ẤN ĐỘ: Ổ DỊCH BỆNH NGUY HIỂM BẬC NHẤT | 90% TUVONG

Nếu phải chọn một đất nước mà nói đến dịch bệnh người ta luôn rất sợ hãi thì một trong số những quốc gia như vậy chính là Ấn Độ. Ấn Độ thường nằm trong nhóm đầu, không phải vì Ấn Độ người ta mất vệ sinh, lạc hậu hay là thiếu hiểu biết. Đây đều là những nhận định rất không cụ thể mà lý do nằm ở câu chuyện khác. Chúng ta đang nói đến chuyện vì sao Ấn Độ là điểm nóng dịch bệnh nguy hiểm của thế giới. Và một câu chuyện rất cụ thể đây đó là virus Nipah với tỷ lệ tử vong lên đến hơn 90% trong một đợt dịch bùng phát vào năm 2018. Hơn 90% hoàn toàn là sự thật chứ không phải là nghe nhầm. Đây là virus truyền bệnh từ động vật sang người mà trong những năm gần đây, một số ca được ghi nhận là do rơi truyền bệnh vào nhựa cây thốt nốt mà con người thu hoạch và uống trực tiếp. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, những đợt bùng phát không phải là hiếm gặp ở một số khu vực trên thế giới. Tại Bangladesh, dịch bệnh này xảy ra gần như là hàng năm, trong khi tại Ấn Độ, nó cũng đã xuất hiện nhiều lần. Và Ấn Độ thì nguy hiểm hơn. Tại sao lại như thế? Trước hết, hãy nhìn vào vị trí của Ấn Độ, địa lý của họ. Ấn Độ nằm trọn trong vành nai khí hậu nhiệt đới gió mùa, một kiểu khí hậu mà người ta thường gọi là môi trường lý tưởng cho mầm bệnh tồn tại. Đặc trưng đó là nhiệt độ cao quanh năm, độ ẩm lớn, gió mùa mạnh và mưa kéo dài, kèm theo những đợt lũ lụt xảy ra đều đạn mỗi năm. Những yếu tố này không chỉ ảnh hưởng đến đời sống con người, mà còn trực tiếp quyết định tuổi thọ và khả năng lan truyền của virus. Hệ quả đầu tiên của kiểu khí hậu này đó là virus có thể sống lâu hơn ngoài môi trường. Nhiều loại virus và vi khuẩn tồn tại tốt hơn trong môi trường ẩm ướt, nơi chúng không bị khô hanh tiêu diệt nhanh chóng như ở những vùng lạnh và khô. Tiếp nữa là khi khí hậu như vậy thì nguồn nước sạch rất dễ bị ô nhiễm. Trong mùa mưa, lượng nước đổ xuống quá lớn trong khi mà thoát nước thì khó. Thế là nước bị ô nhiễm, nước nó bị đọng lại. Khi đó, virus và vi khuẩn không chỉ tồn tại bình thường mà còn lan rộng ra. Và đó là khi con người buộc phải tiếp xúc với nguồn nước bẩn. Ở nhiều vùng đông thôn và những khu ổ chuột, những hình ảnh không hề xa lạ của Ấn Độ, thì người dân không có lựa chọn nào khác ngoài việc sử dụng nước chưa được xử lý cho tắm rửa, nấu ăn, thậm chí là uống. Việc này biến những hoạt động sinh hoạt bình thường trở thành những nơi tiếp xúc trực tiếp giữa con người và mầm bệnh. Những yếu tố địa lý này đã kết hợp với nhau khiến dịch bệnh ở Ấn Độ không chỉ bùng phát theo từng đợt ngẫu nhiên mà còn lặp đi lặp lại theo chu kỳ, giống như những dịch bệnh theo mùa nó đến và đi hàng năm. Nhưng yếu tố địa lý thôi thì chưa đủ, bởi vì những yếu tố địa lý tương đồng như Ấn Độ thì cũng có nhiều quốc gia sở hữu. Ấn Độ còn có cái gì nữa? Đây là một thứ mà không quốc gia nào trên thế giới có được như Ấn Độ, đó là dân số đông và