lòng đất là bấy nhiêu. Cho nên là tôi nghe các cụ bảo là cái cây to bằng như cái mặt bàn này, sau khi mà đổ sập nó đọc vào mà không nhúc ít cái bia đá kia. Nó to, nó sâu, tầm cỡ như thế. Một số bia đá còn chữ hán, mờ, rất khó đọc. Còn đa số là những cái trụ đá gần như không còn cái dấu tích gì bởi vì nó bị mài mòn qua thời gian. Khi tham quan ở đây thì Duy thấy rằng có rất là nhiều những câu hỏi đặt ra ở đây là tại sao những ngôi mộ này được xếp tròn xung quanh những cái u đất cũng như là những cái kích thước của những cái viên đá này nó cũng hoàn toàn khác nhau. Có viên cao nhất khoảng hơn 3 mét, thấp nhất thì cũng khá là thấp, thấp sát mặt đất này. Đây là một trong những cái điều mà rất khó giải thích ở đây. Tâm linh hầu như là không có đâu. Người ta đồn đài thế thôi. Mà đúng là linh thiêng thì có, chợ linh thiêng thì có. Tôi thì tôi biết chắc chắn là như thế. Bà con nơi gần nơi xa đến hương khoái về nhà cảm thấy làm ăn mạnh khỏe. Thế là tốt. Thế là hằng năm bà con cứ đi. Đi theo kiểu tư giác. Không có kêu gọi, không nhắc nhờ gì. Di tích khu mộ cổ Đống Thách đã được Bộ Văn hóa Thông tin, nay là Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch ra quyết định xếp hạng là Di tích khảo cổ học cấp quốc gia năm 1997. Sự huyền bí của Đống Thách đến nay vẫn chưa được khám phá hết. Nó vẫn còn là một bí ẩn. Vì vậy nó còn có sức hút với những người ham mê khảo cổ. Cụ thể, chi tiết như nào mời quý vị và bạn cùng Duy chúng ta cùng tìm hiểu nhé. Trước khi quý vị xem tiếp, quý vị nhớ ủng hộ kênh bằng cách nhấn like và chia sẻ video. Cũng như hãy bình luận ở phía dưới để góp ý cùng Duy những địa điểm, địa danh lịch sử mà quý vị muốn Duy tới khám phá và trải nghiệm. Đừng quên nhấn đăng ký để không bỏ lỡ những video mới nhất. Hãy ủng hộ kênh bằng cách nhấn like và chia sẻ video nhé. Cảm ơn quý vị. Quý vị muốn mua đặc sản trà sạch Thái Nguyên, xin lên lệ số 0989-260-877. Sản phẩm trà sạch Thái Nguyên được phân phối chính thức bởi Hà Nội Phố, Nhận, Giao Hàng, Toàn Quốc. Thưa quý vị, Đống Thách là khu mộ mường cổ lớn từ lâu được nhiều người biết đến. Nhưng trước cách mạng tháng 8, Đống Thách vẫn là thánh địa bất khả xâm phạm của Nhà Lan, Mường Động. Năm 1947, bộ đội du kích địa phương mới khai quang một khoảng rừng nhỏ làm nơi luyện tập. Sau năm 1954, Đống Thách dần được khai phá. Năm 1972, việc tìm hiểu và nghiên cứu thời đại phòng kiến thuộc Viện Khảo Cổ Học Việt Nam, đến năm 1975 đã điều tra cơ bản song bốn khu mộ cổ ở bốn xứ mường lớn, như Mường Bi ở huyện Tân Lạc, Mường Vang huyện Lạc Sơn, Mường Thàng huyện Kỳ Sơn, Mường Động huyện Kim Bồi thuộc tỉnh Hòa Bình. Trong bốn khu mộ đó thì khu mộ Đống Thách có quy mô và giá trị nghiên cứu hơn cả. Diện tích của cả khu mộ rộng tới vài vạn mét vuông. Đống Thách được chia thành hai tuyến mộ khác nhau cùng tồn tại song song trong cùng một thời gian. Nhóm khu mộ trung tâm không có dấu vết của quan tài, còn khu B có biểu hiện chủ nhân của các ngôi mộ. Điều đó cho thấy trong lễ thức tàng mà của người Mường có hai lần, một mộ là trôn thật và một mộ là giả. Theo thương truyền khu mộ này có niên đại hơn 400 năm và hiện nay số các tàng đá ngày càng ít đi do sự xâm hại của cả người dân và những tên trộm. Dân bản xứ rỉ tay nhau về các truyền thuyết bí ẩn xung quanh khu mộ. Các cụ, các mế kể lại rằng người vợ thứ ba của vua hùng dận chồng đã bỏ lên khai hoàng, sinh sống ở đây cùng với hai người con, về sau khu vực này trở nên một vùng đất chủ phú, đông dân cư. Khi mất, ba mẹ con đã hóa thành ba ngọn núi ráng rồng chầu và cùng hướng về kinh đồ. Khu đất có địa thế hình ráng miệng rồng, một thế đất đẹp theo quan niệm thuật phong thủy ngày xưa nên từ lâu dòng họ quan lang Mường Động đã độc chiếm là nghĩa địa, nơi in nghỉ cuối cuối cùng của dòng họ mình. Chế độ lang đạo xuất hiện ở một số tỉnh vùng núi phía Bắc, chủ yếu tập trung ở Hòa Bình, nơi có đông đồng bào Mường sinh sống từ thời Hùng Vương và tồn tại đến khi nhà nước dân chủ đầu tiên thành lập thì tuyên bố xóa bỏ. Khi ấy, dưới thời Hùng Vương, đứng đầu người Mường là Lang Đá Cần. Mường là đơn vị tổ chức xã hội tập hợp nhiều lang trong cùng một thung lũng hay nhiều thung lũng liên kỳ nhau. Đơn vị tổ chức này đặt dưới sự cai quản của một dòng họ quý tộc mà người Mường vẫn gọi là nhà lang. Thổ lang của các bộ lạc Mường thay nhau đến lệ Mường và dân cho Lang Đá Cần, những sản vật quý hiếm. Đây là thời điểm quan hệ giữa Lang và dân khá mật thiết. Lang coi dân như con, đối xử rất tốt, dạy người dân canh tác nông nghiệp, dân tự nguyện chịu sự cai quản của Lang suốt đời và biếu một phần của cải của mình làm ra cho nhà Lang. Dân dân việc này bị thay đổi bản chất theo thời gian. Vào thời phong kiến, chế độ Lang Đạo là hình thức tổ chức xã hội của riêng dân tộc Mường, mang tính chất lãnh địa, cát cứ. Giai