Thám hiểm Rãnh Mariana - Vực thẳm ‘chết chóc’ giữa lòng Thái Bình Dương

Tham hiệp rảnh Mariana vượt thẳm chết chốc giữa lòng Thái Bình Dương. Dưới lớp sóng xanh thẳm của Thái Bình Dương, ẩn dấu một thế giới mà ánh sáng không bao giờ chạm tới, lạnh lẽo, im liềm và đầy hiểm nguy. Nơi ấy từng bị coi là vùng đất cấm của sự sống, xương thịt sẽ tàn rã, mọi hoạt động sinh học dường như bất khả thi. Nhưng rồi vào năm 1960, phát hiện chấn động xảy ra, một sinh vật xuất hiện ngay tại đái vực. Không chỉ sống sót, nó còn tiến hóa đệ thích nghi với môi trường khắc nghiệt nhất trên trái đất. Những manh ghép khiếm hoi mà con người thu được qua các tàu thăm dò hoặc lưới cá, tình cờ chỉ cà làm bí ẩn thêm sâu thẳm. Những sinh vật méo mó khi rời khỏi nơi chúng vụt về, để lại câu hỏi lớn về hình dạng thực sự và cách chúng tồn tại. Và giữa vùng tối tăm vô tận ấy, hiện ra một cái tên gợi cảm giác vừa hải hùng vừa cuốn hút. Rãnh Mariana, cánh cửa dẫn vào phần chưa được khai phá của hành tinh. Đón thưa xin chào quý khán giả của TCT. Thưa quý vị, hành trình tìm tra vực Mariana bắt đầu cách đây 150 năm, khi tàu HMS Challenger của anh đang kết thúc chuyển đi 4 năm. Lần đầu tiên khảo sát đấy biển, họ đã đo hàng trăm lần độ sâu bằng cách thả chi nặng xuống đấy, rồi kéo lên từng mét dây ướt lạnh nặng kiểu. Thông thường, đấy biển chỉ hiện ra như một mặt khoảng bùng ở độ sâu 3-4 km. Nhưng ở vùng biển vắng lặng, cách Philippines 2.000 km, chỉ rơi mãi mà không chạm đáy. 4 km, 5 km, rồi sâu hơn nữa. Họ tiếp tục nối thêm dây, trong khi nội sợ hãi dần lên. Những thủy thủ ngày đó vẫn tin vào truyền thuyết quái vật biển khổng lồ kéo cả tàu xuống đáy. Cuối cùng quả chỉ chạm đáy ở độ sâu hơn 8 km. Họ đã phát hiện ra vực Mariana. Nếu đi xa hơn một chút về phía Tây, họ sẽ gặp điểm sâu nhất hành tinh, Challenger Deep, gần 11 km. Nếu đặt Everest vào đây, đỉnh núi vẫn chìm xuống thêm 2 km nữa. Vực Mariana kéo dài 2.500 km, rộng gần 70 km, bắt đầu từ Nam Nhật Bản, vòng xuống phía Đông, rồi ngoặt về phía Tây tới Philippines. Vết đá phía Tây dựng đứng, còn phía Đông thoải dần ra biển cơi, kéo dài tới tận Mexico. Chỉ riêng Challenger Deep thôi đã đủ chứa gọn 5 hẻm núi Grand Canyon. Rãnh Mariana là một phần của chuỗi các khe nước không ổn định và liên tục di chuyển gần như liên tục trong lớp vỏ trái đất bao quanh Thái Bình Dương. Chúng được nối liền bởi một vành đài núi lửa, được gọi là vành đài lửa. Đáng kinh ngạc là 90% tất cả các cận động đất đều do chuyển động của đường đức gãy dài 40.000 km này, nơi các mặt đá sâu hàng km trong lồng đất, mai vào nhau và phá hủy lẫn nhau. Rãnh Mariana hình thành như thế nào? Về mặt trái đất luôn thay đổi, các luật địa và đại dương không chỉ đơn giản là phần nổi hay chìm dưới nước mà là những mạng vỏ trái đất khác nhau, cùng trôi nổi trên lớp chuồng nhàm nóng chảy bên dưới. Các luật địa như những tảng băng khổng lồ, dày và cổ xưa hàng tỷ năm, trong khi đó đáy đại dương mỏng hơn, trẻ hơn nhiều, chỉ vài chục triệu năm tuổi. Dưới tác động của các dòng nhiệt trong lòng trái đất, chúng di