VĂN HÓA SA HUỲNH - TIẾNG VỌNG NGÀN NĂM DƯỚI LỚP CÁT| Quảng Ngãi Mến Thương

Xin chào quý vị, rất vui được gặp lại trong podcast Quảng Ngãi Mến Thương. Hôm nay, ta cùng nhau trở về với một miền ký ức rất xa, xa đến mức cần lắng nghe bằng cả trái tim để có thể chạm đến. Đó là tiếng vọng ngàn năm của văn hóa Sa Huỳnh, nền văn minh cổ rực rỡ từng tồn tại trên vùng ven biển Quảng Ngãi từ cách đây hơn 2.500 năm. Nếu sông Trà, núi Ấn là linh khí quê hương, thì Sa Huỳnh chính là cội nguồn, là nơi kể cho ta nghe câu chuyện về những lớp người đi trước, những người đã đặt những viên gạch đầu tiên cho văn hóa Việt trên miền đất này. Hãy tưởng tượng, một buổi sớm mai trên bãi cát Sa Huỳnh, biển vừa rút, để lại những vệt nước long lanh, phản chiếu ánh bình minh đỏ nhạt. Mấy con thuyền câu nhỏ nằm nghiêng trên cát, mái trèo còn ướt mùi biển đêm, gió mang theo hương muối, hương dòng, hòa trong tiếng sóng đều đặn như nhịp thở của đất trời. Dọc mép nước, những người dân chậm dãi gỡ lưới, áo tràm, áo nâu phất phơ trong gió. Xa xa, tiếng chảy dã khoai, tiếng gọi nhau ý ới của đám trẻ bắt ốc vang lên ấm áp. Nhìn cảnh ấy, ta không chỉ thấy nhịp sống của hôm nay, ta còn cảm nhận được bóng dáng của những con người Sa Huỳnh xưa, cũng từng đi trên bãi cát này, từng nhìn biển này, từng sống cuộc đời lặng lẽ mà bền bỉ. Từ đầu thế kỷ 20, khi những nhà khảo cổ lần đầu đào lên lớp cát ven biển Sa Huỳnh, một kho tàng quá khứ đã mở ra. Người ta tìm thấy, những chu mộ lớn bằng gốm, nơi người xưa đặt cho cốt người thân. Hạt cườm bằng đá, mã não, thủy tinh, tinh xảo đến mức khó tin với thời ấy. Những nồi gốm, bình gốm có hoa văn khắc, văn inh, dao găm, diều, đồ trang sức làm từ đồng và sắt. Tất cả đều nằm im dưới lớp cát vàng hàng ngàn năm, chờ một ngày được đánh thức. Người Sa Huỳnh có thói quen hỏa táng, đặt phần cốt còn lại trong chùm gốm rồi trôn dưới cát, một tục lệ đặc biệt và rất riêng. Mỗi chu mộ không chỉ là nơi yên nghỉ, mà còn là một câu chuyện về gia đình, về niềm tin, về cách họ nhìn cuộc đời và cái chết. Những hạt cường nhỏ bé, đỏ xanh trắng, chính là dấu hiệu của sự khéo léo, của bàn tay tài hoa. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, nghề chế tác cường của Sa Huỳnh từng rất phát triển, thậm chí có thể giao thương xa, theo đường biển mà lan đến nhiều vùng. Mỗi món đồ được tìm thấy không phải chỉ là vật cổ, nó là mảnh tim, là hơi thở của những người đã sống trên đất này từ hàng thiên niên kỷ trước. Khi đứng trước những chùm mộ lớn, ta dễ cảm nhận một điều, người Sa Huỳnh rất coi trọng nguồn cội, coi trọng gia tộc. Một chùm mộ thường được đặt rất cẩn thận, kèm theo đồ tùy táng, có khi là nồi gốm, vòng trang sức, hoặc những viên đá nhỏ họ cho là thiêng. Tất cả thể hiện một đời sống tinh thần sâu sắc, một niềm tin mộc mạc nhưng mạnh mẽ. Con người không mất đi, chỉ chuyển sang một cõi khác, và người sống có trách nhiệm gìn giữ như thể hiện lòng tri ân sâu sắc. Đó chính là cội rễ của đạo lý tri ân tổ tiên, vốn ăn sâu trong văn hóa Việt từ xưa đến nay. Những khảo cổ học không chỉ cho ta thấy hiện vật xưa, mà còn giúp ta hình dung đời sống của họ. Người Sa Huỳnh sống gần biển, biết đi biển, biết đánh cá. Họ nung gốm bằng tay, đốt bằng củi, tạo nên màu nâu đỏ rất đặc trưng. Họ chế tác trang sức bằng đá và thủy tinh, chứng tỏ sự tinh tế. Họ biết luyện kim, biết đúc dao, đúc diều. Họ sống trong nhà sàn hoặc nhà đất đơn sơ, dựa vào trợ giúp lẫn nhau để tồn tại. Trong mỗi hiện vật, ta thấy được sự khéo léo, sự bền bỉ và tinh thần kiên cường của tổ tiên. Đứng trước những chùm mộ cổ, ta như nghe được nhịp tim của người xưa vọng lại. Tiếng thì thầm rất khẽ, nhưng đủ để dung động lòng người. Văn hóa Sa Huỳnh được xem là một trong ba nền văn hóa lớn đã đặt nền móng cho người Việt cổ. Đồng Sơn, Sa Huỳnh, Ốc Eo. Điều ấy có nghĩa là trên chính vùng đất Quảng Ngãi hôm nay từng tồn tại một nền văn minh quan trọng, có bản sắc riêng, có tiếng nói riêng trong dòng chảy lịch sử dân tộc. Khi nhìn lại Sa Huỳnh, ta không chỉ tìm hiểu đồ gốm, hạt cườm hay trung mộ. Ta đang tìm về cội nguồn của chính mình, tổ tiên của chính mình, dòng máu đã chảy suốt mấy nghìn năm trong sương thịt người Việt. Niềm tự hào ấy không cần khoe khoang. Nó âm thầm và sâu sắc như hơi biển Sa Huỳnh, như lớp cát vàng giấu bên dưới bao bí mật. Người xưa dạy, uống nước nhớ nguồn. Khi ta biết được quê mình từng có một nền văn hóa rực rỡ như vậy, ta càng thấm thiế câu nói ấy. Biết ơn quá khứ là để giữ vững hôm nay. Hiểu được cội nguồn là để biết mình đang đứng ở đâu và phải bước như thế nào cho xứng đáng. Văn hóa Sa Huỳnh nhắc ta rằng không dân tộc nào nhỏ bé khi họ biết trân trọng tổ tiên. Không quê hương nào nghèo nàn khi nó mang trong mình một lịch sử sâu dày. Sa Huỳnh tiếng vọng ngàn năm dưới lớp cát. Mỗi hạt cát, mỗi mảnh gốm, mỗi hạt cường đều là một mảnh ký ức của tổ tiên gửi lại. Chạm vào chúng ta chạm vào cả một nền văn minh. Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Hẹn gặp lại trong tập tiếp theo của podcast Quảng Ngãi Mến Thương nơi những câu chuyện quê hương sẽ tiếp tục vang vọng, lắng động và kết nối ta với cội nguồn.