đoạn đó đã chia dễ ác tầng lớp quý tộc là người nắm giữ quyền hành còn người dân nghèo là tầng lớp phục dịch. Trong chế độ Lang Đạo, nhà Lang được chia làm hai đẳng cấp khác nhau. Lang Cùn thuộc dòng trưởng có uy thế lớn bao trùm cả một địa vực, một mường rộng lớn tương đương cấp huyện ngày nay. Lang Đạo thuộc ngành thứ phải phục tùng Lang Cùn. Theo tục đó, nhà Lang như một lãnh chúa có quyền uy tuyệt đối. Thượng ngọn cây, hạ ngọn cỏ, con chim trên trời, con cá dưới đất, tất cả đều là của nhà Lang. Quản Lang thủa ấy khét tiếng tàn bạo đến nỗi, sau này công sứ tỉnh Hòa Bình thời Pháp đã viết trong sách của Hàng Cùn, tỉnh Mường Hòa Bình rằng Lang Mường Triều là dòng dõi hoàng tộc, được ban tức hiệu, phó vương một đời và làm vua sứ mường mười đời. Tầng lớp thống trị nhà Lang hợp thanh những dòng họ phụ hệ, mỗi dòng họ chiếm lĩnh một mường. Dòng họ Lang tự phân biệt với các dòng họ khác không chỉ bằng mường họ chiếm lĩnh mà còn bằng một tên họ. Ở Hòa Bình, các dòng họ nắm quyền thống trị lâu đời là các họ Đinh, Quách, Bạch, Hà, Hoàng. Trong các họ này thì họ Đinh, họ Quách là những họ có thế lực mạnh nhất. Trước canh mạng ở Hòa Bình có bốn Lang Cun có thế lực lớn là Lang Cun ở Thạch Bi tức Mường Bi thuộc Tân Lạc, Lang Cun ở Trung Hoàng tức Mường Vang thuộc Lạc Sơn, Lang Cun ở Mường Thang ở Cao Phong, Lang Cun ở Vĩnh Đông tức Mường Động Kim Bồi. Chức Lang được truyền lại theo hình thức cha truyền con nối, khi Lang Cun chết nếu không có con trai, vợ Lang Cun có thể lên thay chồng cho đến khi không thể làm nổi chức vụ. Đến lúc này họ hàng nhà lang cùng với những người tiêm cần chọn một người trong họ đưa lên làm Lang Cun. Cũng có khi chức Lang Cun được trao cho người rể của nhà lang, trong trường hợp này người con rể phải bỏ họ nhà mình để lấy họ bợ. Truyền thuyết Mường kể rằng sự kia vua dịch rằng cử bốn vị thần của mình xuống để cai quản các vùng mường lớn nên họ là người đại diện cho dân tiếp xúc với thần thánh. Chính vì vậy người dân vô cùng kính trọng họ, mọi cuộc cải, đất đai đến cả bản thân mỗi người đều thuộc về làng, nó tồn tại như một sự tất yếu trong xã hội truyền thống mường. Một ngôi mộ đá trong nghĩa địa quan làng Mường Động, theo đó người lập ra dòng họ Đinh ở Mường Động là ông Đinh Như Lệnh. Ông Đinh Như Lệnh sinh vào khoảng cuối đời vua Trần Dụ Tông vào thế kỷ thứ 14, nối nghiệp ông cha làm thổ tù xã Vĩnh Đồng, huyện Mỹ Lương, phủ quốc oai Trấn Sơn Tây. Con cháu ông Đinh Như Lệnh nghe lời thầy địa lý tán bộ tổ tiên vào mảnh đất hình miệng rồng với hy vọng con cháu sẽ làm nên sự nghiệp lớn. Đến đời thứ 8, dòng họ này có một người dũng mãnh là Đinh Công Kỳ, sinh năm 1582, mất năm 1647. Ông Đinh Công Kỳ đã cầm quân góp sức với nhà Lê tiêu diệt nhà Mạc. Do có công lớn, dòng họ này đã được vua Lê và chúa trịnh phòng tước cho cai quản vùng Mường Động, xác lập vị trí Vững Vàng, nên đời nó nối tiếp đời kia, cha truyền con nối làm tù trưởng. Ông Đinh Công Kỳ mất, được triều đinh tổ chức mai táng theo tước hầu, quan tài trôn ông bằng gỗ trám đen sơn son thiếp vàng. Theo truyền thuyết, khi ông mất đi, người ta còn trôn sống 100 nô tì để phục vụ ông dưới suối vàng. Người dân trong vùng tin vào truyền thuyết đó, sau các nhà khoa học cho rằng chỉ trôn theo các hình nhân. Riêng việc trôn theo nhiều quả cải, đồ vật, thậm chí vàng bạc là có thật. Sự kìa, khu nghĩa địa này là lãnh địa bất khả xâm phạm, được quân lính canh gác bảo vệ suốt ngày đêm. Trải mấy trăm năm cai trị vùng Mường Động, chế độ phong kiến sụp đổ, gia tộc họ Đinh Công cũng mất hết quyền lực, lợi ích, con cháu đời thứ 21. Do họ Đinh Công lường lẫy một thời, là ông Đinh Công Dũng giờ cũng bình dị như bao nhiêu gia đình Mường khác. Suốt nhiều thế kỷ, đồng bào Mường ở đây vẫn biết đến khu mộ quan làng trong khe đống thách, song không ai dám bén mảng đến. Người dân coi đây là thánh địa mà, là vùng đất thiêng của quan làng, ngay cả quả đồi nằm ngay cạnh khu mộ cũng không ai dám mỏ lên. Người dân ở đây đồn rằng có gia đình liều mạng đưa hài cốt người thân tán vào khu mộ địa này, lập tức cả nhà phát điên. Chỉ đến khi một bà mỡi, tương tự như thầy mò, thầy cúng, lập đàn cúng tế, sai gia đình đưa hài cốt người thân ra chỗ khác, mọi người mới lại được yên. Không rõ những truyền thuyết đó là thực hay hư, nhưng nó đã biến khu mộ này chìm nghiệm vào rừng tầm. Thánh địa mộ đá này chỉ được đánh thức khi đám đào mồ quốc mả tìm vào đào bới tan tác khu mộ để tìm cổ vật. Theo chia sẻ của những người dân ở đây, vào năm 1988 và năm 1989 là thời điểm bọn đào mồ quốc mả hoạt động mạnh nhất. Chúng không chỉ tự cầm quốc thuộng vào đào bới ở quy mô lớn mà còn thuê một số kẻ cứng đầu cứng cổ quanh vùng vào đào thuê cho chúng. Dưới mùa bán, săn lùng cổ vật tìm về vĩnh đồng tấm nập. Các đại gia cưỡi ô tô lên thu mua cổ vật. Theo một số