chuyển khắp nơi, luật địa từng gắn liền trong siêu luật địa Pancha, rồi tách rồi dần ra. Đại tây dương ngày càng rộng ra khi châu Mỹ trôi xa khỏi châu Phi và châu Âu, tạo thành lớp đáy đại dương mới, tại các đới tách giãn. Ngược lại, Thái Bình Dương lại thua hẹp dần, các dòng nhiệt cũng sản sinh ra lớp vỏ đại dương mới. Mãng Thái Bình Dương trôi như băng chuyển khổng lồ, nhưng nếu một phía sinh ra liên tục, thì phía khác phải biến mất đi đâu đó. Câu trả lời nằm ở rạng sâu như Mariana, vàng ngoài Thái Bình Dương chính là nơi lớp vỏ đại dương trước xuống dưới các lục địa xung quanh, một quá trình gọi là khúc chìm. Đây là cơ chế tái chế lớn nhất hành tinh, đáy biển chua xuống, nóng chảy, rồi một phần lại trôi lên thành núi lửa. Đó là lý do, quanh Thái Bình Dương có vành đại lửa, với vô số động đất và núi lửa. Tại phía Tây Thái Bình Dương, mảng Thái Bình Dương già và nặng 170 triệu năm tuổi, và vào mảng Philippines rẻ hơn, nhẹ hơn. Mảng Philippines trôi lên, còn mảng Thái Bình Dương bị kéo tuột xuống, uống công khối đá rắn dày nhiều km. Và thế là hình thành hẻm núi Mariana, nơi sầu nhất thế giới. Áp lực khủng khiếp dưới đáy biển Khi lặn xuống vài mét dưới hồ bơi, ta đã cảm nhận được áp lực nước, ở độ sâu hàng chục nghìn mét. Áp lực đó tăng gấp hàng nghìn lần, tương đương cả tấn dồn lên móng tay, đủ để phá hủy hầu hết tế bào sống và nghì nát thiết bị. Năm 2014, tàu lặn tự động Nerox đã nổ tung khi thám hiểm rảnh Kermadec. Ngay cả tàu ngầm quân sự cũng chỉ an toàn ở khoảng 1.500 mét, còn để xuống đáy Mariana cần công nghệ đặc biệt. Năm 1960, Don Quart, người Mỹ, và Jacques Picard, người Thụy Sĩ, dùng tàu lặn Prieta xuống độ sâu gần 11 km. Dù nghe tiếng nổ lớn do kính bảo vệ nước, họ vẫn tiếp tục và trở thành những người đầu tiên chạm đáy. Họ chỉ ở lại 20 phút và thấy vài sinh vật như dưa biển, rồi mất hơn 3 giờ để trồi lên. Sau kỳ tích này, phải hơn 50 năm sau mới có người tiếp tục. Năm 2012, đạo diễn James Cameron một mình lái Dixie Challenger xuống Challenger Deep. Từ đó có thêm khoảng 20 chuyến lặn, số người đặt chân xuống điểm sâu nhất trái đất đã vượt qua số người từng lên mạc cần. Năm 2021, Hamish Harding thực hiện chuyến lặn sâu và dài nhất, nhưng chỉ 2 năm sau, ông thiệt mạng trong vụ nổ tàu Titan. Khi thám hiểm sát tàu Titanic ở độ sâu 3.800 mét. Khám phá đại dương sâu thẳm là thành tựu vĩ đại, nhưng hiệp nguy của nó luôn rình rập. Không kém, thậm chí vừa xa việc chinh phục vũ trụ. Hành trình bắt đầu Trên mạng biển, chỉ thấy khoảng không vô tầng, không bóng dãng đất ly trong bán kính hơn 300 km. Nhưng khi lặn xuống, thế giới lập tức đổi khác, sóng gió biến mất, chỉ còn sự tỉnh lặn và ánh nắng nhiệt đới chàng hòa trong làng nước. Đây là tầng Orbea Large, hay còn gọi là tầng ánh sáng, chỉ chiếm 2-3% thể tích đại dương, nhưng lại là nơi khởi nguồn của sự sống. Tại đây ánh sáng đủ mạnh để thực hiện quang hợp, tách CO2 thành carbon xây dựng nên mò dãng sống, đồng thời thải ra oxy, chính những sinh vật li ti như thực vật phù du tạo ra một nửa lượng oxy mà chúng ta hít hợp