Iran Đang Lặp Lại Bi Kịch Của Nga – Nhưng Mức Độ Sụp Đổ Còn Kinh Hoàng Gấp Bội

Kính thưa quý vị, trong khi cả thế giới đang đổ dồn ánh mắt về xung đột Iran và Israel, thì một mặt trận khác, không bom đạn, không tên lửa, lại đang phá tan xưởng định của Iran từ bên trong. Không nằm trên biên giới, không hiện hình trong các băng video chiến tranh, nhưng nó tạng khốc không kém mặt trận kinh tế. Tuần trước, Israel tung đòn tấn công phủ đầu vào cơ sở lưu trữ dầu và mỏ khí của Iran, khiến thị trường năng lượng toàn cầu chấn động, như ít ai để ý, trong lòng đất nước Iran. Nền kinh tế đang rệu rã như một căn cứ bị bao vây từ phía, với tỷ lệ lạm phát gần 50% và đồng tiền quốc gia sụp đổ không phanh. Chỉ trong vòng 7 năm, từ năm 2018 đến năm 2025, tỷ giá đồng Riyadh đã tăng gấp 10 lần, từ 70.000 Riyadh lên đến 700.000 Riyadh đổi 1 đô la trên thị trường tự do. Một bao gạo từ 100.000 Riyadh nay leo thang lên 1 triệu Riyadh, còn tiền lương trung bình chỉ khoảng 40 triệu. Người dân Iran hiện tại không sống, họ cầm cử từng ngày, thậm chí nhìn ăn bữa này để sống đến bữa sau. Có người đổ lỗi cho trừng phạt, nhưng sự thật sâu hơn rất nhiều. Iran bị chính mạng lưới tham dũng nộp bộ siết cổ. Cùng với sự cô lập trên trường quốc tế khiến mọi cánh cửa cứu trợ bị khóa chặt. Từng là một trong những cường quốc giàu khí, Iran giờ phải chứng kiến người dân xếp hàng chợ mua bánh mỳ, còn điện thoại hay linh kiện ô tô trở thành tài sản của giới thượng lương. Ngân hàng trung ương Iran vẫn tiếp tục in tiền như hành động khẩn cấp, không giống như đổ xăng vào lửa. Giá bánh mỳ, dầu ăn tăng lên đến 50%. Chỉ trong 2 năm, cú sốc ngày Israel tấn công còn khiến thị trường chứng khoán chảo đảo, mở cửa trong tâm trạng hoảng loạn, như mặt trận đang mất kiểm soát. Mặt trận thật sự của Iran giờ không nằm ngoài sa mạc, mà là trong từng gia đình đang gồng mình chống lại giá cả leo thang, thu thập giảm súc và tương lai mù mịch. Và trong khi các quốc gia khác tính toán phản ứng quân sự, thì Iran đang bị đánh ngục bởi vũ khí nguy hiểm nhất, niềm tin bị nghiền nát. Khủng hoảng hiện tại của Iran không còn là chuyện đen đuổi vì trừng phạt, mà là kết quả của một loạt chiến lược sai lầm, được duy trì gia giảng bởi chính những người nắm quyền. Nếu không có một cuộc đại cái cách, nền kinh tế này sẽ tiếp tục rơi tự do. Và cùng với đó là số phận của hơn 30 triệu người dân Iran sống dưới mức nghèo đói. Giá cả leo thang, đạn pháo dội xuống thị trường. Trong khi tỷ lệ thất nghiệp chính thức là 10%, con số thực tế với giá trẻ là 25%, và với phụ nữ trẻ là lên tới 42%, một hệ thống kinh tế đang vỡ trận rõ ràng từ bên trong. Ngành ô tô từng là biểu tượng phát triển từ đỉnh cao sản xuất 1,4 triệu xe năm 2011, nay chỉ còn 1 triệu vào năm 2024. Lệnh trừng phạt bóp nghẹt chuỗi cung ứng khi các nhà máy tại Tahrir phải đóng cửa, công nhân lành nghề thất nghiệp. Sản xuất có rút như trận địa bị phong tỏa, tẩy pha hàng các quán cà phê, cửa hàng nhỏ dần dần tắt đèn. Môi trường kinh doanh bị bóp nghẹt bởi một bộ máy quang lưu khủng lồ, thiếu vốn và thủ tục như ma trận. Khi