VÌ SAO CON NGƯỜI UỐNG SỮA BÒ CHỨ KHÔNG PHẢI CON KHÁC?

Bạn có xem quảng cáo sữa ở trên TV hay không? Hãy xem đó là quảng cáo sữa gì? Sữa bò, sữa trâu, sữa lợn, sữa dê hay là sữa cừu? Đó chắc chắn phải là sữa bò phải không nào? Vì con người chủ yếu uống sữa bò. Nếu bạn dừng lại một chút để suy nghĩ, bạn sẽ thấy chuyện này thật kỳ lạ. Ít có con vật nào trên trái đất lại đi uống sữa của một loài khác, ngoại trừ con người. Con mèo nó ít khi uống sữa chó mà có khi nó chẳng uống sữa chó bao giờ. Con ngựa không uống sữa dê, nhưng con người thì lại lấy sữa của con bò để uống mỗi ngày. Thậm chí còn đem đóng hộp bán ở siêu thị rồi gọi đó là đồ uống tốt cho sức khỏe. Nhưng tại sao con người không uống sữa của một con gì gần giống con người? Ví dụ như là sữa khỉ chẳng hạn. Vì sao không uống sữa khỉ, sữa tinh tinh như là sữa đời ươi mà lại đi uống sữa của con bò? Sữa khỉ dù về gen có hàm lượng đạm cao và chất béo rất khác. Chưa kể, việc nuôi hàng triệu con khỉ để vắt sữa rất kinh dị và phi đạo đức. Vì vậy, sữa bò với năng suất cao, an toàn và dễ kiểm soát trở thành một giải pháp hợp lý nhất cho toàn nhân loại. Nhưng đầu tiên hãy nói về con bò trước khi so sánh với một số con khác nữa. Mọi chuyện bắt đầu từ cái bụng đói của con người cổ đại khoảng một vạn năm trước. Khi loài người còn sống ru mục và vừa mới bước vào thời kỳ chăn nuôi nông nghiệp. Họ bắt đầu nhận ra rằng không chỉ thịt mà bò, dê, cừu còn có thể cho một thứ chất lỏng trắng đục thơm ngậy sau khi sinh con. Thứ chất đó nuôi bê con lớn nhanh, trông có vẻ nhiều năng lượng và bổ dữa. Và như bao lần khác trong lịch sử, sự tò mò và lòng tham sinh tồn khiến con người làm điều mà ít loài vật nào dám làm, đó là uống thử. Có lẽ người đầu tiên uống sữa bò là một nông dân thời tiền sử. Bụng đói meo giữa mùa đông, nhìn thấy một con bê bú sữa mà lớn nhanh, liền thử, vắt một ít và uống liền. Không ai biết người ấy có vị đau bụng hay không, nhưng chắc chắn ông ta hoặc bà ta đã mở ra một trong những cuộc cách mạng thực phẩm lớn nhất trong lịch sử nhân loại. Từ đó, sữa bò trở thành nguồn dinh dưỡng thay thế thịt vào những mùa săn bắt khó khăn. Nó có đủ đạm, chất béo, canxi và năng lượng, những thứ vô cùng quý giá trong thời kỳ mà mỗi bữa ăn đều là một cuộc chiến sinh tồn. Nhưng tại sao con người lại chọn con bò chứ không phải là con khác? Giờ ta hãy thử nhìn quanh thế giới động vật. Sữa con nào mà chẳng có chất dinh dưỡng? Tại sao không uống sữa lợn, sữa ngựa hay thậm chí là sữa hưu cao cổ? Câu trả lời nằm ở bản tính và năng suất của loài vật. Bò là một loài hiên lanh, dễ thuần hóa, ăn cỏ, ít hung giữ, sống bầy đàn và có thể sinh sản ổn định quanh năm. Một con bò cái trưởng thành có thể cho từ 20-30 lít sữa mỗi ngày, nhiều gập hàng chục lần so với con dê, con cừu hay là con ngựa. Trong khi đó, sữa dê hay sữa cừu chỉ đạt khoảng 1-2 lít mỗi ngày. Thậm chí, sữa cừu đặc và ít phải mất 10 lít sữa mới làm ra 1kg phô mai. Ngoài ra, bò cho sữa lâu, thường là 300 ngày sau khi sinh con và con người có thể khai thác sữa hầu như là quanh năm. Ngựa, trâu hay là hưu cao cổ thì khó mà vắt sữa được vì chúng quá nhạy cảm hoặc nguy hiểm, nó mà sút cho một cái thì thôi luôn. Còn sữa lợn thì sao? Sữa lợn thì cực kỳ khó vắt vì lợn mẹ có hàng chục đầu ti nhỏ và tiết sữa cùng lúc trong vài phút ngắn ngủi. Thậm