chia sẻ của người dân ở đây, đã có hàng vạn món cổ vật, trong đó có hàng trăm chiếc chống đồng quý bị cuột lên từ khu mộ và rơi vào tay giới siêu tầm, buôn bán. Chỉ đến khi khu rừng mộ đá khổng lồ này bị đào bới tan hoang, những khối đá nặng cả chục tấn bị hút đổ, đập vỡ, thời gian khi chính quyền vào cuộc đã tổ chức bảo vệ khu mộ, tịch thu cổ vật mà bọn mộ tạc đào bới. Chính quyền đã bắt sống hàng chục cuộc đào trộm mổ mả và thu được hàng trăm món cổ vật quý, đặc biệt là bốn chiếc chống đồng khi chúng vừa bới lên từ lòng mộ. Có một chuyện mà người dân nơi đây vẫn kể cho nhau nghe rằng về một đoàn người đào trộm mổ cổ. Đám người lạ này ở đâu đến thì không ai rõ, nhưng họ dắt ngựa thồ vác theo quốc thuẩng đi về hướng nghĩa địa đống tách. Người dân tò mò về nhóm người lạ này, nhưng thấy họ đi về phía nghĩa địa quàn làng thì lại sợ hái, không dám đi theo. Đến nửa đêm vẫn không thấy nhóm người kia trở lại, mấy thanh niên trong bản đã liều mạc mò vào khu mộ. Họ thấy mùa mả bị đào bới, lưng ngựa chất đầy bao tải hàng hóa, vàng bạc chất đống, la liệt, quốc thuẩng vẫn còn đó, nhưng lại không thấy người đâu. Đám thanh niên sợ quá chạy về báo dân bản. Người dân đốt đốt tìm vào khu mộ quàn làng, nhưng tuyệt nhiên không thấy bóng người. Câu chuyện này càng làm người mường xứ mường động sợ hái, không dám bén mảng đến khu mộ quàn làng. Chính vì vậy, khu mộ đã bị giới đào trộm cổ vật, cây sới tan thành. Trong số cổ vật thu được thì quý nhất là chiếc thạp đồng trị giá vài trăm triệu đồng và một món cổ vật cực quý hiếm được giới buôn bán định giá lên tới 2,5 tỷ đồng. Bọn đào mộ quốc Mã bới những cổ vật đặc biệt quý hiếm này từ khu mộ đống thách. Những cổ vật quý này đang được bảo vệ cần mật. Từ khi chính quyền ra tay bảo vệ nghiêm ngặt nghĩa địa mộ đá này thì chỉ còn trơ lại 9 ngôi mộ. Mặc dù những ngôi mộ này đã bị mộ tặc đào hàng xuyên xuống, nhưng những khối đá vẫn đứng vững. May mắn là khu mộ ông Đinh Công Kỳ chưa bị xâm phạm nhiều. Sau này các nhà khảo cổ đã khai cuộc ngôi mộ Đinh Công Kỳ, đúng như trong gia phả mà ông Dũng còn lưu giữ, quan tài trôn ông Kỳ được làm bằng gỗ trám đen, sơn son thiết vàng. Rất nhiều món đồ cổ, tậm chí là vàng bạc thu được từ ngôi mộ này. Quý nhất là chiếc trống đồng ngọc lũ tuyệt đẹp, còn cực kỳ nguyên vẹn. Sau các cuộc khai cuộc quy mô lớn, chính quyền và các cơ quan chuyên môn đã báo cáo toàn bộ thông tin về khu mộ đá lên Bộ Văn hóa Thông tin. Này là Bộ Văn hóa Thể thao Du lịch. Với những giá trị đặc biệt quan trọng về khảo cổ, dân tộc học, bộ đã cấp bằng chứng nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia cho khu mộ cổ này. Nói về khu mộ cổ đúng thách, đó là cả một truyền thuyết về dòng họ Đinh, dòng họ quan làng, giàu có nhất của người Mưởng xưa. Nó là thánh địa bất khả xâm phạm của nhà làng Mưởng Động. Những truyền thuyết về nó đến tận ngày nay vẫn chưa được khám phá hết. Ngày từ cái tên Đống Thách cũng khiến cảm giác được cái huyền bí của nó. Đống là những nơi mùa mạ, những nơi hoàng vù ít người qua lại. Thách là một địa danh đã có từ lâu, một địa danh riêng có của người Mưởng. Đống Thách là một thung lũ nhỏ, cao giáo, băng phẳng, trong đó nhấp nhô hàng trăm hòn mồ cao thấp đứng cùng thời gian, địa thế, khu đất khá đẹp, thuận lợi giao thông, quanh năm. Vây quanh ba mặt là những quả đổi thấp tạo nên một bồn địa nhỏ trong một thung lũ lớn. Đây là nghĩa địa mộ cổ, trôn cất thi thể của những người thuộc dòng dõi họ Đinh. Bên cạnh đó, nhiều lời đôn cho rằng mộ cổ còn trôn cất thi thể cả những nô tì của quan làng. Mỗi mộ có nhiều phiên đá khắc bằng chữ Hán, ghi lại tên tuổi, chức sắc của người dưới mộ, ghi lại ngày tháng dựng bồ, và còn khắc cả hình ảnh của các con vật. Bản dịch về một tảng đá lớn có nội dung như sau. Ông Đinh Công Kỳ, tước uy Lộc Hầu, thổ tù kiêm cai quản vùng Mường Động, sinh năm 1592, mất giờ xỉu ngày 13 tháng 10, năm 1647, khi chết được ban tước trưởng vệ đề độc uy quận Công. Đến ngày 22 tháng 2, năm 1650, được đưa về huyệt trên núi bằng 15 xe tàng, 7 con vòi, 5 con ngựa, v.v. Các tảng đá này có kích thước độ dài khác nhau và được lấy tận vùng đất ngọc lạc thành hóa. Các phiến đá to nhô lên khỏi mặt đất gần 3 mét và nặng đến hàng tấn, còn các phiến đá nhỏ nhô lên khỏi mặt đất chỉ khoảng 0,5 mét. Kích thước của các tảng đá ám chỉ những ý nghĩa riêng. Nó là nơi cắm dấu quyền lực của dòng họ Đinh. Với quan niệm của người Mường, đá có linh hồn hay là nơi cư ngụ của linh hồn như một tiếng ngưỡng được xác tín. Này các phiến đá đã được phủ bởi một lớp rêu xanh, hình thú, các con vật và chữ khác trên đó đã mờ đi vì thời gian. Mỗi ngôi mộ đều trôn 3 phiến đá cao ở phía trước, 3 phiến đá nhỏ hơn ở phía dưới mồ và 2 bên sườn mộ được trôn các hòn mồ cao, thấp không đều nhau, số lượng không giống nhau. Các khu có đến hàng trăm ngôi