̣ĐÔ THỊ: LỊCH SỬ VÀ HIỆN TẠI

Ngày nay, hơn 50% dân số sống trong các đô thị, đô thị trao tà những lựa chọn rất là tốt về việc làm, giáo dục, y tế, tài chính, giao thông, thể thao và kể cả các hoạt động vui chơi giải trí. Vậy, đã bao giờ bạn tự hỏi, đô thị có từ bao giờ, nơi nào trên thế giới xuất hiện đô thị đầu tiên và đô thị có một vai trò như thế nào trong lịch sử phát triển của loài người? Chúng ta cùng tìm hiểu tất cả những điều này qua nội dung của chủ đề hôm nay. Xin chào các bạn, hôm nay chúng ta đến với chủ đề Đô thị, lịch sử và hiện tại. Trong chủ đề hôm nay, chúng ta lươn lượt đi tìm hiểu về đô thị và các nền văn minh ở thời cổ đại. Thứ hai là các đô thị châu Âu trong thời kỳ trung đại và vai trò của thương nhân. Phần một nhỏ, Đô thị và các nền văn minh cổ đại. Ở phần này chúng ta sẽ lươn lượt tìm hiểu vì sao đô thị ra đời, tức là những điều kiện, địa lý, lịch sử nào đã dẫn đến sự hình thành các đô thị. Thứ hai, chúng ta sẽ tìm hiểu về vai trò của đô thị cổ đại. Đây là bản đồ thế giới. Từ khoảng 9.000 năm trước, đô thị đã ra đời trên trái đất của chúng ta. Và đây là những vùng đất đã xuất hiện các đô thị cổ. Thành phố Ơ, Úc, Babylon của Lưỡng Hà. Memphis, Trà Bơ của nền văn minh Ai Cập cổ đại. Lạc Dương, Hàm Dương của Trung Quốc. Âu Mạc, ngày nay thuộc Mexico. Và sau đó, khoảng thiên niên kỷ thứ nhất, chứ không nguyên, tức là cách đây khoảng 3.000 năm, các đô thị cổ đã bắt đầu xuất hiện ở châu Âu, tiêu biểu như là Aten của nền văn minh Hy Lạp và Roma của nền văn minh La Mã. Như vậy chúng ta có thể thấy hầu hết các đô thị cổ trên thế giới xuất hiện đầu tiên là ở phương Đông. Vậy chúng ta đi tìm hiểu phần A, đô thị và các nền văn minh cổ đại phương Đông. Chúng ta cùng quan sát lại các đô thị cổ phương Đông một lần nữa. Các em nhận thấy điều gì đặc biệt không? Tất cả các đô thị đều được hình thành ở bên lưu vực những dòng sông lớn. Do đó, nền văn minh phương Đông còn đặc biệt được gọi là nền văn minh của những dòng sông. Chúng ta biết là lưu vực những dòng sông lớn có đất phụ xà, màu mỡ, tơi sốt, nước tưới, thuận lợi, rất phù hợp với hoạt động sản xuất nông nghiệp nhất là thời kỳ cổ đại, khi mà công cụ lao động còn thô sơ, lạc hậu. Vì vậy, đô thị được hình thành ở phương Đông từ rất sớm, hàng ngàn năm trước công nguyên. Trường hợp điển hình nhất là các đô thị ở Tây Á. Cụ thể là, ở đất nước Lưỡng Hà, nơi có hai con sông Tiệt Rơ và Ước Pháp đổ ra vịnh Ba Tư, lại có đất đai bằng phẳng, vị trí dễ dàng kết nối với bên ngoài, nên Lưỡng Hà là nơi đến của nhiều dân tộc khác nhau. Do đó, Lưỡng Hà là nơi xuất hiện những đô thị đầu tiên trên thế giới với số lượng đô thị nhiều nhất thời cổ đại. Vậy các nhà khoa học đã dựa vào đâu để xác định một đô thị cổ đại? Em có biết, các nhà khoa học phải dựa vào những phế tích còn lại như những bức tường bao quanh thành phố, nhà ở hay công trình công cộng đầy ước lượng quy mô của một thành phố. Ví dụ, Uruk vẫn được xem là thành phố đầu tiên của nhân loại, chỉ có chút dân không quá 4.000 người. Madrid và cả thành thị Ua nổi tiếng cũng có số dân tương tự. Babylon có số dân khoảng 100.000 người vào thời điểm khoảng 700 năm trước công nguyên. Vậy, đô thị cổ có vai trò gì đối với nền văn minh phương đồng? Mời các em cùng quan sát các bức hình sau và phân