Người Việt mê vàng đến ám ảnh: Sự thật về 500 tấn vàng trong dân và quyền lực chi phối thị trường

Hôm nay chúng ta nói về vàng, một thứ tài sản nhìn thì cũ kỹ, chẩm chạp, không nhảy múa loạn xã như bitcoin, không x2 x3 qua đêm như mấy mát của phiếu đầu cơ nhưng lại đủ sức làm cả thế giới mất ngủ suốt vài năm gần đây. Từ phòng họp của ngân hàng trung mương cho đến những tiệm vàng trong hẻm nhỏ, ai cũng phải dõi theo từng nhịp tăng giảm của kim loại này. Điều gì đang diễn ra vậy? Tại sao sau đại dịch, giữa bối cảnh lạm phát, chiến tranh, bất ổn chính trị và những cuộc sống tài chính, vàng lại trở thành tâm điểm đến mức chỉ cần mở tin tức là thấy nó xuất hiện. Vì sao có những giai đoạn vàng thế giới tăng mạnh, còn vàng Việt Nam thì tăng mạnh hơn, chỉnh hẳn so với giá quốc tế? Và câu hỏi đau đầu nhất, ở thời điểm này, nhảy vào âm vàng là quyết định không ngoan hay là tự đưa mình vào thế bị kẹp ở ngay đỉnh? Những gì bạn sắp nghe là kết quả của việc đọc rất nhiều báo cáo, tin tức, cộng với trải nghiệm thực tế khi cầm tiền, cầm vàng, cầm cả những khoản lỗ. Không có gì là chân lý tuyệt đối. Nếu bạn thấy điểm nào chưa hợp lý, có số liệu mới hơn hay góp nhìn khác, cứ để lại dưới phần bình luận. Giờ hãy bắt đầu khám phá hành trình của vàng cùng Câu lạc bộ tỷ phú nhé! Vàng trong dân, khoa báo thầm lặng của người Việt Trong khi vàng dưới lòng đất thuộc quyền quản lý của nhà nước, thì vàng trên mặt đất, vàng trong tay người dân lại mang một câu chuyện hoàn toàn khác. Vô hình, nhưng rộng lớn đến mức khiến không ít chuyên gia kinh tế phải giật mình. Nhiều nghiên cứu từ 2010 đến nay ước tính lượng vàng người Việt đang cất giữ trong cát, trong nhà, trong tủ áo, giao động 300-500 tấn, tương đương 600.000-1 triệu tỷ đồng. Còn số này lớn tới mức nếu gom lại thành một ngân hàng vàng, nó sẽ lớn hơn nhiều ngân hàng thương mại tầm trung của Việt Nam. Có một điều mà ông bà ta biết rất rõ rằng, sau các lần đổi tiền 1946, 1951, 1958, 1975 và đặc biệt là đợt đổi tiền 1985, được nhiều người gọi là cú sốc kinh tế, khi giá trị đồng tiền thay đổi chỉ sau một đêm, vàng trở thành biểu tượng của sự an toàn. Thời bao cấp, người ta gọi vàng là của để dành. Thời mở cửa, vàng trở thành kênh trú ẩn. Còn ngày nay, nhiều người trẻ gọi vui vàng là bùa bình an tài chính. Một cây vàng SJC năm 2000 chỉ khoảng 3-4 triệu đồng. Đến năm 2011, nó lên hơn 40 triệu. Đến năm 2023-2024, có lúc vượt 80-90 triệu một lượng. Vậy nên, khi bước vào bất kỳ ngôi nhà bình thường nào, bạn không thể biết phía sau vệ yên bình ấy là gì. Có thể chỉ là vài chiếc nhẫn cưới trị giá đôi 30 triệu, nhưng cũng có thể là cả một gia tài âm thầm trị giá hàng tỷ đồng, đang nằm trong chiếc kết củ kỷ mà cả đời chủ nhà không khoe với ai cả. Ở khu vực đô thị, việc tích trữ vàng lại diễn ra theo cách thầm lặn nhưng đều đẳng hơn. Tại TP.HCM, các tiệm vàng như Mi Hồng hay P&J nhiều lần ghi nhận cảnh người dân xếp hàng từ sớm để mua vàng nhẫn, mỗi lần chỉ vài chỉ, như một hình thức tiết kiệm lâu dài. Năm 2024, khi giá vàng tăng mạnh, nhiều người đã đem số vàng mua tích lưỡi suốt 5-10 năm ra bán và thu về khoản tranh lịch đáng kể. Một phần được báo chí ghi lại qua các câu chuyện, cất vàng cả chục năm nay bán chút lời, xuất