mộ với hàng trăm phiến đá, nhìn từ xa ta thấy hình ảnh nhấp nhô tựa như giáng người đứng ngồi. Tôi là Đinh Công Dũng, đời thứ 21 của nhà Đinh. Nguồn gốc của nhà Đinh này là bắt nguồn từ Ninh Bình. Cái quán của vua Đinh sau khi mà vua Đinh mất thì các quán của cụ chạy lên đây. Một ông đứng ở đây được khai trinh lộc nghiệp ở chỗ này. Trinh ra được 4-5 đời. Mất đi quãng một thời gian, mất khoảng 20 năm. Vì họ tiêu diệt, họ hủy diệt họ Đinh. Đến ở cái thời gian nào ạ? Thời gian từ đời thứ 4-5. Cụ đầu tiên về đây là cụ nào ạ? Là cụ Đinh Như Lệnh. Trinh ra Đinh như Luật, Đinh Nhân Phúc, Đinh Thị Đỏ. Những cái đời đó là cái cụ quan. Những cái đời sau lúc nhà mình đang thành vượng thì họ ghen tỷ, họ ở nơi khác, họ tiêu diệt. Mất khoảng 20 năm. Sau đó là bà Bùi Thị Thời mang cái giải của nhà Đinh này. Chạy loạn lạc đi mới đẻ ra Đinh Vân Cương. Đinh Vân Cương mới luyện võ, luyện công. Cứu được nhà vua Lê. Từ đó trở đi là Vân Cương có công với nhà vua. Con trai cả là Đinh Công Kỳ ở chỗ Mô Cổ đấy. Con trai trưởng là Đinh Công Kỳ đấy. Những cái lứa sau nó lở xung quanh, những bia mồ kia là những cái quan chức của ông Đinh Công Kỳ. Tức là cũng ngoài dòng họ mình cũng được an tạc. Không, ở tất cả là nhà Đinh. Ở nhà Đinh tất cả ở đấy hết. Ông Đinh Văn Cương là cha đẻ của ông Đinh Văn Cương. Ông Đinh Văn Cương là đời thứ bảy của dòng họ Đinh Công. Ông Đinh Văn Cương mất sớm. Trong gia đình chỉ còn hai bà vợ là bà Hoàng Thị Mỗ và bà Bùi Thị Thời. Khi đó ông là thổ tù cai quản địa phương. Ở thôn đồi cùng xã, nay là xã Hợp đồng, có tên phụ đạo là Hoàng Văn An, tức An Phú Bá. Kệ là cường hào, khinh người vợ hóa, lòng gian tha muốn cướp đoạt dân mường, tên này đã cưỡng ép vợ ông thổ tù để chiếm lấy gia nghiệp. Bà Bùi Thị Thời, đang khi có thai nghén ba tháng, sợ tên An Phú Bá làm ô nhục và ám hại nên phải trốn tránh vào tận Mường Khang, xã Quy Hậu, huyện Tân Lạc, Hà Sơn Bình xưa, làm không công cho một gia đình người cậu. Sáu tháng sau, bà Bùi Thị Thời ở cữ sinh được một người con trai đặt tên là Đinh Văn Cương, đời thứ bảy. Ông Đinh Văn Cương, ông sinh vào khoảng giữa thế kỷ thứ 16, thời Lê Mạc giao tranh. Trong hoàn cảnh một mẹ một con phải tha phương lánh lạn, nước nhà đang lúc loạn lạc phân tranh, gia đình tan đát, xã hội dối ghen. Trong hoàn cảnh đó, tạo cho ông trở thành một con người cứng rắn, có trí khí, cuột cường. Tuy rằng ngày ấy ông phải đi làm lụng chăn trâu cắt cỏ cho gia đình người cậu Mường Khang, nhưng cũng dành được thi dơ để học tập, văn võ. Ba mẹ thấy con có tinh thần say mê học tập, nhớ tới thù nhà nỡ nước thì rất mừng thầm. Bà gắng sức làm ăn tân tạo để có tiền giúp cho con ăn học. Ở địa phương, bà con rất mến thương giúp đỡ chia sẻ ruộng nương cho hai mẹ con. Như vậy nên đời sống tạm ổn, không đến nỗi củng cực. Cuộc nội chiến Nam Bắc Triều giữa vua Lê với nhà Mạc đã kéo dài gần 50 năm. Sau khi biết chúa Trịnh Tùng diệt được Mạc mộ hợp vào tháng chạp năm Nhâm Thìn, tức năm 1592, tình hình trong nước đã biến chuyển nghiêng hẳn về nhà Lê. Tháng 3 năm Quý tị, năm 1593, vua Lê đã từ nơi hành tại ở Vạn Lại, Thọ Xuân Thanh Hóa ra Bắc. Các địa phương xa giá đi qua đều phải có tráng đinh chờ đón để đi theo phục vụ, chuyên trở các hành trang của nhà vua. Ông Đình Văn Cường thấy đây là một dịp tốt để tiến thần. Ông Liên xin phép mẹ già quyết tâm ra đi với danh nghĩa là một tráng đinh phục vụ, gặp thời cơ sẽ tiến bước sau. Trước khi lên đường, bà Bùi Thị Thời gọi con đến càn dặn. Con đi chuyến này sẽ qua cánh Đồng Cốc thuộc xóm Đồng Dừng, là đất của người Mường Động, là nơi quê cha đất tổ của họ Đình Ta. Mẹ cầu tổ tiên đất nước phù hộ cho con đi việc nước được mạnh khỏe, lập được công danh. Con phải ghi nhớ lấy bốn chữ, thù nhà nợ nước, nhớ lấy gốc dễ họ Đình Mường Động chúng ta. Ông Cường cúi đầu từ biệt mẹ già, hăng hái già đi quyết lập được công danh mới trở về. Đi theo tiền quân của nhà vua đến cánh Đồng Cốc, nhớ tới lời mẹ dạy bảo, nhìn thấy cảnh vật núi non, ông quá xúc cảm bật lên tiếng khóc. Tướng tiền quân đang đi trên đường hộ giá, thấy vậy, cho là điểm gỡ, định đem ra xử tội. Vua Lê thấy tiền quân xôn xao, liên hỏi và cho gọi tráng sĩ đến. Ông Cường kể hết sự tình, nhà vua khen là người có hiếu thảo, có khí phách. Tướng Mạo Khôi Ngô vóc người khỏe mạnh nên thà tội và cho theo hầu dưới chướng. Quân nhà vua đi tới cửa vua Áng Bằng, là miếu thôn, ngã 3 đường 21 ở cây số 14, đường dã đi ba thá. Bất thần có bốn tên thích khách từ trong bụi rậm nhảy ra, định ám hại vua Lê thế tổng, đàn cưỡi vòi. Các quân hộ vệ không chống nổi, ông Cường liên răng lấy ngọn giáo của một quân hộ vệ đứng bền, liên xông tới, giết chết luôn bốn tên thích khách, cứu vua Lê thoát nạn. Ông Cường được phong ngay trước, tiền quân hiệu úy. Sau khi xa giá, ra tới cung hành ở phía nam thành Thao Long, vua