tích thông tin mà bức hình cung cấp cho chúng ta, để cùng rút ra thất luận về vai trò của đô thị nhé. Đây là hình 2.3 trong sách giáo khoa Trân trời Sáng Tạo lớp 7, Cảnh Mua Bán Gỗ Tiết Tùng. Đây là bức phù điêu trong quốc điện Sài Gòn II thuộc thế kỷ thứ 8 trước công nguyên, được lưu trữ tại Bảo tàng Louvre Pháp. Trong bức phù điêu, chúng ta thấy những chú cá đang bơi lội tung tăng, chứ tỏa rằng đây là hoạt động trên một càng nước sâu có một chiếc tàu vừa cặp bến. Các ngư dân liền khuân vác gỗ tiết tùng lên xuống rất tấp nặp. Các em biết không, gỗ tiết tùng là loại gỗ tốt, bền đẹp và có hương thơm dịu. Loại gỗ này còn có khả năng chữa bệnh. Đây là một loại cây được trồng ở ven địa Trung Hải với độ cao trên 300 mét so với mực nước biển. Có lẽ đây là cảnh vận chuyển gỗ tiết tùng từ Ly Bang đến Lữ Hà để xây dựng công điện Sài Gòn II. Sài Gòn II nằm ở miền Bắc Iraq là một trong những thành phố cổ quan trọng nhất của nền văn minh Lữ Hà cổ đại. Thành phố này được Vua Sài Gòn của Vương quốc Asia cho xây dựng làm kinh đô mới vào năm 706 bằng nguồn của cải chiếm được từ nhiều quốc gia lân cận sau những cuộc chiến tranh xâm lược thành công. Như vậy, bức hình cho ta biết đồ thị là trung tâm kinh tế của đất nước, nơi mà thương nhân khắp thế giới đều đổ về để buôn bán. Còn đây là hình ảnh mặt bằng của thành phố Khundabad, Lữ Hà thuộc Iraq ngày nay, nơi có công điện Sài Gòn II. Chúng ta thấy trong đồ thị có công điện Sài Gòn II, có nơi xử án, có đài chiêm tinh mà nhìn từ xa là thấy được, có khu ở của dân cư và có nơi buôn bán. Đây là hình ảnh một đài chiêm tinh mà hầu hết các đồ thị cổ Lữ Hà đều có. Như vậy, đồ thị không chỉ là trung tâm kinh tế mà còn là trung tâm chính trị tôn giáo của đất nước. Trong hình ảnh số 3 này là những thành tựu về mặt văn hóa. Tại các di dị khảo cổ của các thành phố thời cổ đại, người ta tìm thấy những công trình văn hóa lớn, ví dụ vườn treo Babylon ở Lữ Hà, kim tự tháp bắt tử với thời gian ở Memphis, Ai Cập. Một bản đất nung có kính tự hình đêm thứ trước đầu tiên của loài người trên di dị khảo cổ của thành phố Uruk, thành phố đầu tiên của những người thuộc Iraq ngày nay. Các nhà khảo cổ cho biết, thành phố được thiết kế rất đẹp, người ta có thể so sánh nó với thành phố lớn ở nước Mỹ. Thật, người ta có thể thấy 12 con đường lớn chạy thẳng tắp qua thị trấn từ Bắc xuống Nam, bị gất ngang từ Đông sang Tây bởi những con đường nhỏ hơn hình thành qua các khu nhà. Đường xá được lát đá và có các trung tâm hành chính đồ sộ, có những rễ nhà nhỏ bằng gạch, có phòng tắm riêng, có cống thoát nước, hệ thống dưỡng nước thải trong các hộ gia đình làm bằng những ống dưỡng bằng đát xét. Các ống này tập trung vào những cống có thể tháo lấp ở các ngã tư, thận tiện cho việc bảo trì. Ngoài ra, các thành tựu lịch pháp, thiên văn, chữ số, toán học, văn học cổ đại đều gắn liền với sự phát triển của các đô thị cổ. Vậy, chúng ta có thể kết luận, đô thị chính là trung tâm kinh tế, chính trị, tôn giáo, văn hóa của nhà nước cổ đại. Do đó, sự phát triển của đô thị nó điển hình cho trình độ phát triển của cả một nền văn minh. Đô thị luôn gắn liền với sự hình thành, triển và suy tàn của các nền văn minh. Chúng ta cùng phân tích qua một số đô thị cổ đại và nền văn minh cổ đại như sau. Thành phố Babylon