một doanh nghiệp nhỏ sụp đổ, cả hệ sinh thái quanh nó từ công nhân, nhà cung cấp đến người dân đều bị kéo xuống. Và trong cơn hấp hối ấy, nền kinh tế ngấm bùng phát như pháo sáng báo động. Chợ đen giờ không còn là vài giao dịch nhỏ mà là mạng lưới buôn lậu có tổ chức, được tiếp tay bởi những kẻ quyền lực. Từ sữa bột trẻ em đến xăng dầu, hàng hóa lậu vượt biên sang Iraq, Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan, Shahedan, vùng đất biên giới, giờ là trung tâm hậu cần phi pháp khổng lồ. Tệ hơn, thị trường tiền tệ chính thức chỉ là vỏ bọc. Tại Frankfurt, đô la và euro được trao đổi mức giá cao gấp 3 lần tỷ giá công bố. Sự chiên lịch này không chỉ tạo nên siêu lạm phát, mà còn bóp chết niềm tin vào hệ thống tài chính Iran. Khi đường chính thống bị chặn, chính phủ đẩy Iran vào địa hạt mới, tiền mã hóa. Năm 2024, giao dịch tiền số tại Iran vượt một tỷ đô la Mỹ, phần lớn qua Trung Quốc và Thổ Nhĩ Kỳ. Máy đào ngốn tới 10% sản lượng điện quốc gia, gây mất điện diện rộng. Thành phố Mashhad bị đánh sập điện lưới, hàng ngày chỉ vì các mỏ đào hoạt động không ngừng nghỉ. Nhưng tiền không phải phép màu, chỉ giới có tiền, có quyền và kỹ thuật mới tận dụng được. Một cú lau dốc giá tiền điện tử năm 2024 đã xóa sạch 200 triệu đô la Mỹ, phá tan hy vọng coi đây là pha cứu sinh. Giữa hỗn loạn, chính phủ truy quét đào trái phép Baqchader. Nhưng đó chỉ là phá rách bằng kim chỉ cháy. Iran đang đi trên dây, không mạng bảo hiểm. Mỗi bước sai là thêm 1 triệu người bị kéo vào hố sâu tuyệt vọng. Trong khi thế giới đang bị cuốn theo những loạt pháo tầm xa giữa Iran và Israel. Thì bên trong Cộng hòa Hồi giáo này, một chiến trường khác vẫn đang diễn ra hàng ngày, âm thầm nhưng không kém phần tàn khốc. Cuộc chiến sinh tồn kinh tế, hàng triệu người Iran phải vật lộn từng giờ để sống sót giữa giá cả leo thang và một hệ thống tài chính tệ liệt. Chính phủ chỉ biết đưa ra các giải pháp tạm bỡ, như dán băng cá nhân lên vết thương đang hoại tử. Trong khi người bán hàng rông, tiểu thương và giới buôn lậu ngày càng cày đêm, thì câu hỏi lớn nhất vẫn vang vọng. Tại sao một đất nước nằm trên biển giàu lại không thể ngẩn đầu khỏi vũng bùng kinh tế? Câu trả lời không nằm ở tài nguyên mà nằm ở sai lầm chiến lược kéo dài. Iran sở hữu trữ lượng giàu lớn thứ tư thế giới, với sản lượng là 3,22 triệu thùng trên một ngày năm 2024. Nhân giàu chỉ mang về 18 tỷ USD, quá ít so với những lỗ hỏng đang ngày một rộng trong ngân sách. Khi giá giàu tuột từ 70 đến 75 USD trên một thùng giữa năm 2025, thấp hơn mức dự toán là 80 USD một thùng. Từng USD mất đi là thêm một nhát cắt vào hầu ba quốc gia. Trong khi đó, chi phí nhập khẩu thực phẩm thiết yếu như lúa mì, gạo tăng cao, 60% nhu cầu lương thực trong nước phải nhập khẩu, trợ cấp thực phẩm, săn giàu tiếp tục nuốt ngốn ngân sách. Tệ hại hơn, thay vì đầu tư vào dân sinh, Iran lại rút tiền từ giàu để tài trợ cho các nhóm vũ trang như Hezbollah. Ú tiên chính trị được đặt lên trên sinh tồn của người dân. Trong những năm giá giàu cao, từ năm 2014 như năm 2014, chính phủ có thể chi tiêu thoải mái, nhưng