hiện tại nhiều cửa hàng lớn. Những ví dụ này cho thấy thói quen tích trữ vàng của người Việt không còn là ký ức của thế hệ cũ mà vẫn đang âm thầm tiếp diễn trong đời sống hiện đại. Giang kẻ sống sót cuối cùng giữa những bức ổn kinh tế Đầu năm 2020, khi Covid quét qua và khiến mọi thứ rơi vào trạng thế bấn loạn, chiến khoán toàn cậu lao dốc như chưa từng tồn tại lực cản, chuỗi cung ứng đứt gãy từng đoạn, các doanh nghiệp đóng cửa hàng loạt và những tài sản được xem là an toàn như trái phiếu chính phủ hay tiền mặt cũng bắt đầu khiến người ta nghi mờ. Trong tâm lý hoảng loạn đó, Giang trở thành điểm tợ duy nhất mà nhiều người cảm thấy có thể nắm thật chặt. Cuối 2019, giá vàng thế giới còn quanh vùng 1.500 USD một ounce. Chỉ vài tháng sau, đến tháng 8 2020, nó đã vọt lên vùng 2.060 USD một ounce, lập đỉnh lịch sử mới. Ở Việt Nam, tình hình còn náo nhiệt hơn. Cảnh người xếp hàng ở tiệm vàng đông chẳng khác như Tết. Ai cũng lo nền kinh tế sụp xuống thêm một nất là tiền mặt sẽ mất giá ngay tức khắc. Vậy nên người ta mua vàng như mua hàng tích trữ mùa phong tỏa. Giá vàng miếng trong nước cũng nhận cơ hội đó bước lên gần 60 triệu một lượng, mức cao nhất từng được ghi nhận vào thời điểm ấy. Nhưng rồi không ai có thể giữ được sự hoảng loạn mãi, khi thế giới dần bình tĩnh hơn nhờ vaccine, khi những gói kích thích tài chính được bơm vào nệt kinh tế như một liệu adrenaline. Vàng cũng mất đi sức nóng ban đầu. Suốt 2021 đến 2022, giá trượt vào trạng thái lình xình quanh 1.800-1.900 USD một ounce, không giảm mạnh, nhưng cũng không thể bật lên. Nhiều người bắt đầu miễn cười tự tin kiểu, hóa ra vàng cũng chẳng có gì gây gớm, chứ biết rằng đó chỉ là giai đoạn trước cân cuộn sống lớn hơn. Sống ấy mang tên lạm phát, đó mới là cú đấm mà cả thế giới đều cảm nhận rõ ràng. Tại Mỹ, nền kinh tế lớn nhất thế giới, chỉ số giá tiêu dùng leo lên mức 8-9% trong năm 2022. Mức cao nhất trong hơn 40 năm. Ở châu Âu, giá điện, giá khí đút, giá lương thực tăng theo cấp số nhân vì xung đột Nga-Ukraine khiến nguồn năng lượng bị bóp nghẹt. Người dân ở khắp nơi nhận ra điều đơn giản, nhưng đau đớn. 100 USD ngày hôm qua không còn mua được những thứ mà một năm trước nó có thể mua dễ dàng. Một cốc cà phê 3 USD bổng thành 5 USD, còn tiền lương thì đứng im thở dài. Theo lý thuyết, lạm phát là kẻ thù truyền kiếp của đồng tiền giấy và là bảng đồng hành của Vàng. Nhưng thực tế phức tạp hơn nhiều. Khi lạm phát bắt đầu manh nha, Fed tăng lãi xuất liên tục để kiểm hãm đà tăng giá. Chính những cú tăng lãi xuất đó lại làm đồng USD mạnh lên. Và đồng USD càng mạnh, thì vàng càng khó tăng giá. Nên trong giai đoạn ấy, dùng lạm phát cao nhưng vàng vẫn bị kéo lại, giống như một chiếc khinh ký cầu bị buộc thêm vài bao cát dưới chân. Mọi thứ chỉ thực sự đổi hướng khi thế giới bước vào trạng thái mà các nền kinh tế gọi là đa bước ổn, chiến tranh, rủi ro địa kinh trị, đổ vỡ niềm tin ngân hàng và những cuốn sóc mà không mô hình nào giữ đón nổi. Nga-Ukraine căng thẳng, Trung Đông bùng cháy, quan hệ Mỹ-Trung lúc nóng lúc lạnh, các cân hàng cỡ Trung ở Mỹ nổ tung như bóng sa phòng. Lúc này, người ta mới nhận ra sự mong manh của tài sản số, tài sản tài chính và cả những đồng tiền giữa tranh lời hứa của chính