Lê cho ông Cường sang dinh quan, tiết chế trịnh tùng để đi đánh giặc lập công. Ông đã hướng dẫn quân quân đi đường tắc, đánh các cánh quân nhà Mạc, còn chiếm cứ một vài nơi ở vùng sơn Tây. Ông đã lập được nhiều công, nên được sắc phong, phá lỗ tướng quân, triêu đống hầu. Nhà Mạc tuy đã tan vỡ, nhưng tàn quân còn lận khuất ở một số nơi, cấu kết với các đám giặc cỏ nổi lên đi cướp của giết hại nhân dân. Ông Cường lại được lệnh đi tiễu trừ các đám giặc cỏ và được lệnh đóng giữ đạo Kinh Bắc, Bắc Ninh trên 7 năm, tuổi đã cao. Ông xin về nghỉ ở Bảo, Minh Công. Sóc bàn cho ông được cai quản 7 xã dân binh là các xã Vĩnh Đồng, Hạ Bì, Mật Sơn, Kệ Sơn, Mỗ Sơn, Nhuận Trạch, Trí Thủy. Khi ông đình văn cường về làng Triều Động, thì tên Hoàng Văn An, tức An Phú Bá, trốn về thôn đồi tự đốt mình chết để tránh hình phạt về tội chiếm đoạt khi trước. Sau khi về nghỉ, ông Cường được giao phong tước cuộn công, giữ chức phiên thần cai quản nhân dân địa phương. Ông lấy 6 bà vợ, bà vợ cả là Bạch Thị Thừa, người thôn vụ Mường Rắng, xã Sơn Thủy, huyện Kim Bôi. Sinh ra Đinh Công Kỳ, Đinh Công Kế, còn 5 bà nữa sinh được 7 người con trai và 10 người con gái. Đinh Công Kỳ là cuộn công mà. Anh cũng biết trong lịch sử là cuộn công. Xong là đến Đinh Công Kinh, Đinh Công Kinh cũng là một cuộn công. Nhưng một đồng thời Đinh Công Kinh sau này là khai sinh lớp địa ra cái làng nước này. Thế là người ta tôn ông Nguyên Lâm thành Hoàng Lạng. Bây giờ đang thơ, thơ đi, thơ ở trong đình. Đình mang tên là đình gì ạ? Đình Chiếng Đông. Đang thơ ở trong đình Chiếng Đông. Cách lăng bộ mình sang hả ạ? Ở giữa làng chứ. Ở cái đình làng kia. Còn cái lăng mộ là mộ của ông ở trong đó. Cũng ở trong cái khuôn viên đó. Nó gọi là khu B. Bên kia họ phân biệt ra là khu B. Cái mộ to nhất là quả đồi. Nên là ông Đinh Công Kinh. Còn dòng họ sau này, nói với anh Duy thì thể theo nguyện vọng. Thế của Đinh Vân Cương cũng viết cái gia phả. Cứ viết cái gia phả bằng cái chữ nhò. Sau này thì ông Đinh Công Niết cũng theo nguyện vọng của em dòng họ. Thì ông Đinh Công Niết với công tác với mấy người nó mới dịch ra thành cái chữ mình. Trong gia phả đấy thì có ghi về tiểu sử của các cụ trong đó không ạ? Có. Lịch sử của từng người đánh ở đâu, làm gì ở đâu. Công trạng như thế nào, tại sao được nhà nước phong cho chữ công. Vua không biết thưởng cho cái gì. Vua thưởng cho một chữ công. Điểm là chữ công mà. Mắt đầu từ cụ... Đinh Công Kỳ, Đinh Vân Cương. Đinh Vân Cương sinh ra Đinh Công Kỳ, nhưng Cương đang có công rồi thì đang là Đinh Vân rồi. Thì mới chuyển ra cho con là Đinh Công, được hưởng chữ công trở xuống. Rồi trở đi là được hưởng chữ công. Dạ thưa bác là khuôn viên hiện tại của khu mộ dòng họ Bình thì bây giờ có khoảng bao nhiêu ngôi mộ? Không kể hết được đâu. Ở trong khuôn viên mộ cổ Đông Thách thì hiện tại tôn tạo có 12 cái thôi. Tức là đã được hình thành... Không, tôn tạo lại nhé anh Duy nhé. Trước đây là cái cánh kia nó đi khai quật hết rồi. Tức là bên Hán Nôm. Hán Nôm họ làm hết rồi. Trong đó là bà con đi đào trộm nữa. Rồi bây giờ các gì tích ở đấy kia là không còn gì. Xong đến năm... 97, 98, 99 mới tôn tạo lại được. Thì được nhà nước công nhận từ năm 97. Rồi đến năm 99 mới tôn tạo lại các ngôi mộ kia. Bây giờ là tôn tạo hết chứ. Còn cái nhà Thàn kia cũng mới làm thôi. Thì tôi được bảo vệ ở đó, muốn có chỗ thao khương cho tử tế. Bà con hàng năm, ví dụ như anh có vào đấy muốn thao khương cũng không có chỗ. Thế mà tôi làm một cái bàn nhỏ nhỏ ở trên nhà Thàn, nhà Gác ấy. Trên nhà Thàn đấy thì hiện tại là có trưng bày cái gì ở đó không? Tôi cũng chả trưng bày cái gì, chưa có cái gì. Bởi vì nó là của nhà nước. Ừ, mình có dám làm cái gì đâu. Nếu mà nước quan tâm đến thì đầu tư vào đấy, thêm một số hình ảnh nào kia vào. Bây giờ có cái biển bảng ghi chép gì, tích lịch sử quốc gia trong đấy thôi. Tý nữa anh vào xem, dán cho cái tường nhà Thàn đấy, đầu nhà Thàn. Dạ, thưa bác, ở đấy thì cháu thấy là những khu mộ được quy hoạch thành những ô tròn. Ngày xưa các cụ đã trôn cất kiểu như thế hay là khi mình tôn tạo lại mình xoay hướng hay dịch chuyển? Không, cái bia đá kia nó là nguyên bản nhé anh Duy nhé. Cái bia nó cao bao nhiêu thì trôn dưới lòng đất là bấy nhiêu. Cho nên là tôi nghe các cụ bảo là cái cây to bằng như cái mặt bàn này. Sau khi mà đổ sập nó đập vào mà không nhúc ít cái bia đá kia. Nó to, nó sâu, nó tầm cỡ như thế. Không biết họ lấy bia đá tới đâu, tôi cũng không biết được. Chỉ nghe đồn là lấy từ thanh hóa. Còn ở cái đất Họa Bình Kim Bôi này thì không có loại đá như thế. Đấy là đá xanh không ạ? Đá bình thường thôi, cũng đá bình thường thôi. Qua nhiều thời gian bây giờ cũng bảo mọn nhiều những cái chư khắc trên kia. Còn mỗi cái bia kia là còn rõ nét và nhiều chữ hơn. Còn những cái bia khác nó mòn hết, chỉ lại một vài nét nữa thì không