cụ thể là đông nhất trên thế giới. Ấn Độ hiện là quốc gia đông dân nhất thế giới với dân số đã vượt mốc 1,4 tỷ người cách đây vài năm. Tuy nhiên, bản thân con số này cũng chưa hẳn là điều nguy hiểm nhất. Đáng lo hơn thực sự nằm ở cách người Ấn Độ phân bố và sinh hoạt hàng ngày. Tại rất nhiều những thành phố lớn như Mumbai, Delhi, Calcutta hay Chennai, dân cư không chỉ đông mà còn đông ở một khu vực cực kỳ chật hẹp. Những khu ổ chuột ở những chỗ này thì mọc lên san sát với mật độ dân số cao gấp nhiều lần những thành phố vốn đã đông đúc trên thế giới như Tokyo, New York, Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh. Thế là trong những chỗ rất hẹp mà thường chúng ta thường ví như kiểu phòng trọ sinh viên. Bình thường 1-2 người ở nhưng ở đây 3-4 thế hệ cùng sinh hoạt, ăn, ngủ, nấu, nướng, sinh hoạt cá nhân và chẳng có một danh giới nào cả. Đi kèm với chỗ chật trội như vậy là việc tất cả mọi người sống trong một không gian công cộng. Hàng trăm nghìn thậm chí là hàng triệu người cùng sử dụng nhà vệ sinh công cộng. Nguồn nước sinh hoạt và phương tiện giao thông mỗi ngày đều được chia sẻ chung như thế. Chỉ cần một ai đó mà gặp dịch bệnh mà xem, cả những người tiếp xúc sau lập tức sẽ bị ảnh hưởng. Mà đây không chỉ là một vài người mà là cả triệu người. Những sinh hoạt như vậy được gọi là môi trường tiếp xúc dày đặc liên tục theo nghĩa khoa học của dịch tễ học. Ở môi trường này, virus không cần phải tiến hóa tinh vi gì cho lắm, cũng không cần biến chủng gì phức tạp cho lắm. Chỉ cần một người nhiễm bệnh nó sẽ tạo ra một chuỗi lây lan dây chuyển rất lớn so với những giai đoạn trước kia. Nói một cách dễ hiểu, ở nhiều nơi trên thế giới, virus phải di chuyển khắp nơi, phải chạy khắp nơi để tìm vật chủ. Còn ở Ấn Độ, con người vô tình đứng sẵn thành hàng, thậm chí là đứng thành những hàng trật trội, tạo điều kiện lý tưởng để virus tự lựa chọn và lan chuyển. Không chỉ thế, ở Ấn Độ, danh giới giữa con người và động vật, tức là cái nguồn lây bệnh, gần như không tồn tại một cách rõ ràng. Đây không phải là cái chuyện hiếm, mà là một kiểu rất quen thuộc tại những vùng nông thôn Ấn Độ. Trong y học hiện đại có một nguyên lý rất quan trọng, phần lớn các virus nguy hiểm nhất với loài người thì đều không sinh ra từ con người, mà lại bắt nguồn từ động vật. Bạn cứ để ý và xem. Những dịch bệnh lớn trong lịch sử đều cho thấy điều này. Và ở Ấn Độ, với điều kiện tự nhiên của đất nước này, lại là nơi hội tụ rất nhiều yếu tố, khiến việc tiếp xúc giữa người và động vật là cực kỳ thường xuyên. Ở đây không phải là tiếp xúc với thú cưng hay gì cả, mà Ấn Độ là quốc gia có hàng trăm triệu gia súc, được nuôi theo mô hình nhỏ lẻ trải khắp cả nước. Bên cạnh đó là hàng triệu trang trại hộ gia đình, nơi con người và vật nuôi cùng sinh hoạt trong một nơi rất gần nhau. Các chợ truyền thống bán động vật sống cũng rất phổ biến, trong khi động vật hoang dã như là khỉ, rơi, chuột lại sinh sống ngay