phủ. Một lệnh trừng phạt có thể đóng băng hàng chục tỷ USD. Một vụ ngân hàng đổ vỡ có thể khiến tiền gửi biến thành thứ không chắc thật. Nhưng vàng thì không. Nó không nằm trong hệ thống SWIFT để ai đó khóa lại. Cũng không nằm trên server để bị vô hiệu hóa chỉ bằng một dòng lệnh của chính phủ. Chính cái sự không thuộc về ai ấy khiến vàng bước vào làn sóng tăng giá tiếp theo. Vì thế, sau lần leo đỉnh do Covid, vàng lại lập đỉnh vì lạm phát, rồi tiếp tục lập thêm đỉnh vì bất ổn địa kinh trị. Mỗi lần một lý do khác nhau, nhưng tự trung đều quay lại một điều. Con người mất niềm tin vào các tài sản khác, và vàng trở thành nơi trú ẩn cuối cùng. Tuy nhiên, nếu vàng thế giới tăng mạnh là chuyện dễ hiểu, thì vàng Việt Nam lại có kiểu tăng rất riêng, thậm chí còn bỏ xa thế giới vào chụ triệu đồng mỗi lượng. Và chính sự đặc sản này mới khiến thị trường vàng trong nước trở thành con chuyện hấp dẫn nhất. Vì sao giá vàng Việt Nam thường cao hơn thế giới? Nếu nhìn bản giá vàng, bạn sẽ thấy một hiện tượng lập ri lập lại nhiều năm nay. Giá thế giới chạy một kiểu, còn giá trong nước thì như sống trong vũ trụ riêng, đôi khi bỏ xa quốc tế cả chục triệu mỗi lượng. Để hiểu chuyện này, không thể chỉ nhìn vào biểu đồ, phải nhìn vào cách thị trường vàng Việt Nam vận hành, một thị trường đặc thù mà rất ít quốc gia có cấu trúc tương tự. Điều đầu tiên cần nói đến là nguồn cung. Nhiều năm qua, Việt Nam không để vàng miếng tự do chảy từ quốc tế vào thị trường nội địa. Việc nhập khẩu vàng bị kiểm soát chặt, không giống như các loại hàng hóa chỉ cần doanh nghiệp đủ giới tờ là có thể đưa về. Khi nguồn cung bị bó lại, thị trường tự nhiên thu nhỏ thành một chiếc ao. Vàng trong nước chủ yếu là lượng đã tồn tại nhiều năm, lưu thông qua mua bán giữa người dân và các tiệm vàng. Muốn thêm vàng mới vào hệ thống, phải có sự cho phép từ cấp quản lý. Và khi nước ao không nhiều mà nhu cầu lại tăng, mức giá bị đẩy cao hơn mức quốc tế là điều khó tránh. Nhưng cung chỉ là một nửa câu chuyện. Phần còn lại nằm ở người Việt, những người có thói quen tích trữ vàng kéo dài từ thời bao cấp cho đến hiện tại. Những biến cố như đổi tiền, lãm phát, khủng hoảng tính dụng, bồng bóng bức động sản hay những vụ vỡ nợ trái phiếu gần đây chỉ cũng cố thêm niềm tin ấy. Không phải ai cũng tin về chứng khoán, không phải ai cũng thích bỏ tiền vào quỹ hưu trí hay sản phẩm tài chính phức tạp. Nhưng mua vài chỉ vàng rồi bỏ vào kết thì gần như ai cũng hiểu và cảm thấy an tâm. Sự ưa vàng này khiến vàng tại Việt Nam có một lượng cầu ổn định quanh năm, đặc biệt mạnh vào những giai đoạn các kênh khác gặp biến động. Một điều thú vị nữa là tâm lý. Vàng với người Việt không chỉ là một loại tài sản mà gần như là một liều thuốc an thần. Mỗi khi thị trường chứng khoán có biến, khi bức động sản tắt thanh khoản, khi nhà tình ngân thạc gặp vấn đề, người ta lập tức nghĩ đến vàng và cảm xúc ấy lan nhánh hơn bất kỳ bản tin phân tích nào. Chỉ cần một đợt tin tức dòng dập, vài bài báo giật tích hoặc vài người quen nhắc đến việc giá đang lên đó, hàng dài người xếp ở tiệm vàng sẽ xuất hiện ngay sau đó. Nhiều người không hề phân tích biểu đồ, không theo dõi giá thế giới, không đọc báo cáo của Fed. Họ đơn giản chỉ nghĩ, mọi người đang