chí, sữa lợn còn có mùi hôi, hàm lượng đạm quá cao khiến con người không chịu nổi. Sữa ngựa thì loãng và chua, thích hợp lên men và làm rượu sữa. Người Mông Cổ rất thích món này. Sữa dê và sữa cừu thì có mùi hăng đặc trưng, chỉ phù hợp với những vùng khan hiếm như là Trung Đông hay là vùng núi cao. Còn sữa khỉ như đã nói, dù gần về mặt sinh học nhưng lại là điều bất khả thi cả về đạo đức lẫn thực tế. Một con khỉ mẹ chỉ cho vài trăm ml sữa mỗi ngày Tóm lại, bò là lựa chọn duy nhất, cân bằng dưỡng năng suất, hiền lành và dễ nuôi. Và vì thế, nó trở thành ngân hàng sữa sống của loài người. Sau khi thuần hóa được con bò, thì người mới nhận ra rằng bò chính là một mỏ vàng trắng. Không chỉ uống tươi, họ còn có thể lên men, cô đặc, làm phô mai, làm bơ, làm sữa chua và làm kem. Điều này xuất hiện vào khoảng 7.000 năm trước công nguyên ở vùng Lưỡng Hà. Nhờ sữa, con người có thể sống sót trong mùa đông dài lạnh giá khi không có rau củ. Mỗi ly sữa có thể chứa khoảng 3,3g protein, 4,8g đường, 3,5g chất béo và hơn 100mg canxi cùng 9 loại vitamin thiết yếu. Tất nhiên là nó bổ hơn một viên kẹo kia ra. Đó là một siêu thực phẩm đúng nghĩa trong thời chưa có dinh dưỡng học. Đến thời Trung Cổ, sữa bò đã xuất hiện trong nhiều món ăn của châu Âu. Ở Pháp, ở Ý, ở Thụy Sĩ, người ta học cách chế biến sữa thành phô mai, thứ có thể để hàng tháng mà không học. Ở Bắc Âu, người ta lên men sữa để tạo ra sữa chua, rồi phát triển cả công nghiệp bơi sữa khổng lồ. Không qua khi nói, sữa bò đã nuôi lớn cả châu Âu. Từ đồng cỏ đến dây truyền tiệt trùng, hành trình công nghiệp hóa sữa bắt đầu từ thế kỷ 19. Cùng với cuộc cách mạng công nghiệp, sữa bò chính thức bước vào kỷ nguyên hiện đại. Nửa sau thế kỷ 19, nhà khoa học Louis Spalter phát minh ra phương pháp tiệt trùng sữa bằng nhiệt giúp bảo quản sữa lâu và vẫn an toàn. Rồi đến thế kỷ 20, máy vắt sữa tự động đã ra đời, hệ thống làm lạnh, xe bồn vận chuyển cũng ra đời, tạo nên một ngành công nghiệp trị giá hàng trăm tỷ đô la Mỹ. Hiện nay, mỗi năm thế giới sản xuất hơn 950 triệu tấn sữa bò, chiếm hơn 80% tổng lượng sữa của động vật trên toàn cầu. Ấn Độ và Mỹ là hai nước đứng đầu, mỗi nước sản xuất trên 100 triệu tấn mỗi năm. Ở Việt Nam, ngành sữa bò bắt đầu từ những năm 1920 do người Pháp mang tới. Sau năm 1990, sữa bò trở thành biểu tượng dinh dưỡng hiện đại, trẻ con uống sữa để cao lớn và thông minh. Thậm chí, chiến dịch uống sữa mỗi ngày còn được đưa vào chương trình quốc gia. Từ thứ xa xỉ thời bao cấp, giờ đây, sữa bò đã trở thành thức uống phổ biến với mức tiêu thụ trung bình 28 lít một người một năm. Và thời hiện nay thì đang uống sữa nhiều hơn 5 lần so với cha anh của mình 20 năm trước. Nhưng không phải ai cũng uống nước sữa bò. Điều thú vị là, đa số con người trên trại đất thật ra không thể tiêu hóa được sữa bò. Nghe thật vô lý nhưng đúng là như vậy. Bởi vì trong sữa có đường latose và để tiêu hóa được nó cần một enzyme tương tự. Khi còn là trẻ sơ sinh, tất cả chúng ta đều có nó để tiêu hóa sữa mẹ. Nhưng khi lớn lên, phần lớn con người đã mất đi khả năng này. Kết quả là, nếu người trưởng thành uống sữa, họ sẽ bị đầy hơi, đau bụng, tiêu chảy. Hội chứng được gọi là không dung nạp latose. Hiện nay, nghiên cứu của các tổ chức cho thấy có tới khoảng 65% dân số thế giới gặp tình trạng này. Và phần