VÌ SAO CHÂU ÂU MỸ KHÔNG DÙNG VÒI XỊT

Có một chuyện rất xa lạ mà ai đi châu Âu hay đi Mỹ về cũng từng thắc mắc ít nhất một lần. Paulette thì hiện đại, sạch sẽ, thơm tho mà tuyệt nhiên không thấy cái vòi xịt ở đâu. Lúc đó thì trong đầu nhiều người thắc mắc, thiếu cái quan trọng nhất rồi mà sao họ vẫn sống bình thường được như vậy. Thậm chí đến khi giấy vị sinh bị vét sạch trong mùa dịch, họ vẫn lao đi mua giấy chỉ nhất quyết không nghĩ đến chuyện lắp vòi xịt. Vậy suốt cuộc là do họ không biết nước sạch thì sạch hơn giấy hay còn lý do sâu xa nào khác. Thực ra thì phải nói thẳng, cái thói quen dùng nước để rửa sau khi đi vệ sinh tập trung rất rõ ở châu Á, Trung Đông và một phần Nam Âu. Tức là những nơi mà nước sạch sẵn hoặc khí hậu nóng và văn hóa coi việc rửa bằng nước là điều tự nhiên. Ở Trung Đông thì nó còn liên quan đến cả yếu tố ở đây gọi là yếu tố tôn giáo nữa. Còn ở Đông Nam Á như là Thái Lan, Indonesia, Malaysia, Philippines, Cambodia, Việt Nam thì vòi xịt gần như là đồ quốc dân. Và nhà vệ sinh mà không có vòi mới là thấy thiếu. Ở Nam Á như là Ấn Độ, Pakistan, Bangladesh cũng vậy. Thậm chí còn dùng cả ca nước từ thời xa xưa. Vòi xịt chỉ là phiên bản hiện đại hơn. Trung Đông và các nước Hồi giáo thì càng rõ vì rửa bằng nước gắn liền với tôn giáo và nghi thức thanh tẩy. Không rửa mới là không đúng. Hóa ra đằng sau câu chuyện tưởng như nhỏ xíu trong nhà vệ sinh ấy, lại là một vấn đề dài về lịch sử, văn hóa, tâm lý và thói quen sống kéo dài hàng trăm năm. Trước hết phải nói rằng, ở Mỹ và châu Âu, thói quen dùng giấy vệ sinh xuất hiện từ sớm, khoảng thế kỷ 18-19. Thời đó thì nước sạch dẫn vào từng nhà là một thứ xa xỉ. Nhà vệ sinh đa phần khô, không có vòi nước, không có áp lực đủ mạnh để xịt xả như mình bây giờ. Trong bối cảnh ấy, giấy vệ sinh trở thành giải pháp tiện nhất, văn minh nhất và được xem như một bước tiến lớn so với dơm dạ hay là rẻ lau ngày xưa. Hay là so với cả lá cây nữa. Vấn đề là, một khi thói quen đã được lập đi lập lại qua nhiều thế hệ, nó không còn đơn thuần là thói quen nữa mà trở thành một chuẩn mực. Người ta lớn lên được dạy rằng đi vệ sinh là dùng giấy, cha mẹ dùng giấy, ông bà dùng giấy, trường học, bệnh viện, nhà hàng đều dùng giấy. Đến lúc đó việc đổi sang xịt nước không còn là chuyện sạch hay không sạch, mà là thói quen. Tại sao lại phải đổi nhỉ? Đoạn này thực ra càng đầu sâu càng thú vị, vì nó không liên quan đến vệ sinh, mà liên quan thậm chí đến đạo đức, giai cấp và sự ghét nhau truyền kiếp giữa các nền văn hóa phương Tây. Voi rửa là một thứ sinh ra tại nước Pháp vào khoảng thế kỷ thứ 18. Thời đó thì Pháp là trung tâm của giới quý tộc châu Âu. Thời trang, nước hoa, tình ái, nghệ thuật, rồi là tiệc tùng, cái gì cũng có, cái gì cũng tinh tế, cũng hưởng thụ. Nhưng chính vì vậy trong con mắt của người Anh và sau này là người Mỹ gốc Anh, Pháp lại bị nhìn bằng ánh mắt rất khác. Lãng mạn thì lãng mạn quá mức, phóng túng, buông thả đạo đức. Người Anh tự xem mình nghiêm túc, kỷ luật, tiết chế. Còn người Pháp thì hơi trụi lạc. Cách voi rửa lại càng đổ thêm dầu vào lửa. Ban đầu nó không phải là để rửa cái chỗ kia theo nghĩa hiện đại, mà