khi giá tụt, thì Mỹ rút khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2018. Mọi cánh cửa tài chính đóng sập, các trao dịch giàu mỏ phải đi vòng qua tàu ma, bán giá rẻ cho Trung Quốc, tiền thì có nhưng nhỏ giọt, chẳng đủ giữa các hệ thống khỏi đổ vỡ. Kinh tế Iran giờ như chiếc ghế một chân, lung lây là sập, không thể đầu tư hạ tầng, không thể nhập linh kiện, không có kế hoạch B. Trong khi Hàn Quốc và Singapore phóng lên bằng công nghệ, thì Iran vẫn lây hoay với dầu thô và hy vọng ngắn hạn. Du lịch từng là ánh sáng mờ, cũng tắt liệm. Besarbalist từ 2 triệu khách năm 2014 tụt còn 500.000 khách năm 2024. Cả thế giới quay lưng, trừng phạt các nước mọi đừng lui. Người dân, những người lẻ ra phải được hưởng lợi từ dầu mỏ, lại chẳng thấy được gì ngoài phao cứu sinh bị thủng. Iran không chỉ khát tiền mà khát cả niềm tin và chính tương lai mình. Chính phủ Iran đang tác nước bằng thiề trên một con tàu Titanic đang chìm, và không một hành khách nào trên bond còn áo tưởng rằng con tàu này sẽ cập bến. Trợ cấp được bơm ra như liều morphine cho một cơ thể đã hoại tử. Mỗi ngày Iran tiêu thụ tới 88 triệu lít xăng nhờ trợ giá, nhưng không phải để chạy trên đường phố Iran, mà để tuồn lậu qua biên giới tạo thành một cổ máy kiếm lời bất hợp pháp khổng lồ. Chỉ riêng các khoản trợ cấp cho thực phẩm, thuốc men và nhiên liệu đã ngún 80 tỷ đô la Mỹ mỗi năm. Gần một nửa ngân sách quốc gia và khi giá dầu rớt, doanh thu co lại, Iran chỉ còn hai cách, vây mượn hoặc in tiền. Cả hai đều là ngòi nổ cho siêu làm pháp. Nhưng các trợ cấp thì sao? Chính quyền đã thử. Và cái giá là biểu tình, đốt trạm xăng, hàng chục người thiệt mạng năm 2010. Kể từ đó không ai dám động vào quả bom xã hội này. Dù ngân sách có đang thoi thóp từ ngày, tham nhũng không còn là con sâu, mà là bạch tuột ăn mòn cả hệ thống. Nhớ Tinh Hoa có quan hệ với vệ binh cách mạng Hồi giáo thao túng nền kinh tế. Trong năm 2023, gần 4 tỷ đô la Mỹ tiền nhập khẩu trà biến mất, 2 tỷ đô la Mỹ trợ cấp thuốc men bốc hơi. Insulin, khang hiếm, giá tăng 200%, người bệnh tiêu đường sống lay lắc trong một đất nước ngập dầu nhưng thiếu thuốc. Và đây không phải lỗi một vài cá nhân, mà là cơ chế được dẫn lên để trục lợi. Cái nhóm thân quyền kiểm soát từ dầu mỏ đến cảng biển, không bị kiểm toán, không bị điều tra, không chịu trách nhiệm. Trong khi doanh nghiệp nhỏ vật lộn từng đồng, họ nhận ưu đại, hợp đồng, miễn thuế như những lãnh chúa kinh tế. Câu hỏi này càng rõ ràng hơn, làm việc để làm gì, khi luật chơi đã được sắp từ đầu. Iran không chỉ là nạn nhân của trừng phạt, mà là nạn nhân của chính mình, một quốc gia từng có cơ hội trốn dậy, giờ đang tự nhấn chìm bản thân trong cơn lũ của sai lầm, lãng phí và tham nhũng. Và trong lúc những cuộc đốt đá đó diễn ra, người dân Iran đang sống trong cơn ác mộng hàng ngày. Ở Masar, hàng dài người đứng từ 5 giờ sáng để mua bánh mì trợ giá. Nhưng đến gần trưa, cửa hàng hết sạch và không ai giải thích gì thêm. Một ổ bánh mì giá 10.000 riyal năm 2020, dự lên đến 50.000 riyal, gạo và dầu khang hiếm, thịt trở thành món sa sỉ chỉ dành cho giới