mỗi ngày. Từ đây, chuỗi thức ăn khổng lồ bắt đầu, thực vật phù du nuôi động vật phù du, rồi đến cá nhỏ, sứa, cá lớn, cá mập, và thậm chí cả cá vôi. Đây cũng chính là nơi con người khai thác các loài cá quen thuộc, như cá ngừ, cá trích, cá tuyết. Vùng Chạn Vạn Ánh sáng bị nước hấp thủ dần càng xuống sâu, đại dương càng tối và xanh thẳm. Ở Thái Bình Dương trong Vắt, tầng ánh sáng kéo dài đến khoảng 200 mét, rồi như vỗ trao vùng Chạn Vạn, hay tầng Meso-Baletic. Ở đây vẫn còn chút ánh sáng, nhưng không đủ cho quăng hợp. Nước lạnh hơn, và trong bóng mờ bắt đầu lấp lánh những tia sáng kỳ ảo của sinh vật phát quan. Nơi này chứa một lượng sinh vật khổng lồ chỉ riêng cá ở vùng Chạn Vạn được cho là nhiều bằng, thậm chí nhiều hơn toàn bộ phần còn lại của đại dương. Sinh vật có sự sống phổ biến nhất hành tinh cũng sống ở đây. Cá Gritomorph, da chỉ 7-8cm, răng nhỏ hoắt, nhỏ bé nhưng đông đến hàng triệu tỷ con. Chúng săn động vật phù du cho thấy lớp nước mỏng có ánh sáng phía trên đã nuôi dưỡng sự sống phong phú đến mức nào. Càng đi sâu, ánh sáng xanh cuối cùng cũng biến mất. Vùng nửa đêm Khi ánh sáng mặt trời biến mất hoàn toàn, chúng ta bước vào Bathypelagic Zone, hay vùng nửa đêm, nhiệt độ chỉ 4 độ C, áp lực củng khiếp. Nhưng với cư dân nơi đây, đó lại là điều bình thường. Bóng tối vĩnh cũ được điểm suyết bởi những vệnh sáng xanh huyền bí của sinh vật phát quan, dùng để săn mồi hoặc tìm bạc đời. Đây là môi trường sống lớn nhất hành tinh, bao phủ hơn nửa bề mặt trái đất, nhưng con người vẫn biết rất ít về nó. Ở đồ sau này, sự sống trở nên kỳ dị. Cá cú vọ với đôi mắt khổng lồ săn mồi trong bóng tối. Cá mắt hùng có mắt hướng thẳng lên, trình mồi từ bên dưới. Cá trình mỏi dễ gần như bỏ hẳn thì chắc, thay vào đó cảm nhận huyện động bằng cách thụ thể áp lực. Một số loài biển ánh sáng thành bẫy chết chóc. Cá vai chân Alofish dùng chiếc đèn mồi phát sáng để chủ kẻ xấu xố vào hàm trăng cộng khiếp. Mực khổng lồ với đôi mắt lớn nhất thế giới có thể dài tới 13 mét và có lẽ còn lớn hơn thế, minh chứng cho hiện tượng khổng lồ hóa ở biển sâu, nơi kẻ to sát vừa ít bị săn mồi, vừa có thể nút chững con mồi khang hiếm bất kể kích thước. Càng xuống sâu, ngôn thức ăn càng hiếm, chưa đến 1% vật chất vụ cơ từ mặt biển lọt tới đây. Thế giới này không dành cho kẻ ăn thừa, mà là chiến trường của những kẻ săn mồi. Cá ma Chimaera với răng vịnh viễn, nghiền nát vọng giáp sát. Lường bồ nông có chiếc hàm và dài dày phình to, nút chững con mồi lớn hơn chính nó, nhưng vẫn có thể trở thành bữa ăn cho cá lưỡi chích mũi dài, dài 2 mét, kẻ thống trị bóng tối. Ở vùng nửa đêm, luật chứ nhất tồn tại là ăn hoặc bị ăn. Vùng Hadan cõi sâu thẳm Chúng ta đã rời khỏi vùng nửa đêm và bước vào nơi sâu nhất của đại dương, vùng Hadan, được đặt theo tinh thần Hades, chuỗi tể âm phủ trong thần thoại Hy Lạp. Ở đây bóng tối tuyệt đối, nhiệt độ gần như đóng băng, áp lực khủng khiếp, dòng hải lưu lạnh từ Nam Cực leo lõi qua các rạng sâu mang theo oxy, ngu sống hiếm hoi cho những sinh vật đã thích nghi với môi trường tự thần này. Đấy