KÝ ỨC MIỀN QUÊ | DỪA NƯỚC QUÊ MÌNH | THKG

Ở miền Tây Nam Bộ, nơi những con rạch nhỏ đan nhau như mạng lưới, nơi tiếng gà gấy, hoà cùng tiếng ghê máy, nơi dòng nước đục ngầu phù xa, chảy qua bao đời người. Có một loài cây âm thầm dương mình trên bãi bồi, đất bãi, mọc thành từng tròn, từng dãy, rậm rạp, bên bờ cơn, bờ sông. Không cao lỡ uy nghi, không khoe sắc thắm, cây dừa nước hiện diện như một phần máu thịt của miền đất phương Nam. Cây dừa nước vẫn cứ lặng lẽ tồn tại qua bao mùa mưa nắng, chịu đựng gió chướng, chịu đựng con nước lớn nước rồng, bám rễ sâu vào lòng đất phù xa để che chở cho ruộng dường, giữ lại từng tất đất quý như vàng. Dưới tảng lá rậm rạp của những hàng dừa nước, biết bao cuộc đời người dân quê đã đi qua. Những bà mẹ bồng con đứng đợi chồng đi lưới về, những đứa trẻ chạy nhảy nô đùa bên bờ sông, những cụ già lom khom hái lá, chặt buồn dừa làm quà cho con cháu. Cây dừa nước không chỉ là hình ảnh quen thuộc trong đời sống thường nhật, mà còn là biểu tượng mộc mạc của sự bền bỉ, của tình nghĩa thấm thiết giữa con người với đất và nước miền Tây. Không ai nhớ rõ cây dừa nước có từ bao giờ, chỉ biết rằng từ khi còn thơ bé, ta đã từng nấp bóng dưới những tảng lá xanh thẳm ấy, đã từng lội sinh tìm trái, từng nằm nghe lá dừa nước xào sạt mỗi trưa hè oi ả. Cây dừa nước, một loài cây dân giả bình dị, nhưng gắn bó sâu đậm với đời sống và ký ức của người dân quê miền sông nước. Hồi nhỏ, mỗi lần cha mẹ đi chặt lá dừa nước, là lũ trẻ trong xóm cũng náo nước chạy theo. Chân đất, áo lấm bùng, đứa nào đứa nấy đều háo hức lội xuống những bãi bồi gian rạch, nơi bụi dừa nước mọc rậm rạc. Cây nào cây nấy cao, ngang ngực, lá dương dài như cánh chim khép lại, tỏa bóng râm mát cá một khoảng đất. Những người lớn quen việc, thì chỉ cần dài nhát rửa là chặt được lá già, xếp gọn lại từng trồng, cột thành bó, chất lên xuồng. Người mới làm thì đôi khi bị bẹ dừa cứa trúng, hay xảy chân trượt bùng, lấm nem cả ngu, mà vẫn cười gian một góc rạch. Chặt lá đã khó, chằm lá lại càng kỳ công. Những buổi chằm lá dừa là khoảng thời gian rộn ràng của cả xóm. Dưới mái hên nhà, người lớn xếp lá, tước bẹ, cắt gọn, rồi gai từng chiếc lá trên khung tre. Những bàn tay thoàn thoát đang dệt từng mảng lá, đều đặn, chắc tay. Chẳng khác nào những nghệ nhân lành nghề. Mỗi bấm lá chằm hoàn thiện là một niềm vui nhỏ. Vì nó không chỉ là vật liệu lợp mái, mà còn là kết tinh của bàn tay của tình xóm nghĩa làng. Với lũ trẻ quê, cây dừa nước còn là nguồn cảm hứng cho bao trò chơi tuổi thơ. Mỗi buổi nước rồng, tụi nhỏ lại ý ới gọi nhau, rủ nhau lội xuống bãi bồi lầy nhảo gần chân dừa nước để bắt giọt. Giọt thường trú ngụ quanh những rễ cây chằn chịch, bám sâu dưới lớp bùn ẩm. Chỉ cần khéo tay một chút là có thể mò được vài con. Đứa dùng tay đào, đứa cầm cây sắt nhỏ khều giọt trong bùn. Miệng thì cười giòn giả. Cô hôn bắt được nhiều. Tụi nhỏ hò reo như bắt được kho báo. Mặt mũi tay chân dính đầy bùn, mà mắt thì long lanh rạn rỡ. Cả một thế giới tuổi thơ thơm mùi bùn non, ngai ngái mùi lá dừa nước. Mà giờ đây mỗi lần nhớ lại, vẫn khiến lòng