thượng lưu. Ở vùng quê, tình hình còn thê thảm hơn. Trẻ em bỏ học vì cha mẹ không có tiền, bệnh viện không còn thuốc cơ bản, và cả làng chìm trong cảnh thiếu điện, thiếu nước, thiếu hy vọng. Lời hứa về một Iran công bằng sau cách mạng đã trở thành bi kịch. Một nhóm nhỏ thì giàu sụ, còn hàng triệu người thì nghèo đói và tuyệt vọng. Đây không còn là vấn đề kinh tế, mà là câu chuyện về một quốc gia đang rơi tự do trong tay những kẻ nắm quyền, nhưng không có giải pháp. Trong thế trận khắc nghiệt của biến đổi ký hậu, người dân vùng Khuzestan từng là vữa lúa của Iran. Giờ đây, như binh sĩ bị bó rơi giữa sa mạc. Sáng lượng sụp đến 20% kể từ năm 2020. Sông ngòi bị bức tử, ruộng vườn khô khóc như chiến hào bỏ trống. Buộc nông dân phải kéo nhau về Avar, thành phố Đông Đúc. Việc làm cứng như đá. Chuyển hướng Kerman, nơi cung cấp 80% sáng lượng hồ trang trị giá 1 tỷ USD trên một năm. Giờ đây, nông dân không đủ tiền mua máy bơm nước. Giá đã leo thang 30% so với năm 2023. Tehran, thủ đô đầy hy vọng, cũng không thoát. Năm 2024, khủng hoảng nước buộc nhà hàng phải đóng cửa, tiệt hại lên đến hàng triệu USD. Chiến dịch khắc nghiệt ở Sistan khiến bão cáp phong tỏa suốt nhiều tuần. Tài xế xe tải không thể vận chuyển, thất nghiệp trắng tay. Chính phủ ước tính cần đến 5 tỷ USD để phục hồi hệ thống tứ tiêu. Nhưng kho bạc khánh kịt. Công trình độc ngăn cách dòng càng khiến thế trận xấu thêm. Biến đổi khí hậu đã không còn tương lai. Và là chiến trường cực hạn khiến bao gia đình chết hướng. Cảnh nông thôn hoang tàn, thành phố quá tải. Nếu Tehran không tổ chức quốc phụ khẩn cấp, Iran có thể rơi vào thảm họa. Nhà mất, lồng tinh sập đổ. Thuê một phòng tại Tehran đã nhảy vọt lên 25 triệu Riyal. Chừng nửa lương trung bình, trong khi mất lương thì đứng yên không chúc động. Từ năm 2020 đến nay, giá thuê tăng gấp 3 khiến thanh niên dứt khoát hoãn kết hôn, trì hoãn lập gia đình. Giáo dục cũng không còn là binh đoàn cứu quốc. 40% thanh niên Iran có bằng đại học, nhưng phần lớn phải nhận nhiệm vụ bo góc. Kỹ sư cấp tiến taxi. Năm 2024, 60% cử nhân thất nghiệp hoặc làm trái ngành. Phụ nữ lại như binh lính dự bị mất chỗ. Chỉ 14% phụ nữ Iran có việc làm. Bị gian trận bởi cả văn hóa lẫn kinh tế suy giảm. Hoặc là người đầu tiên bị sa thải. Đồng thôn thiếu đường, trạm y tế, trường học. Giá hạt giống và phân bón tăng 30%, trong khi thành phố như Tehran ưu tiên đầu tư. Sự chênh lệch vùng miền đang bùng nổ, bất mãn, sục sôi khắp nơi. Mọi cuộc chiến ngầm đang diễn ra, trong khi nơi biên giới mà ngay trong lòng Iran, người trẻ, lực lượng đáng lẽ là hy vọng tương lai. Giờ lại là nhóm bị dồn vào chân tường. Tỷ lệ thất nghiệp cao khiến hàng ngàn cử nhân đang tàn trên mạng xã hội. Chia sẻ cảnh gửi 200 đơn xin việc không một lời phản hồi. Nhưng đó không chỉ là nỗi đau cá nhân, mà là sự rạn nứt của một quốc gia. Tú tiền cạn kiệt, giấc mơ nghề nghiệp vỡ vùng, người dân khắp Iran đang trăng xuống đường, biến nỗi thất vọng thành tiếng gọi cải cách. Các cuộc biểu tình không còn là sự kiện đơn lẽ, chúng là chuỗi rung chuyển làm lây động nền tảng quyền lực