sát khu dân cư, có khi còn được đưa lên bàn ăn luôn. Cái này thì cũng dễ hình dung với Việt Nam ngày xưa. Việt Nam ngày xưa mà nuôi trâu, nuôi bò gần nhà, rồi là vệ sinh chưa tốt, thì cũng rất là nhiều dịch bệnh. Ở nông thôn Ấn Độ, hình ảnh những con bò ngủ cạnh nhà, dê, chó, mèo đi lại tự do, chuột, rơi, khỉ xuất hiện ngay trong khu dân cư cũng không hề hiếm. Với người dân ở đây thì đó là cái chuyện rất là bình thường, chẳng có gì đáng chú ý cả. Nhưng bây giờ chúng ta nhìn và xem, rất không bình thường, chẳng qua là chúng ta đã qua cái thời kỳ đó rồi. Khi con người và động vật sống quá gần nhau, thì virus chỉ cần một cầu nối rất nhỏ để vượt qua danh dưới loài. Virus Nipah là một ví dụ điển hình cho hiện tượng này. Vật chủ tự nhiên của cái virus này đó là cái con rơi ăn quả. Rơi này có thể mang theo virus trong cơ thể mà không chết. Nhưng cái con virus vẫn tồn tại trong nước tiểu, ở trong phân rơi và trong nước bọt của rơi. Khi rơi sinh sống trên cây ăn quả gần những khu vực có con người sinh sống, thì những chất thải này rơi xuống cái trái cây ăn quả hoặc là nguồn nước sinh hoạt ở phía dưới, hoặc là ăn trúng cái quả mà rơi nó dính nước dãi ở đấy. Chỉ cần con người ăn cái quả bị nhiễm hoặc uống nước đã bị ô nhiễm, là virus đã có con đường xâm nhập vào cơ thể của chúng ta. Không cần phải trục tiếp tiếp xúc với rơi, sờ vào rơi hay là ở gần rơi, không cần bị rơi cán, không cần ăn thịt rơi, mà chỉ một cái sinh hoạt bình thường như vậy cũng đủ để nhiễm bệnh. Chuyển sang câu chuyện về virus Nipah, vì sao nó có tỷ lệ tử vong lên đến trên 90% hoặc thậm chí là cao hơn. Thế thì đều có những nghiên cứu rõ ràng. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, chúng ta thường gọi tắt là WHO. Nhìn chung trên toàn thế giới thì cái virus Nipah này có tỷ lệ tử vong vào khoảng 40-75%, mức giao động là rất lớn. Nghĩa là cứ 10 người mắc thì có thể có 4-7 người không qua khỏi. Chỉ riêng con số này thôi đã đủ để xếp Nipah và nhóm virus nguy hiểm bất nhất. Nhưng tại bang Kerala của Ấn Độ năm 2018, tình hình còn tồi tệ hơn rất nhiều. Khi đó ghi nhận 18 người nhiễm nhưng 17 người tử vong, tức là hơn 90%. Gần như ai mắc phải thì cũng không qua khỏi. Điều này nghe tưởng như rất vô lý, nhưng thực ra lại có lời giải thích rõ ràng nếu nhìn kỹ vào cách virus này hoạt động và hoàn cảnh lúc đó. Trước hết, vấn đề bắt đầu từ việc lúc đó người ta phát hiện quá muộn, ca bệnh đầu tiên không được ghi nhận là Nipah ngay từ đầu. Những biểu hiện ban đầu của bệnh như sốt, đau đầu, mệt mỏi rất giống với cảm cúm hoặc nhiễm trùng thông thường. Vì vậy nên là bệnh nhân không được xử lý sớm. Bác sĩ cũng chưa nghĩ ra một loại virus nào cực độc, đến khi xác định đúng bệnh thì đã vào giai đoạn nặng và virus đã kịp lan sang người khác. Điều thứ nữa khiến cho virus này đặc biệt nguy hiểm là nó không tấn công phổ trước mà đánh thẳng vào não. Thế nên mới ghê. Virus này gây viêm não, tức là não bị sưng và bị