đáng kể. Thưa bác là hiện tại dòng Họa Bình còn lưu giữ được những cổ vật, cái gì mà các cụ để lại? Cái này anh Duy ạ, đúng là cái cổ vật thì không có cái gì. Tiếng Nhân thì tôi là đời thứ 21 rồi. Ông cụ mất thì mất đồn ngột. Không truyền lại cho cái gì. Chỉ mỗi cái da phả thôi. Da phả là còn nguyên cái bàn gốc bằng cái giấy gió từ ngày xưa của cụ Cương Viết, cụ Đinh Văn Cương Viết. Còn nguyên bàn. Thưa bác là hình thức mai táng của cá cụ thì tôi thấy nó khác so với thời nay là cá cụ là an táng có cái vòng tròn. Và các cái bia bộ quay ra các cái hướng để tạo thành cái hình tròn. Đối với dòng họ cũng như là bác, thế hệ sau thì các cụ có nói lại là tại sao lại có cách thức an táng như thế không ạ? Cách thức thì không biết. Chỉ biết là cái năm 84 thì họ khai cuột thì tôi thấy rằng nó không phải là cái con tài đâu. Nó như cái sọc, cái phản ý. Nó còn có cái xương xoan thiết vàng. Nhưng mà cây gỗ không có gì, nó chỉ có đất thôi. Còn những cái sơn xung quanh kia là còn. Còn những cái sơn vàng, sơn đỏ xung quanh ý. Còn cái bọn khai cuột kia là những đồ cổ vật nó mang đi hết. Khi mà họ khai cuột thì bác có nghe thấy là có những cái đồ vật gì được khai cuột dưới mộ của cá cụ không ạ? Mộ nó chủ yếu là những cái chùm, những cái vỏ đấy thôi. Với lại một số những cái trong tóc đấy, khai tóc đấy. Bằng bạc. Với một số cái gì đó, bạc lã. Gọi là bạc lã. Rồi những cái chùm, những cái vỏ nhỏ nhỏ. Những cái thứ nói chung là bán được tiền. Kiểu là đồ cổ, bán được tiền. Tiền ra cũng giá trị lắm. Còn sau này bà con đi đảo bới thì nhà nữa còn thu về được một số. Thế còn để tôm lại trong nhà truyền thống của xã đấy. Ừ, số thờ cụ Trinh. Mấy cái kiếm, cái đào, các thứ còn để trong nhà truyền thống. Ngày xưa có cụ đánh giặc ở khắp nơi. Trong cái bản ở Gia Phả còn ghi ca người cụ Đinh Công Trinh. Biết bằng thờ 68, rất hay. Dạ, thơm ác là dòng họ Đinh của mình hiện tại ở quê hương của mình đây còn nhiều không ạ? Ui, bây giờ thì đông lắm. Nói với anh Di thì cứ một năm một lần. Thì chưa có nhà thờ ở đâu, bà con thì tập trung đến Thao Khương Khói. Ở trên đồi cao kia, các cụ ở trên đồi cao. Với lại ở dưới mùa đấng thách. Còn nhà tôi thì tôi cũng là Thao Khương cho các cụ thôi. Nhà trưởng tôi là nhà trưởng họ cho nên mỗi năm cứ một năm một lần tập trung về đây. Đi Thao Khương cho nên tập trung về đây sinh hoạt. Nói chuyện, tâm sự với nhau. Đời bây giờ là như thế. Còn số lượng bây giờ khắp nơi. Bây giờ các cụ tận đến Ninh Bình, có thuộc ở Ninh Bình, có chuyển đến Ninh Bình. Lên làm lễ một Thao Khương ở trên này. Có thuộc năm nay lên 2 lần. Dòng họ thì nhiều lắm. Khu mộ đá đống thách hiện được chia làm hai khu nhỏ trong đợt khai cuột. Khu A có 15 ngôi mộ, có dạng tròn hoặc vuông với các dãy đá bao quanh. Đầu mộ thường trôn 3 hòn đá cao, to nhất thành một hàng thẳng. Trên các hòn đá đó thường có ghi tên tuổi, công trạng, ngày mất của người dưới mộ. Khu B, theo kết quả khảo cổ thì tìm thấy 70 ngôi mộ quy mô không lớn bằng khu A. Trong các lần khảo cổ, các nhà khoa học còn tìm thấy rất nhiều đồ tùy tán, đó là đồ dùng trôn theo người chết, với các loại trang sức, đồ dùng bằng gốm xứ, bằng đồng v.v. rất có giá trị ở lịch sử và khảo cổ học. Từ những nghiên cứu trên, khu thánh địa đống thách đã mở ra rất nhiều điều còn bị ẩn trong các phong tục, sinh hoạt, đồ dùng, trang phục v.v. của người Mường, đặc biệt trong tầng lớp làng đạo ngày xưa. Khu mộ đống thách nằm ở đầu thung lũng Mường Động, xã Vĩnh Đồng. Đi trên đường 12B, cách huyện Lị Kim Bôi, 6km. Từ ngoài đường đi vào khoảng 200m sẽ bắt gặp một thung lũng nhỏ, cao giáo, bằng phẳng, trong đó nhấp nhô hàng trăm hòn mồ cao thấp đứng cùng thời gian mưa nắng. Điện thế khu đất khá đẹp, bằng phẳng tuận lợi giao thông. Về quanh ba mặt là những quả đồi thấp, tạo nên một bồn địa nhỏ trong một thung lũng lớn. Phía bắc đống thách dáp với núi chùa, phía tây là đồi ông nội, phía nam dáp nà thách và xối thách, phía đông dáp ruộng quạng đông. Tháng 12 năm 1984, do tình trạng đào bới mộ cổ để tìm kiếm cổ vật, khu mộ cổ đống thách bước đầu đã bị xâm phạm. Trước tình trạng này, Viện Học của Học Việt Nam kết hợp với Sở Văn hóa Thông tin Hà Sơn Bình Cũ, tiến hành khai cuộc chữa cháy toàn bộ số mộ còn lại. Khai cuộc những mộ này là việc làm cấp thiết, tài liệu sẽ bổ sung và làm sáng tỏ nghiên cứu về người mượn, về tục táng mà hiện nay đang là vấn đề tranh cãi. Sau hơn một tháng làm việc nghiêm túc của Học, 13 ngôi mộ đã được khai cuộc. Đoàn đã tiến hành đào 13 ngôi mộ tuộc hai khu vực khác nhau. Từ ngày 12 đến ngày 24 tháng 12 năm 1984, đào 60 mộ điển hình trong 15 ngôi mộ còn lại có hòn mồ dựng xung quanh ở khu vực trung tâm, hay còn gọi là khu A. Từ ngày 25 tháng 12 năm 1984 đến ngày 3 tháng 1 năm 1985, khai cuộc tiếp 7 mộ thuộc khu đồi sắn cách khu A khoảng 200m về phía T Nam, hay