tại Tehran. Sau cái chết gây chấn động của cô Massa Amini năm 2022, Iran đã chìm trong làn sóng phản kháng, người dân vốn đã giận dữ vì giá cả, thất nghiệp, giờ có thêm nỗi đau từ cảnh đàn áp. Cuộc nổi dậy năm 2019 vì giá xăng và năm 2023 vì thiếu lương thật đều cùng một dấu hiệu sự bùng nổ từ bức xúc tồn tại. Năm 2024, cả thành phố New Qom, Tahrir, lại vang dội tiếng hô vang, phản đối lạm pháp và tham nhũng. Những video lan truyền trên mạng xã hội cho thấy phố phường chật kính người, lốt xe cháy, đám đông đối đầu với lực lượng chống bạo động. Đàn áp vẫn là lựa chọn của chính phủ. Hơn 600 người chết trong năm 2022, thêm hàng chục người thiệt mạng trong năm 2024, nhưng lửa giận không tắt. Thêm một kẻ thù nữa đã gia nhập mặt trận bất mãn, thiếu hụt năng lượng. Dù có tài nguyên khổng lồ, Iran thiếu 350 triệu mét khối khí đốt vào mùa đông 2024-2025. Các nhà máy xi măng, thép ngừng hoạt động, hàng ngàn người mất việc, hàng loạt tỉnh phía Bắc như Mazadaran phải sống trong giá rét không sử. Lỗi nằm ở đầu tư yếu kém và cấm vận, Iran đốt gần hết khí đốt trong nước, không còn để xuất khẩu. Trong khi đó, hàng tỷ USD mỗi năm lại được dành cho Hezbollah, Hamas hay chính quyền Syria. Chi phí ước tính 50 tỷ USD từ năm 2011 đến nay. Người dân gọi đây là viên thuốc đắng khi tiền ra nước ngoài, còn họ phải thắt lưng buộc bụng. Giải pháp không thiếu, cải cách trợ cấp nhiên liệu và thực phẩm có thể giúp Iran tiết kiệm hàng chục tỷ đô giống như Thổ Nhĩ Kỳ từng làm. Nhưng phải làm từ từ, có hỗ trợ trực tiếp như Soda năm 2018. Chống tham nhũng là nhiệm vụ bắt buộc khi Iran xếp hạng 147 trên 180 về minh bạch, nếu không trị được các nhóm lợi ích gắn với vệ binh cách mạng, cải cách chỉ là ảo tưởng. Nhưng vẫn còn hy vọng, ngành công nghiệp đang vương lên. Ứng dụng gọi Senap đã tạo 10.000 việc làm năm 2023, tăng trưởng 20%. Du lịch cũng là vũ khí tiềm năng. Iran, thành phố Bezebulis, từng thu hút 3 tỷ đô la Mỹ, nhưng cần đầu tư hạ tầng và dỡ bỏ trừng phạt. Chiến trường Iran lúc này không chỉ có đạn dược mà còn là cuộc chiến giữa niềm tin và thất vọng. Giữa lúc quốc gia đang trao đảo vì khủng hoảng, mục tiêu hy vọng cũng hé lộ. Nếu biết nắm lấy, Iran có thể vượt qua phụ thuộc giàu mỏ nếu đa dạng hóa thành công, nghe có vẻ xa vời. Nhưng thực tế Iran đã có nền tảng. Ngành hóa giàu và nông nghiệp đang đem lại doanh thu hàng tỷ đô, chỉ là chưa đủ lớn để trở thành trụ cột kinh tế. Năm 2024, xuất khẩu hóa giàu mang về 14 tỷ đô la Mỹ từ nhựa đến phân bón xuất sang Ấn Độ. Nông nghiệp chiếm gần 18% lực lượng lao động, sở hữu các mặt hàng toàn cầu như nghệ Tây, Hồ Trăng, Lúa Mỹ và Thảm Ba Tư. Nhưng thực tế trên chiến trường kinh tế vẫn nghiệt ngã. Hàng hán ở Kermen làm giảm sản lượng, chi phí xuất khẩu tăng 25% vì vận tải bị trừng phạt bóc nghẹt. Khóa sản cũng là vũ khí chiến lược chưa được khai thác đúng mức. Đồng và sắc trị giá 3 tỷ đô la Mỹ mỗi năm như máy móc lỗi thời, thủ tục nhiêu khê khiến tiềm năng bị bóc nghẹt. Một nông dân ở xa, trông lụ nhưng không đủ nước, không có hợp đồng xuất khẩu, chỉ đành bán với giá rẻ ở chợ lạc. Iran