còn lại những người trưởng thành có khả năng uống sữa mà không gặp vấn đề gì thì phần lớn sống tập trung ở châu Âu, Trung Đông và một số khu vực Bắc Phi. Họ chính là hậu dệ của những người đã thuần hóa bò và phát triển gen đặc biệt để giữ lại cái tổ chức đó trong người. Còn ở châu Á, trong đó có Việt Nam, hơn 90% người trưởng thành không có gen này. Nói đơn giản, cơ thể người Việt chưa quen với sữa. Đó là lý do nhiều người uống sữa bò lại cảm thấy đau bụng. Càng thú vị hơn nữa, các nhà khoa học đã phát hiện ra một điều kinh ngạc. Chính việc uống sữa đã làm thay đổi gen của loài người. Hàng ngàn năm tiêu thụ sữa khiến nhóm dân ở châu Âu và Bắc Phi tiến hóa gen, giúp duy trì enzyme lactate như đã nói, điều mà phần lớn thế giới không có. Nghĩa là, con người không chỉ thuần hóa bò, mà hình như là bò cũng đang thuần hóa lại con người. Mối quan hệ này rất hai chiều. Ta cho chúng đồng cỏ, chuồng trại, chúng cho ta sữa và thịt, đổi lại gen của ta thay đổi để được sống cùng chúng. Đây là một trong những ví dụ kinh điển và hiếm hoi mà văn hóa đã dẫn đến tiến hóa sinh học. Sau đây là một số sự thật thú vị về sữa bò. Một con bò sữa trung bình có thể cho đến bao nhiêu nghìn ly sữa trong đời bạn biết không? Hơn 200 nghìn ly sữa trong cuộc đời của nó. Và để tạo ra sữa, cụ thể là khoảng 1 lít sữa, thì con bò cần uống khoảng 3 lít nước và ăn hơn 1 tạ cỏ mỗi tuần. Trái ngược với hình ảnh bò chỉ ăn cỏ, thì những con bò bây giờ nó không chỉ thích gặm cỏ non đâu, nó còn ăn cỏ ngũ, cốc, ngô và đậu nành để tăng năng suất. Sữa tươi phát ra có nhiệt độ 37 độ C giống với thân nhiệt bò, và chính điều đó khiến sữa có thể trở thành một ổ vĩ khuẩn hoàn hảo nếu không được làm lạnh ngay. Về màu trắng của sữa, màu trắng sữa thực ra là do ánh sáng tán xạ từ hạt chất béo và protein, chứ không phải là màu trắng tự nhiên. Và đặc biệt, sữa bò không chỉ dùng để uống, nó còn được dùng trong hơn 2.000 sản phẩm khác nhau, mỹ phẩm, bánh kẹo, kem, phô mai, thậm chí là cả trong thuốc. Nếu nhìn rộng hơn, sữa bò không chỉ để uống, mà là biểu tượng của trí tuệ con người. Ta là loài hiếm hoi, dám vượt qua danh giới tự nhiên, uống sữa của loài khác, rồi lại cải tiến nó thành hàng ngàn biến thể, sữa chua, bơ, phô mai, sữa đặc, sữa tiệt, trùng, sữa bột trẻ em, v.v. Sữa bò chính là minh chứng cho điều này, bởi vì bò là loài duy nhất hội tụ đủ mọi điều kiện mà tự nhiên và kinh tế yêu cầu, nào là hiền lành, nào là năng suất cao, nào là sữa bổ dưỡng, nào là dễ nuôi, nào là dễ nhân dầu. Và vì loài người là sinh vật duy nhất, dám nghĩ khác, dám làm khác, dám lấy sữa của một loài khác để uống, rồi biến nó trở thành cả một nền văn minh dinh dưỡng. Từ cái bụng đói của một ông, một bà tổ tiên nào đấy cách đây 10.000 năm, đến ly sữa tươi mỗi sáng ngày hôm nay, là một hành trình của trí tuệ, thích nghi và sự liều lĩnh của con người. Sữa bò không chỉ nuôi dưỡng cơ thể, mà còn là bằng chứng rằng, con người đã biết biến điều tự nhiên nhất là sữa thành điều phi tự nhiên nhất, nhưng cũng vĩ đại nhất, đó là một nền văn minh sữa chẳng. Cảm ơn vì đã quan tâm theo dõi câu chuyện này. Lần tới mà uống sữa bò, thì các bạn nhớ đừng có mắng con bò là ngu nhé. Nếu cảm thấy thú vị, bạn có thể nhấn nút đăng ký kênh, bật chuông thông báo và chia sẻ. Còn bây giờ thì xin được nói là chào tạm biệt.