người dâng lên một cảm giác dịu dàng, sao suy. Dưới tảng dừa nước xanh âm bên những dòng cơn rạch, nghề chằm lá đã trở thành sinh kế gắn bó bao đời với bà con miền Tây. Người ta vẫn bảo nghề này không giàu sang, nhưng đủ để có cái ăn cái mặt, đủ để người dân quê bám đất bám làng nuôi con khôn lớn, giữa quê nghèo chan chứa tình người. Đó không chỉ là công việc, mà còn là một phần nhịp sống quen thuộc. Người lớn thì ngồi chằm lá, vừa làm vừa trò chuyện ruồn rã, tay thoang thoát gài từng bẹ lá, sao cho ngay hàng thẳng lưới. Trẻ nhỏ ngồi một bên, nhìn riết rồi cũng học được cách gài bẹ, buộc lạc. Dần già con nít cũng biết phụ ông bà cha mẹ chằm dài tấm lá kiếm tiền ăn quà. Vừa là học nghề, vừa là học cách dung đắp yêu thương từ những điều bình diện nhất. Mỗi tấm bán chỉ có vài đồng, nhưng người quê gom góp từng chút một, sống đàm bạc mà đầy nghị lực. Có những người mẹ, người bà đã nuôi cả đàn con, đàn cháu bằng nghề chằm lá. Một nghề tưởng chừng nhỏ bé, nhưng chất chứa biết bao mồ hôi, và tình thương. Rồi đến mùa dừa nước ra trái. Từng buồn trái tròn, căng mộng, chen nhau lấp ló dưới táng lá rậm rạp. Những buồn dừa sau đó được giác lên bờ, rửa sạch, rồi gọt lấy phần cơm trắng, trong, giòn giòn, mát ngọt. Trái dừa nước không sang trọng như sầu riêng, không ngọt đậm như dừa xiên. Nhưng lại có vị riêng của miệng sông nước, thanh mát, nhẹ nhàng. Như một cái ôm của mẹ, một nụ cười của bà, giữa ngày hè oi ả. Trong ký ức về cây dừa nước, có cả món chè dừa nước. Món ăn gián vị, nhưng lại chứa đừng bao nhiêu kỷ niệm và tình cảm của những con người sống bên những con rạch bãi bồi miền Tây. Dừa nước, trái dừa ngọt dừa mát, được mang về nhà, rồi cắt lấy cơm dừa trong trắng ngần, giòn giòn, bùi bùi. Dắt thêm miếng nước cốt, rồi thả cơm dừa vào nồi chè. Không cầu kỳ, nhưng lại ngon lạ, ngọt dừa giàn. Mùi dừa thơm ngát, hòa quyện với đường cát, tạo nên một món ăn ngọt ngào thanh mát trong những ngày hè oi ả. Có lẽ, điều khiến món chè dừa nước trở nên đặc biệt, không phải chỉ vì sự gián vị của nó, mà vì cái không khí bình dị của dùng đất miền Tây. Chè được nấu không chỉ để thưởng thức, mà còn để chia sẻ, để cảm nhận sự gần gũi với mảnh đất nơi mình lớn hơn. Mỗi hạt cơm dừa, mỗi ngụm chè, đều là một phần của miền ký ức được giữ gìn qua bao năm tháng. Không chỉ là cây của ký ức, cây dừa nước còn là người bạn bền bỉ giữa trời đất phương Nam. Ở nhiều nơi dừa nước trở thành dành đai trắng sống, giữ đất, ngăn triều cường, bảo vệ dường tược và ruộng đồng. Rễ dừa nước đang ken chằn chịch như mạng nhợn, giữ phù sa không bị trôi, ngăn xói mòn bờ bãi. Trong thời buổi biến đổi khí hậu, khi con nước ngày càng thất thường, giai trò của dừa nước càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Ngày nay, mái lá dừa nước vẫn được thay thế bởi tôn, ngói. Nhưng trong ký ức của những người con miền quê, bóng dừa nước vẫn rợp mát một khoảng trời tuổi thơ. Mỗi lần nghe lại tiếng lá xào xạc trong gió, lòng người lại nao nao nhớ về quê mẹ. Nơi có con sông nhỏ, có bụi dừa nước rợp bóng. Và có một thời tuổi thơ trong trẻo đến vô cùng.