tổn thương. Gây viêm màng não, tức là lớp bảo vệ não bị viêm, kèm theo các loại rỗi loạn thần kinh rất nặng. Khi não đã bị ảnh hưởng rồi, thì bệnh nhân mới bắt đầu bị lú lẫn, nói không rõ, co giật, mất ý thức. Và một khi đến giai đoạn này thì hết thuốc chữa. Mọi chuyện càng nghiêm trọng hơn vì hiện nay không có thuốc đặc trị cho Nipat. Nói một cách dễ hiểu, bác sĩ không có thuốc để diệt cái bệnh này, diệt cái con virus này. Những gì y tế có thể làm chỉ là điều triệu hỗ trợ, tức là giúp bệnh nhân thở, hạ sốt, chống co giật và duy trì sự sống, giống như Covid ngày xưa giai đoạn đầu. Nhưng virus thì vẫn ở đó, vẫn tiếp tục phá hủy não. Y học lúc này giống như đang cố gắng giữ bệnh nhân không rơi cỏi mét vực, chưa chưa thể đẩy virus lùi lại. Tông độ lây lan của nó cũng đáng kinh ngạc. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch Bệnh Mỹ, gọi tắt là CDC, có những trường hợp chỉ sau 1-2 ngày, kể từ khi xuất hiện triệu chứng thần kinh, bệnh nhân đã rơi vào hôn mê. Thời gian ngắn đến mức, bệnh viện gần như không kịp trở tay, đặc biệt trong bối cảnh ban đầu còn chưa xác định được đây là loại virus gì. Khi mọi thứ cộng rồn lại, nào là phát hiện chậm, nào là virus đánh thẳng vào não, nào là không có thuốc chữa, và bệnh diễn tiến nhanh như trợt dốc, thì tỷ lệ tử vong bị đẩy lên cao một mức cực ban là điều gần như không thể tránh khỏi. Những gì xảy ra ở bang Kerala, Ấn Độ năm 2018 không phải là cái chuyện dị thường, mà là một kinh bản xấu nhất khi con người chậm hơn virus rất nhiều bước. Nhưng thật may, nó vẫn chưa trở thành đại dịch toàn cầu, và chúng ta hy vọng là như vậy. Dù cực kỳ nguy hiểm và có tỷ lệ tử vong rất cao, Nipah không lây lan dễ dàng như COVID-19. Nó không phát tán mạnh qua không khí, không chỉ cần hít thở chung một chỗ là mắc bệnh. Mà muốn lây thì thường phải có tiếp xúc rất gần hoặc tiếp xúc trực tiếp với dịch cơ thể của người nhiễm bệnh. Nhờ vậy nên chuỗi lây nhiễm của Nipah có thể bị cắt đứt nếu được phát hiện kịp thời. Sau cú sốc của năm 2018, thì Ấn Độ đã thay đổi rõ rệt cách đối phó với loại virus này. Hệ thống y tế bắt đầu truy vết nhanh hơn, không chờ đến khi có nhiều ca tử vong mới hành động. Những người từng tiếp xúc với bệnh nhân được cách ly sớm theo dõi sát sao. Nhân viên y tế cũng được trang bị đồ bảo hộ đầy đủ hơn, hạn chế tối đa nguy cơ lây nhiễm trong bệnh viện nơi từng là điểm phát tán nguy hiểm nhất. Rất là ngợt ngợt. Chính nhờ những thay đổi này nên các ổ dịch Nipah sau này bị quá chặt trong phạm vi hẹp, không còn lan rộng ra cộng đồng lớn. Và lúc này khi mà cái tin virus xuất phát từ Ấn Độ đang xuất hiện thì trên thế giới nhiều nước cũng đã gây ra những cái cách để mà phòng ngừa dịch bệnh rồi. Chúc cho tất cả chúng ta luôn an toàn. Cảm ơn vì đã quan tâm theo dõi câu chuyện này. Nếu cảm thấy thú vị, bạn có thể nhấn nút đăng ký kênh, bật chuông thông báo và chia sẻ. Còn bây giờ thì xin được nói lời chào. Tạm biệt. Hẹn gặp lại.