Babylon là một thành quốc của lĩnh hạ cổ đại. Babylon từng được ước tính là thành phố lớn nhất thế giới trong giai đoạn 1.700 năm trước Công Nguyên đến 1.600 năm trước Công Nguyên. Và có lẽ, nó là thành phố đầu tiên có rút dân trên 200.000 người ở thế kỷ thứ 7 trước Công Nguyên. Ở vị trí thuần lợi, nơi gặp gỡ giữa các dòng sông, biển và những con đường, nền Babylon đã phát triển buôn bán với những vùng đất láng giềng ngay từ buổi đầu lịch sử của mình. Họ bán ngũ cốc, dâu, vài, nhập về gỗ, đá, rượu, các kim loại quý. Nhà buôn khắp nơi tụ tập về đây đông đúc, buôn bán chấm ớt. Nền văn minh lĩnh hạ cũng theo đó mà phát triển. Ngay cả Alexander Đại Đế sau khi chung phục Babylon vào thế kỷ thứ 6 trước Công Nguyên cũng đã chọn thành phố này để sống cho đến lúc chết. Và sau thế kỷ Alexander Đại Đế thì Babylon và các thành phố khác đều suy tàn dần. Nền văn minh Tây Á cổ đại cũng chết theo các thành phố của nó. Ví dụ thứ 2 chính là nền văn minh Sông Ấn. Nền văn minh Sông Ấn gắn liền với hai độ thị Harappa và Mohenjo-daro. Nền văn minh này là một trong bốn nền văn minh cổ đại nhất trên thế giới mà nhân loại ngày nay đã biết. Ai Cập, Lưỡng Ha, Ấn Độ và Trung Quốc. Nền văn minh Sông Ấn đã rất phổ biến vào khoảng 5.200 năm trước đây. Nó có ảnh hưởng lớn đến nền văn minh sau này trên lãnh thổ Ấn Độ. Các thành phố, hệ thống chữ viết, mạng lưới thương mại và cuối cùng là văn hóa, căn bản của trí tuệ. Dù sao nền văn minh này cũng đã ghi dấu Ấn cho Ấn Độ. Nhiều khía cạnh của Ấn Độ ngày nay đã bắt nguồn từ đó. Tuy nhiên, nền văn minh này đã từ từ biến mất trong khoảng thời gian từ 3.000 đến 4.000 năm trước khi mà Harappa và Mohenjo-daro rụng đổ. Chúng ta vừa tìm hiểu về đô thị cổ phương Đông. Bây giờ chúng ta sẽ tìm hiểu phần B, đô thị và các nền văn minh Hy Lạp, La Mã cổ đại. Đây là bản đồ địa hình châu Âu. Các đô thị cổ châu Âu đã ra đời khoảng 700 năm trước công nguyên. Và đây là khu vực hình thành các đô thị cổ bán đảo bản đồ Italia ngày nay. Mời các em hãy quan sát kỹ lược đồ. Từ đây hãy rút ra điều kiện tự nhiên và lịch sử đã tác động đến sự hình thành các đô thị ở châu Âu nhé. Các em biết không? Khoảng thiên nhiên kỷ thứ nhất trước công nguyên, trên hai bán đảo Bàn Cần và Italia đã hình thành nên hai quốc gia cổ đại phương Tây. Hy Lạp và La Mã. Và chúng ta cũng biết, Hy Lạp, La Mã khác với các quốc gia phương Đông. Họ khó khăn hơn về mặt tự nhiên. Nên họ không trồng được ngũ cóc. Nhưng bên cạnh đó, họ có những thuần lợi rất lớn. Đó là đường bờ biển dài, với nhiều vũng, vịnh. Họ có rất nhiều càng tốt. Ví dụ, Pirae là một càng biển lớn nhất thế giới thời ấy. Ngày nay, Pirae vẫn là càng biển quan trọng nhất của Hy Lạp. Nó nằm cách thủ đô Aten khoảng 11 km, là càng hành khách lớn nhất châu Âu, lớn thứ ba thế giới và là một trong 10 càng hàng họa lớn nhất thế giới hiện nay. Ngoài ra, trên lãnh thổ của họ còn có rất nhiều khoáng sản. Khí hậu địa trung hài thích hợp để trồng nho và ô lưu. Do đó, nền kinh tế chủ đạo của họ là thủ công và thương nghiệp. Các đô thị phương Tây cổ đại đã ra đời trên cơ sở nền kinh tế thủ công và thương nghiệp ấy. Trong số đó, Aten và Juma là đô thị càng biển lớn nhất thời bấy giờ. Aten, đô thị quan trọng nhất của Hy Lạp cổ đại, ra đời khoảng thế kỷ thứ 7 trước Công Nguyên