còn gọi là khu B. Trong 15 khu mộ còn lại ở khu A, có hòn mồ vây quanh hàng rào. Đoàn khảo sát đã đánh số từ M1 đến M15, thứ tự theo hướng Đông Nam, Tây Bắc. Trong 15 mộ, tiến hành khai cuộc 6 mộ điển hình là M2, M3, M6, M7, M9 và M12. Thứ nhất về nấm mộ. Qua những lần khảo sát trước khi đống thách chưa được cải tạo thành khu dụng cấy, những ngôi mộ ở khu này đều không thấy những nấm mộ. Khoảng cách các hòn mồ đất bị ném lõm hình lòng trào tạo thành khoảng trũng giữa 4 bức tường đá. Do quá trình khai khẩn đất hoang, nhân dân địa phương đã đem đá ném vào chỗ trũng, lấp đất cho phẳng để cấy. Huyệt mộ. Huyệt mộ có hình chữ nhật dài từ 3,5m đến 4,5m, các biệt dài tới 5m, rộng tới 1,5m đến 2m, trừ mộ số 3 rộng 2,7m. Sâu từ 2,15m đến 3,1m, huyệt được đào cơn đối, vùng vức, nằm cách chân các hòn mồ từ 0,5m đến 2m, thành huyệt đứng thẳng, không có bực lên xuống hay cửa. Đất lấp mộ. Là đất đào huyệt lấp xuống, quan sát đất lấp trong tất cả các mộ khai cuột đều thấy như vậy. Huyệt mộ số 2 và mộ số 7 đào vào tầng có nhiều đá sỏi lắng kết sen lẫn đất hoang, trong đất lấp cũng thể hiện như vậy. Mộ số 3 tầng trên là lớp đất hoang, xốp dày trên 1m, tầng dưới là đá ong khi khai cuột đất lấp trong ngôi mộ, cũng thể hiện như thế. Than đổ trong mộ. Trong 60 mộ trừ mộ số 2, ở trong khối than có một lõi đất sỏi màu vàng bị than bọc kín, còn các mộ khác đều được đổ than dày từ 0,60m đến 1m. Mộ 3 than được đổ thành 2 lớp dày tới 1m70. Than đổ trong huyệt là than củi, than được đổ 1 phần 3 huyệt thì dùng đất lấp, trong quá trình lấp người ta vẫn đổ than xung quanh thành huyệt. Than thuần ở các mộ số 6, 7, 9, 12 với màu đen thẫm còn rất nhiều cục to. Vị trí các hiện vật. Hiện vật được để trong phần đất lớp mộ, ngay trục giữa phía chân người chết. Hiện vật nằm thành một cụm khá thống nhất, bao gồm một bình khá lớn có từ 4 đến 5 núm, thân được tráng men nâu, có nhiều hoa văn vẽ chìm được trôn thẳng đứng. Bình ở độ sâu 1m so với mặt đất cành tác. Miệng bình vào ngỏ, bên trái ngay dưới chân bình là một trồng bát, đĩa, chén, trùng hoa men trắng hoa làm. Mộ có 3 bát, đĩa có nhiều loại hình ơn, còn các mộ khác đều tương tự như nhau. Nhóm mộ khu B cách nhóm mộ khu A chừng 200m về phía tây nam. Về địa thế, khu B cao hơn khu A khoảng 2m. Khu này không có hòn mộ lộ thiền. Ở khu vực này đoàn khảo sát đã đào 3 hố và 1 quả gò. Kết quả khai cuột được 7 ngôi mộ. Hố thứ nhất, 1 ngôi. Hố 2, 2 ngôi. Hố 3, 3 ngôi. Quả gò, 1 ngôi. Đoàn khảo sát đã đánh thứ tự từ mộ số 16 đến mộ số 22. Cả 7 ngôi mộ này có chung một đặc điểm như sau. Hòn mộ, lẫn trong đám cỏ trên khu đất phẳng được nhân dân khai phá để trồng sắn, nhấp nhô những đầu đá nổi thành hàng từ 3 đến 5 viên trôn theo hàng dọc, trên chiều dài từ 2 đến 3 mét. Đồi chỗ những đầu đá này lộ ra khá nhiều. Ở phía sơn gò những viên đá đầu đều quay hướng chỉ ra phía thung lũng với những hiện tượng được trôn ở nhiều chỗ như vậy. Đoàn khảo sát đã tiến hành khai cuột theo lối căng ồ định hố. Hố thứ nhất, với chiều dài 10,8 mét, dọc 4 mét với diện tích 43,2 m2, căng chụp lên những viên đá trôn theo hướng gần thống nhất với những ngôi mộ quả. Kế quả cho biết những hòn đá cắm theo quy luật trên đúng là dấu tích của những ngôi mộ. Mộ số 16 có 16 hòn, một hàng 10 hòn, hàng kia 6 hòn. Mộ số 18 đến 19 đều có 14 hòn, ở mỗi mộ được trôn đều mỗi hàng 7 hòn. Mộ số 17 và mộ số 20 do đá kè trên đỉnh mộ, do đó các hòn mộ trôn có tản mát hơn, không theo hàng lối trật tự. Mộ số 17 và số 20 hòn trôn đứng dài trong một vùng có chiều dài 5,6 mét, rộng 2,4 mét. Mộ số 22 có 16 hòn trôn đứng. Mộ số 21 các hòn mộ được trôn bao quanh như khu vực A. Nấm mộ, cũng như nhóm mộ khu A. Nhóm mộ khu B hầu như không có dấu tích của nấm mộ. Trong 7 ngôi mộ được khai cuột duy chỉ có mộ số 17 là có nấm mộ khá lớn. Khảo sát ban đầu cho thấy quả gò có chân hình gần vuông mỗi chiều 15 mét, đỉnh được đắp tròn cao khoảng 1,20 mét so với mặt đất. Huyệt mộ và mộ đạo Trong 7 ngôi mộ đã khai cuột cho thấy có 2 loại huyệt mộ. Thứ nhất là huyệt mộ có cấp và huyệt mộ hình chữ nhật. Loại huyệt mộ có cấp thấy ở mộ số 17 có 3 cấp và mộ số 16 có 2 cấp. Mộ số 17 huyệt mộ to, rộng. Trên bề mặt đất bằng người ta đào 1 hố dài 5,2 mét, rộng 4 mét, sâu 1,1 mét. Từ độ sâu này đào tiếp 1 hố khác nhỏ hơn dài 4,8 mét, rộng 2,3 mét, sâu 0,8 mét. Rồi sau đó đào huyệt chính để chứa quan tài. Huyệt này chỉ đặt cấp ở 3 phía, còn phía cửa mộ thành huyệt đứng thẳng với thành huyệt trên. Huyệt chính dài 4,35 mét, rộng 1,5 mét và sâu 0,75 mét. Loại huyệt mộ hình chữ nhật Thấy ở mộ số 18,19,20,21 huyệt mộ đào sâu thẳng đứng như những ngôi mộ ở khu A. Các huyệt mộ có kích thước to, nhỏ khác nhau tùy thuộc vào thân phận của chủ ngôi mộ. Đất lấp mộ, đều là đất lấp tại chỗ. Riêng mộ số 17 đất lấp bằng 2 thứ đất khác nhau. Đó là đất lấp cấp mộ thứ 3 là đất nâu lẫn với đất vàng có sò nhỏ. 2 cấp còn lại đều là đất có màu nâu thuần khá mịn. Các mộ số 16,18,19,20 và 21,22 đều được lấp bằng loại đất vàng đào huyệt. Than trong mộ Là than củi, than được đổ quanh huyệt mộ ôm lấy đất lấp mộ và đổ lớp kín quan tài. Khối lượng than đổ trong các ngôi mộ không nhiều. Mộ số 16 và mộ số 20 số lượng than đổ nhiều nhất đổ kín quan tài. Sau khi lấp 1 lớp đất dày 15-20cm, than được đổ dày 40-50cm nữa. Các mộ số 18,19 than chỉ đổ kín quan tài dày khoảng 50cm. Mộ số 22 lớp than chỉ đổ dày 20cm. Giữa mộ số 22 là mộ duy nhất không thấy dùng than trong táng thức. Quan tài và xương răng người chết di cốt động vật Ở nhóm mộ này, trừ mộ số 21 và số 22 là không thấy dấu vết quan tài còn các mộ khác đều thấy dấu vết của quan tài, hải cốt. Từ mộ số 16 đến mộ số 20, trong lớp than đen dấu vết quan tài bị mùn nát dày từ 15-20cm. Trong lớp mùn đen này thu được nhiều mảnh quan tài còn xoát lại, có mảnh dài tới 80cm, rộng 45cm, ví dụ như mộ số 17. Theo nhân dân địa phương truyền lại gỗ dùng làm quan tài là loại gỗ trám đen. Vị trí đổ tùy táng Đổ tùy táng được đặt trong quan tài, trong lớp than và cả trong đất lớp mộ. Trong quan tài lớp đất mùn có các loại gương đồng, tiền đồng, các đồ bằng bạc, v.v. như mộ số 16, 19 và 20, mộ số 17. Ngoài các loại trên, trong quan tài còn có các hiện vật bằng đồng như bát, trậu, khay, ấm, binh khí, v.v. Những đồ lớn thường được để ở hai đầu quan tài, các đồ nhỏ được để tập trung vùng giữa áo quẳng. Đá kè quan tài và lòn kè đáy huyệt Trong 7 ngôi mộ được khai cuột tại khu B, riêng 2 mộ số 17 và số 20 là có cấu trúc khác lạ. Đáy mộ được xếp 5 hàng dọc lon sành, cao từ 10 tới 15 mét. Đường kính mặt trung bình 25 cm, mộ số 17 có 81 chiếc. Thưa bác là những lễ hội hay ngày rỗ chính của dòng họ mình mà tổ chức đông đảo của khách tập phương cũng như là người dân đến chiếm bái thì chùng với lại cái ngày lễ hội của đình làng hay là mình tổ chức riêng đó? Không, có ngày riêng chứ. Là ngày bao nhiêu ạ? Có một cái ngày là ngày ràm tháng chạp. Ngày ràm tháng chạp trước tiết 15 ngày. Năm nào cũng thế. Tôi cũng chẳng cần thông báo, có mấy lần thông báo xong là cứ thế bà con nhớ cái ngày đó là đến thôi. Ở khắp nơi đánh xe năm đầu tôi chơi cái mộ của các cụ ở trên đỉnh đồi kia. Bao nhiêu cái xe cổ đứng chật đầy, đánh bởi cả trong cái chân của chóng kia mà để xe ô tô. Thình hoạt ăn cơm đến hơn 40 mong. Tức là mộ trên đỉnh đồi là không nằm trong cơ thể. Đỉnh đồi là cụ hơ cụ khác. À, đó là cụ nào ạ? Cụ Đinh Công Cát. Đinh Công Cát là con của ông Đinh Công Bàng. Thế là mộ cũng có được ăn tán kiểu giống như ở khu năng bộ? Không, nó nhỏ hơn. Cũng có trụ đá hả bác? Cũng có trụ đá. Rồi bây giờ những cái bia đá ở khắp nơi không thể tìm được là cụ nào ở đâu ở đâu. Trong giao phả không ghi đến. Chỉ có cụ nào ghi đến trong giao phả thì mới biết. Có biết một cụ ở trên cái đồi cao trên kia. Cụ Bàng là ở trên kia. Nhưng mà ở xa mình không đi đến được. Thưa bác là dòng họ mình dừng ăn tán tại cái khu đó là từ những năm bao nhiêu? Không biết được đâu. Không biết được cái thời gian mà thôi ăn tán. Tức là sau khi cái cụ trinh này, cụ trinh lập nghiệp ở đây chơi đình. Cái đình làng này là cụ trinh chơi đấy. Ông khai phá, khai trinh lập địa cái đất mường này. Người ta mới lập đền thờ ông đình làng. Thưa bác là khi đến dòng tìm hiểu cũng có rất là nhiều những câu chuyện tâm linh mà các nhân vật kể về cái vấn đề tâm linh. Theo bác thì cái đấy là có thật hay không? Tâm linh hầu như là không có đâu. Người ta đồn đài thế thôi. Mà đúng là linh thiêng thì có. Thờ linh thiêng thì có. Bây giờ chúng tôi hàng năm là anh em ở các nơi họ cảm thấy là đi thờ, đi xa phương. Ở đây là về làm ăn nó ổn. Nó yên bình. Kể cả như cô ở dưới Ninh Bình. Mấy năm nay, cô năm nào cũng lên. Thì chắc chắn là cô cảm thấy ổn nên cô mới lên. Thế mà. Thấy sự linh thiêng. Tôi thì tôi biết chắc chắn là như thế. Bà con ở nơi gần, nơi xa. Đến hương khoái, về nhà cảm thấy làm ăn mạnh khỏe. Thế là tốt. Nên hàng năm bà con cứ đi. Đi theo kiểu tư giác. Không phải kêu gọi, không phải nhắc nhở gì. Tôi bây giờ thì alo điện thoại. Đoàn của anh đi bao nhiêu người để tôi lo, tôi chuẩn bị. Rất cảm ơn bác rất nhiều. Cảm ơn quý vị đã chú ý theo dõi. Hẹn gặp lại quý vị trong những video sắp tới. Quý vị hãy bình luận ở phía dưới để giao lưu cùng Duy. Cũng như góp ý cùng Duy những địa điểm, địa danh lịch sử mà quý vị muốn Duy tới khám phá và trải nghiệm. Đừng quên nhấn đăng ký để không bỏ lỡ những video mới nhất khi kênh Youtube Hà Nội Phố up lên. Quý vị hãy ủng hộ bằng cách nhấn like và chia sẻ video nhé. Cảm ơn quý vị rất nhiều. Quý vị muốn mua đặc sản trà sạch Thái Nguyên, xin liên lệ số 0989 260 877. Sản phẩm trà sạch Thái Nguyên được phân phối chính thức bởi Hà Nội Phố, nhận, giao hàng toàn quốc.