mua, mình mua để an tâm. Đó là lúc giá vàng không còn vận động như một thị trường hoàn hảo. Khi cung bị bó, cầu lại mạnh, tâm lý tập thể dồn về một phía, chỉ cần vài tay chơi lớn có khả năng gâm hàng hoặc điều tiết nguồn cung, giá sẽ bị đẩy lên rất nhanh. Và chính sự kích hợp của ba yếu tố này khiến mức chinh lệch giữa giá trong nước và giá quốc tế đôi khi nở rộng đến mức khó hiểu đối với người ngoài cuộc, nhưng lại hoàn toàn hợp lý khi nhìn tự cấu trúc thị trường Việt Nam. Giá nội địa vì thế không chỉ phản ánh giá vàng thật, mà còn phản ánh chi phí mua sự an tâm. Mà an tâm thì đôi khi còn đắt hơn cả vàng. Tiền chỉ là lời hứa, vàng là thứ không cần ai hứa. Muốn hiểu vì sao vàng sống dai, sống bền, và mỗi lần khủng hoảng là nó lại bước ra như một vị cứu tinh. Ta phải nhìn thẳng vào bản chất của tiền, thứ mà ai cũng dùng nhưng ít người thật sự đặt câu hỏi, nó là gì? Một tờ 100 USD hay tờ 500.000 VND không có nhiều giá trị tự thân. Nếu đem đốt, nó chỉ là mẫu giấy. Nếu dùng để che mưa, chắc chắn không bằng một tờ báo. Giá trị của nó chỉ tồn tại vì có một thỏa thuận ngầm mà chúng ta đều tin. Tôi đưa anh tờ này, anh đưa tôi hàng hóa. Anh đưa người khác tờ này, họ lại trao anh dịch vụ. Nó hoạt động được vì hàng trăm triệu người cùng chấp nhận chơi theo một luật chung. Tiền mạnh hay yếu nằm ở chính niềm tin đó, chứ không phải ở mực in hay kim loại làm ra nó. Nhưng niềm tin, một khi bị bao mòn, thì tiền cũng rơi theo. Khi làm phát leo thang, mỗi năm 100 USD mất đi vài phần giá trị. Khi nợ công của các quốc gia phình lên như bong bóng. Khi hệ thống ngân hàng có dấu hiệu rạn nứt với những vụ sụp đổ liên tiếp. Khi tài sản bằng USD hay EUR của một quốc gia có thể bị đóng băng chỉ sau một lệnh trừng phạt. Người ta bắt đầu nhìn vào những tờ giấy in mệnh giá và tự hỏi liệu nó có còn là nơi giữ giá trị an toàn? Và chính lúc ấy, vàng trở lại như một lựa chọn không cần biện minh nhiều. Vàng không phải lời hứa của bất kỳ chính phủ nào, cũng không phụ thuộc vào sự tử tế của thị trường tài chính. Nó không thể bị in thêm chỉ vì ngân sách thâm hụt. Cũng không thể bị xóa nhẵn bằng một câu, tài sản đã bị phong tỏa. Vàng không ngồi trên server nào để có thể bị bấm nút khóa lại. Cũng không nằm trong hệ thống thanh toán quốc tế để ai đó làm gián đoạn. Nói một cách thẳng thắng, vàng miễn nhiễm với sự tùy hứng của con người. Điều thú vị là trong thế giới hiện đại, nơi mọi thứ chuyển dịch sang dạng số, từ tiền điện tử đến ví điện tử, thì vàng lại giống như một lão già cổ hũ, vẫn ngồi đó, không thay đổi bất kỳ thứ gì suốt hàng nghìn năm. Nhưng chính cái sự cổ ấy lại trở thành lợi thế, giữa thời đại mà một dòng tweet có thể khiến thị trường mất hàng chục tỷ USD giá trị. Cái gì đứng yên, cái đó trở thành mỏ nèo tâm lý. Và không chỉ người dân thường nhận ra điều ấy. Trong nhiều năm gần đây, các ngân hàng trung ương lớn, đặc biệt là Trung Quốc, Nga, Ba Lan, Thổ Nhĩ Kỳ, Ấn Độ đều đều gom vàng về dự trữ. Họ không gom để đeo lên người, mà để phòng khi hệ thống tài chính quốc tế rúng động. Một quốc gia càng giữ nhiều vàng, vị thế của nó trong cuộc chơi tiền tệ toàn cầu càng ổn định hơn. Việc các ông lớn cùng mua vàng giống như tiếng chuông báo, trò chơi tiền tệ đang đổi luật, và vàng một lần nữa trở thành lá chắn cho những biến động khó lường. Khi người dân mua vàng, đó là bản năng tự vệ. Khi ngân hàng trung ương mua vàng, đó là sự chuẩn bị cho kịch bản xấu. Và hai lực này kết hợp lại, tạo thành nền giá mới của vàng. Mức giá mà theo thời gian, chỉ có xu hướng tăng lên, bởi niềm tin vào vàng mạnh hơn nhiều so với niềm tin vào bất kỳ tờ tiền nào. Nếu vàng ở tầm thế giới là câu chuyện của lãm phát, địa chính trị và chính sách tiền tệ, thì ở Việt Nam, nó lại là câu chuyện gần gũi hơn rất nhiều. Nó xuất hiện trong từng khoảnh khắc quan trọng của đời người Việt. Đám cưới, làm ăn thuận lợi, lúc khó khăn, khi bệnh tật hay mỗi lần kinh tế đổi màu. Trong nhiều gia đình, vàng không phải đầu tư mà là một dạng bảo hiểm truyền thống, thứ mà cha mẹ dạy con phải có, giống như khoản để giành phòng khi bất trắc. Vàng càng trở nên quan trọng khi đặt cảnh thực tế đời sống hiện tại. Giá nhà đất tăng nhanh đến mức nhiều người cảm giác mình bị rượt đuổi mà chẳng bao giờ bắt kịp. Một căn trung cư tầm trung vài năm trước còn hơn 1 tỷ, nay lên 3-4 tỷ là chuyện bình thường. Tôi có người em họ từng bán căn trung cư khoảng 1 tỷ để lấy vốn làm ăn. Làm ăn thì lỗ, vốn còn lại chưa tới phân nửa, trong khi căn trung cư cũ bây giờ trị giá gấp 3-4 lần. Thứ khiến nó ám ảnh, không phải chuyện thua lỗ, mà là câu hỏi, hóa ra đôi khi không làm gì còn lợi hơn làm gần chết. Không chỉ nhà cửa, mà ngay cả những thứ tưởng chừng nhỏ như vàng cưới cũng trở thành gánh nặng. Nhiều cặp đôi cưới cách đây vài năm, lúc vàng còn quanh 40-50 triệu, được bạn bè tặng cho vài chỉ như lời chúc phúc, giờ vàng tăng gấp lưỡi, thậm chí gấp đôi. Một món quà ngày vui bỗng trở thành khoản nợ vô hình. Người nhận băng khoăn, liệu mai mốt nó cưới, mình có đủ để tặng lại không? Người tặng thì nửa đùa, nửa thật. Không biết nó có trả nổi không? Một truyền thống đẹp, đôi khi lại trở thành cái vòng kim cô tâm lý, chỉ vì giá vàng nhảy múa quá nhanh. Nhìn rộng ra, nhiều cặp vợ chồng trẻ bây giờ phải vật lộn với những con số nghe thôi cũng đủ mệt. Lương hai vợ chồng 25-30 triệu, gửi con mầm nong đã mất 8-9 triệu, chi phí sinh hoạt mỗi tháng gốn thêm cả đống, cố lắm mới để giành được vài triệu. Ngấn đầu nhìn giá nhà tăng như tên bắn, giá đất thì khỏi nói, giá vàng cũng leo, người ta bắt đầu cảm thấy, cố nửa cũng vậy. Và trong cảm giác căng thẳng ấy, vàng trở thành cái chút an toàn duy nhất mà họ tin có thể giữ giá trị qua thời gian. Trong khi chứng khoán có thể sập vì một tin đồn, bất động sản có thể đóng băng thanh khoản, trái phiếu có thể vỡ nợ, thì vàng lại nằm yên trong két, không ai lấy mất, không ai chỉnh sửa con số được. Nó mang đến cảm giác kiểm soát, thứ mà người trẻ ngày nay thiếu nhất. Bởi vậy, dù không phải kênh sinh lời cao, vàng lại mang một quyền lực đặc biệt ở Việt Nam. Nó giúp người ta bớt sợ tương lai. Nói không qua, nếu vàng là tài sản phòng thủ ở tầm thế giới, thì tại Việt Nam, nó còn là tấm áo giáp tinh thần, không giúp bạn giàu lên nhanh, nhưng ít ra khiến bạn không cảm thấy bị bỏ lại phía sau trong cuộc đua giá cả leo thang từng ngày. Video của chúng tôi đến đây là kết thúc. Nếu quý vị có suy nghĩ gì, hãy comment ở phần bình luận bên dưới nhé. Xin chào và hẹn gặp lại!