và phát triển rực rỡ trong thế kỷ thứ 5 trước Công Nguyên. Đến năm 416 trước Công Nguyên, Aten và Hy Lạp bị ngừa La Mã chinh phục. Đây là sư đổ Aten, hình 2.4, xác giáo khoa chân trở sáng tạo lớp 7. Aten là đô thị càng với càng biển Pige, là càng buôn bán hàng hóa nô lệ lớn nhất địa trung hài thời bấy giờ. Aten được bao bọc bởi bức tường thành cách biệt với vùng nông thôn phụ cận. Chúng ta có thể quan sát rõ hơn ở bức hình mô phỏng này. Đây là tường thanh và đây là càng Pige. Chúng ta thấy vùng nông thôn bên ngoài, người ta trồng nho, trồng ô lưu. Người ta còn đặc biệt xây dựng 2 bức tường thành nối từ trung tâm thành phố ra càng biển Pige, với mục đích là để bảo vệ các thương nhân và hàng hóa trong quá trình đi ra càng biển. Như vậy chúng ta thấy được nền kinh tế hàng hóa, đặc biệt là nền kinh tế công thương rất được coi trọng ở Aten. Bây giờ chúng ta cùng đi sâu vào trung tâm Aten nhé. Ở trung tâm Aten có khu đền thơ và các công trình công cộng. Giữa thành Aten là khu đền thơ Akropolis nằm trên một quả đồi. Trên đó có đền thơ những vị thần chính trong thần thoại Hy Lạp, trong đó có đền Parthenon. Đền Parthenon, một ngôi đền được xây dựng cho nữ thần Athena, là một trong những biểu tượng tiêu biểu nhất cho văn hóa và sự tài hoa của người Hy Lạp cổ đại. Ngoài ra thành Aten còn có rất nhiều công trình công cộng phục vụ nhu cầu dân sự, ví dụ nhà hát, sân vận động, quán trương. Trên quán trương có thể họp trợ, cũng là nơi tập trung để bàn việc chính trị. Ngoài ra còn có tòa thị chính, thư viện thành phố. Như vậy Aten là trung tâm chính trị tôn giáo của Hy Lạp. Ngoài ra những thành tựu của nền văn minh Hy Lạp cổ đại, như mô hình nhà nước dân chủ, văn học, sữ viết, đoán học, kiến trúc, điêu khắc, thế văn hội đầu tiên, hầu hết đều khởi nguồn từ Aten. Như vậy chúng ta có thể gốc luyện rằng Aten chính là trung tâm kinh tế, chính trị, tôn giáo, văn hóa của Hy Lạp. Chúng ta vừa tìm hiểu về Aten, bây giờ chúng ta tìm hiểu về Roma, đô thị cảng của đế quốc La Mã. Đây là La Mã ở thời kỳ đỉnh cao của mình, thế kỷ thứ 2. Lúc này Aten và các đô thị Hy Lạp đã bị người La Mã chinh phục. Phai trò trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa lại thuộc về Roma. Roma giữ phai trò là trung tâm của vùng địa chung hải cho đến năm 476. Sau khi bị người Giáp Man chinh phục, theo những tài liệu khảo cổ học, người ta có thể khẳng định Roma được hình thành khoảng thế kỷ thứ 8 trước công nguyên, phát triển húng mạnh từ thế kỷ thứ 2 và trụng đổ vào thế kỷ thứ 5. Đây là hình ảnh nhập ngũ cốc ở cảng Austria, cửa sông Tisper ở thành phố Roma, tranh được khắp trên lòng mộ ở thế kỷ thứ 3. Đó là những hình ảnh phản ánh đời sống kinh tế của thành Roma cổ đại. Những đóng góp cơ bản của La Mã cho văn minh nhân loại về hệ thống chữ viết, luật pháp, thể chế Cộng Hòa, quy hoạch và xây dựng đô thị, chủ yếu là những đóng góp của thành Roma. Như vậy, qua việc tìm hiểu về đô thị cổ đại phương Đông cũng như phương Tây, các em có thể học hỏi được gì từ người xưa trong việc phát triển vùng đất em đang sống? À, sẽ có rất nhiều vấn đề để chúng ta học hỏi, nhưng trong đó có một vấn đề cổ trò chúng ta cũng có thể thảo luận, đó chính là vấn đề quy hoạch đô thị. Các em có nhận thấy không? Người cổ đại, họ luôn lấy các công trình