không thiếu nguồn lực, chỉ thiếu hệ thống hỗ trợ. Chính phủ có thể đầu tư, tươi tiêu như Thổ Nhĩ Kỳ đã từng làm. Nếu dỡ bỏ trừng phạt và bơm vốn đúng chỗ, các ngành này có thể tạo hàng triệu việc làm. Thỏa thuận hạt nhân năm 2015 từng là minh bạch, lãm phát giảm 35% xuống còn 9%. Du lịch bùng nổ, nhưng Mỹ rút lui năm 2018 khiến mọi hy vọng sụp đổ, đàm phán bị đình trệ trong năm 2024. Còn đến năm 2025, căng thẳng với Israel lại đẩy cơ hội ra xa hơn. Trung Quốc là đối tác chính, mua 1,3 triệu thùng dầu mỗi ngày. Nhưng cái giá là phải bán rẻ và phục tụng yêu cầu khắc khe. Nga, Thổ Nhĩ Kỳ giao thương, nhưng không thể thay thế phương Tây. Giảm căng thẳng với Mỹ hay châu Âu là chia khóa mở khóa thương mại, nhưng Iran lại tự đẩy mình ra lề, khi tiếp tục hỗ trợ các nhóm như Hezbollah. Trong lúc đó, các phe bảo thủ trong chính quyền sợ cải cách sẽ làm lung lay quyền lực, nên họ chặn mọi sáng kiến như từng làm năm 2023. Trừng phạt ngày càng siết chặt, Mỹ vừa áp thêm biện pháp lên ngân hàng và dầu khí năm 2025. Iran can thiệp vào Yemen chỉ làm phương Tây xa lãnh thêm. Và trong khi chính phủ đấu đá chính trị, người dân chịu hậu quả thật sự. Hơn 5 triệu người tiền nạn Afghanistan đang sống ở Iran. Cái áp lực năng nề lên hạ tầng, nhà ở và việc làm. Nếu kinh tế tiếp tục lao dốc, làng sống người rời Iran sẽ buồn nổ, vượt qua cả biên giới Thổ Nhĩ Kỳ, Iraq. Giữa khói lửa biểu tình và siết chặt trừng phạt, tương lai Iran đang treo lơ lẫn trên lửa dao. CDP Iran tăng 2,2% trong năm 2024 nhờ ngành dầu và hóa dầu chống đỡ tạm thời. Miễn là giá dầu trên 70 USD trên một thùng, quốc gia này có thể cầm cự. Ngành công nghệ và các doanh nghiệp nhỏ đang kháng cự như những chiến sĩ cuối cùng. Như bóng ma, siêu lãm pháp vẫn đang đình rập. Nếu đồng Riyadh tiếp tục mất giá, chuyên gia cảnh báo, Iran có thể đối mặt với lãm pháp phi mã vào năm 2026. Còn tỷ lệ thất nghiệp sẽ tăng gọt 15%. Nếu trừng phạt bị siết thêm, biểu tình biến số không ai kiểm soát được có thể là tia sáng cải cách hoặc cơn ác mộng đàn áp như năm 2022, nơi gần 600 người chết. Dù sao, thay đổi đang đến, vấn đề là hỗn loạn đến mức nào. Cuộc khủng hoảng Iran không chỉ là chuyện trong nước, mà là ván cờ có thể làm rung chuyển toàn cầu. Iran chiếm 3% nguồn cung dầu thế giới năm 2024. Chỉ một xung đột nhỏ ở eo biển Hormuz, nơi 20% dầu toàn cầu đi qua, cũng đủ để đẩy giá dầu tăng 10%. Nếu biểu tình làm tên lệ các mỏ dầu Iran giá xăng từ Tokyo đến New York, sẽ tăng gọt như đạn pháo phản lực. Vai trò Iran tại các mặt trần gieo mình, Syria không chỉ là chính trị, mà là động mạch của bất ổn. Hàng chục tỷ đô đã đổ vào chiến trường Syria từ năm 2011 đến nay. Nếu nội mộ Iran bất ổn, các nhóm ủy nhiệm có thể nổi dậy, làm bùng lên làng sóng xung đột mới. Thêm vào đó, 5 triệu người tị nạn Afghanistan tại Iran đang tạo áp lực khủng khiếp. Nếu kinh tế sụp đổ, hàng loạt người Iran có thể bỏ quê, đổ về Thổ Nhĩ Kỳ, Iraq, nơi vốn đã chật vật vì 4 triệu người tị nạn. Iran đang ở đâu? Đứng bên bờ vực. Lãm phát thất nghiệp, thiếu thốn đang bốc nghẹp các gia đình. Chính phủ thì văn công.