vượt sâu như Mariana sâu hơn 8km, phủ đầy lớp buồn mịn, nơi những vi sinh vật sử dụng lưu hình từ hoạt động núi lửa để tạo năng lượng bằng khóa tổng hợp, một phiên bản thay thế của quan hợp. Từ chúng, vòng đời sự sống lại khởi đầu. Nguồn thức ăn khăn hiếm nhưng vẫn có những kẻ sống sót. Bộ giáp sát chân khớp khổng lồ dài tới 30cm, so với họ hàng chỉ vài mm. Lợn biển, dạng hải săm trong suốt, lung sụp sát chết rơi xuống. Cá oxen Mariana và cá chình Cusk, những loài cá sống sâu nhất từng được biết. Xenophiophor, sinh vật đơn bào khổng lồ có thể lớn tới 20cm, bằng quả bóng đá. Ngoài ra trong lớp buồn còn ẩn náo dung tơ, tôm nhỏ, giáp sát phù du, tất cả giác chiêu từng hàng hữu cơ ít ỏi rơi từ trên cào súng. Dù khác nghiệt, nơi đây là phòng thí nghiệm tự nhiên để ta hiểu rõ hơn về sự sống, cách tế bào chống chịu áp lực, cách sinh vật khai thác nguồn năng lượng mới. Những phát hiện này có thể mở ra hướng đi cho y học và sinh học trong tương lai. Trong bốn tuổi lạnh giá ấy, sự sống tuy hiếm hoi, nhưng vẫn kiên cường, nhắc nhở rằng ở đâu có tiềm năng, ở đó có sự sống. Vượt thẳng đại dương Khi tiếp tục hạ xuống thêm 3km nữa, vượt khỏi nơi sinh sống của cá oxen Mariana và cá chình Cusk, chúng ta chạm đến tầng nước sâu nhất hành tinh, nơi mà theo hiệu biết hiện tại không loài cá nào tồn tại được. Nhưng sự thật là, chúng ta gần như không biết gì về thế giới này. Đến nay, chỉ có 27 người từng đặt chân xuống vực thảm Challenger, nhiều hơn tất cả các rãnh sâu khác cộng lại. Dù tổng diện tích ấy lớn hơn cả nước Úc, phần lớn chuyển lặng chỉ mang tính du lịch cực hàng, ít giá trị khoa học. Việc buộc một con cá chết vào cọc, thả xuống một điểm duy nhất, rồi chờ xem sinh vật nào tới ăn, chỉ cho chúng ta biết có amphibot và sinh biển bị thu hút. Điều đó không có nghĩa là không còn gì khác, mà chỉ cho thấy phương pháp ấy quá hạn hẹp. Hãy tương tượng nếu tất cả hiệu biết của ta về hẻm núi Grand Canyon chỉ đến từ vài lần thả camera xuống một chỗ, bàn đêm, với tầm sẵn vài mét, có lẽ ta chỉ bắt gặp một con nhện và vài con kiến, và kết nối rằng đó là toàn bộ sự sống ở Grand Canyon. Đó chính là cách chúng ta đang khám phá vừa sâu đại dương, một thế giới rộng gấp 700 lần Grand Canyon. Cho đến nay, khoa học chỉ ghi nhận 400 loài ở vùng Haidal. Con số này nghe có vẻ nhiều, như so với hàng ngàn loài trong hồ nước ngọt nhỏ, thì gần như chẳng đáng kể. Lý do đơn giản, nơi đây xa xôi, khát nghiệt, thiết bị nghiên cứu phải chịu áp lực khủng khiếp. Thế nhưng nghĩ mà xem, loài người đã lên mặt trăng, đã gửi tàu đến sao hỏa, sao thủ, thậm chí tận rìa hệ mặt trời ở hải vương tinh. Vậy tại sao chúng ta vẫn biết quá ít về hơn nửa hành tình của chính mình? Trong bóng tối lạnh giá ấy, chắc chắn vẫn còn những bí mật lớn hơn chưa được hẽ lộ. Hy vọng rằng một ngày không xa, các nhà khoa học sẽ được trao cơ hội và chúng ta sẽ chứng kiến những khám phá chẩn động từ nơi sâu thẳm nhất của trái đất. Và đến đây cũng xin được khép lại video của chúng tôi ngày hôm nay. Đoàn thờ xin chào và hẹn gặp lại quý vị ở những video sau.