công cộng làm cấu trúc chiến lược, đảm bảo một cái khung linh động bền vững cho đời thị trong một thời gian rất dài. Việc mở rộng và phát triển đô thị vẫn đảm bảo được những chức năng công cộng cơ bản. Vì thế, đô thị cổ đại có tính hài hòa, khoa học và mang một vài đẹp tinh tế. Các công trình công cộng phải kể đến là nhà ga, nhà hát, trường đại học, chợ, thư viện, đoà thị chính và một vài trục đường chính liên kết các khu vực này, hệ thống ống nước. Chúng ta cùng lấy ví dụ ở hai đô thị Athens của phương Tây và Bắc Kinh của phương Đông. Trong tấm mặt đồ Athens này, chúng ta có thể thấy rõ, việc phân bố các không gian công cộng được coi là cốt lõi của đô thị ở Hy Lạp, quyết định tới cấu trúc công năng của đô thị. Sau này gần như các đô thị phương Tây đều có tư duy quy hoạch đô thị tương tự như vậy. Khu vực công cộng Athens được chia làm hai phần chính. Phần đền đài, tức là trung tâm tâm linh được bầu trí trên đỉnh Arropolis, tượng trưng cho thế giới của các thần. Phần dân sự được bầu trí ở dưới tháp rải rác trong thành. Chính vì thế, Athens có thể coi là một thể loại đô thị đặc trưng trong lịch sử loài người. Một số vấn đề và giải pháp đô thị của Athens có ảnh hưởng lớn đến lịch sử đô thị phương Tây và còn là những bài học kinh nghiệm cho đến tận ngày hôm nay. Đây là Bắc Kinh, thủ đô Trung Quốc với 22 triệu dân. Thực ra Bắc Kinh là đô thị được quy hoạch sớm nhất trong lịch sử nhân loại từ khoảng 3.000 năm trước. Thành phố Bắc Kinh hiện nay được thành lập cách đây hơn 3.000 năm, vốn là đô thị cổ của nước Yên rồi trở thành kinh đô của triều đại nhà Minh. Bắc Kinh được coi là thành phố đầu tiên ở Trung Quốc quy hoạch theo hướng ô bàn cờ. Theo đó, kinh thành được xây dựng phải có hình vuông mỗi cạnh 9 dặm, tức là khoảng 500 mét, và mỗi cạnh có 3 cổng đại diện cho vai yếu tố của vũ trụ, trời, đất và con người. Tổng số cờ chính sẽ bằng 12 tháng trong năm. Nằm ở trung tâm thành phố là Tử Cấm Thành, một tổ hợp nguy nga lộng lẫy, rộng hơn 700.000 m2. Tử Cấm Thành sẽ là nơi cư trú của hàng đế, là trung tâm của vũ trụ, người nắm sữ quyền lực tối cao, kiểm soát cả kinh thành, cả đất nước và rộng hơn là tất cả mọi sinh linh trong vũ trụ. Tử Cấm Thành xuất hiện như vòng tròn trung tâm rồi đến lớp lớp kế tiếp những vòng tròn đồng tâm tạo nên bởi những tứ hợp viện, một kiểu dinh thự gồm các khối nhà bao quanh một khoảng sân rộng. Kiểu cấu trúc này dường như là bấu cục chung của toàn bộ thành phố, áp dụng cho từng khối nhà kiểu ô bàn cờ đến từng đường phố từng ngôi nhà. Bên trong tòa thành hình vuông phải có 9 con đường chạy theo hướng trục Bắc Nam và 9 con đường chạy theo hướng trục Đông Tây. Đồ rộng của đường có thể cho phép 9 chiếc xe dàn hàng ngàn. Nguyên tắc này có lẽ đã thiết lập nên tiền lệ cho quy mô khổng lồ của đường cao tốc hiện đại ngày nay ở Bắc Kinh. Như vậy, việc quy hoạch theo hướng ô bàn cờ giúp cho mọi con đường đều thông nhau, giúp giảm thiểu ủn tắc giao thông, tạo cảnh quan đô thị đắm mắt, mang lại hiệu quả kinh tế và phát triển bền vững cho thành phố. Vì vậy, quy hoạch ô bàn cờ trở thành xu hướng tắt yếu của đô thị phân minh ngày nay. Sau đây là một vài kiến thức chính. Các bạn có thể ghi lại nhé. Cảm ơn các em và các bạn. Nếu có ý kiến gì xin hãy phản ủi ở bên dưới. Hẹn gặp lại.