chủ yếu dùng để rửa cái bộ phận nọ kia của nam và đặc biệt là phụ nữ. Nó thường xuất hiện trong phòng ngủ của giới quý tộc, trong các salon riêng tư và rất nhiều ở trong nhà thổ. Với binh lính và khách làng chơi, hình ảnh này gắn với hậu trường của một cuộc tình ái. Sau khi xong việc thì rửa giấy, làm sạch cơ thể để tiếp lượt sau. Thế là trong tiềm thức của người Anh, Mỹ, cái voi rửa bị gắn với một ý niệm rất khó gỡ. Thứ này thuộc về chuyện dương chiếu, không phải là một cái thứ gì đó đứng đắn và lịch sự. Điều đáng nói, người Mỹ thời lập quốc lại chịu ảnh hưởng rất mạnh từ tin lành thanh giáo. Với họ, mọi thứ liên quan đến cơ thể, nhất là phần dưới thét lưng, đều nên được che giấu, nói ít, nhắc khẽ, càng kiên đáo càng tốt. Đi vệ sinh là chuyện khó nói rồi, lại thêm cái dụng cụ chuyên để rửa chỗ nhạy cả bằng nước, lại xuất thân từ nước Pháp, cái nôi của sự ăn chơi thì đúng là quá sức chịu đựng về mặt đạo đức. Thế nên voi rửa đã bị loại bỏ vì nó không đoan trình. Giấy vệ sinh ngược lại rất hợp với tinh thần Anh-Mỹ, nhanh, khô, không cần chạm tay nhiều, không gợi liên tưởng gì đến cơ thể hay là cái chuyện tình ái. Nó giải quyết một cách rất lịch sự. Xong và đừng nói thêm gì nữa. Quan trọng là công dụng. Và hơn thế nữa, nó còn đến từ một câu chuyện tâm lý. Nước mới là thứ khiến người Âu-Mỹ cảm thấy bẩn. Đây là chỗ mà người châu Á nghe xong thì lại cảm thấy sốc. Với chúng ta, bẩn thì rửa bằng nước là điều hiển nhiên. Nhưng với nhiều người Mỹ hay châu Âu, tay dính nước trong toilet lại gây khó chịu tâm lý. Họ không thích cảm giác phải dùng tay rửa, dù sau đó có rửa tay bằng xà phòng kỹ tới đâu. Trong đầu họ, giấy là thứ không tiếp xúc trường tiếp, còn nước thì gợi cảm giác động chạm, phải xử lý bằng tay. Chính vì thế họ thấy dùng giấy sạch theo nghĩa của họ, chứ không phải là sạch theo nghĩa vệ sinh. Nói cách khác, đây là sạch về cảm giác, không phải là sạch về mặt khoa học. Nhưng chuyện chưa dừng lại ở đây, mà còn liên quan đến cả một ngành kinh doanh nữa. Nếu có ai đó không muốn lắp vòi xịt cho nhà vệ sinh ở Âu-Mỹ, thì đó chính là những công ty kinh doanh giấy vệ sinh. Ở Mỹ, giấy vệ sinh không đơn thuần là một món đồ tiêu dùng trong nhà tắm, mà là cả một ngành công nghiệp khổng lồ. Mỗi năm, người Mỹ tri ra hàng chục tỷ đô la chỉ để mua thứ dùng xong là xả xuống bồn cầu. Đằng sau mỗi cộn giấy ấy là cả một chuỗi dài. Dừng trông để lấy bột làm giấy, nhà máy sản xuất, hệ thống vận chuyển, kho bãi, siêu thị, rồi tới quảng cáo, tiếp thị và khuyên mãi. Hàng triệu việc làm, hàng loạt tập đoàn lớn sống nhờ vào thói quen đi vệ sinh là dùng giấy. Khi một thói quen đã nuôi sống cả một hệ sinh thái kinh tế lớn như vậy, thì nó không còn đơn giản là lựa chọn cá nhân nữa. Chẳng ai có động lực để đứng ra bảo Thôi, nay hãy bớt dùng giấy, chuyển sang xịt nước đi. Không phải vì họ không thấy lợi ích của môi trường, mà vì thay đổi thói quen, đồng nghĩa với việc đụng chạm đến tiền bạc, lợi nhuận và công an việc làm của rất nhiều người. Đằng sau chuyện chúng ta đi vệ sinh là công việc của bao nhiêu người? Ví dụ, chỉ đến khi xảy ra khủng hoảng, mọi thứ mối lộ ra. Đợt ở Covid-19 là ví dụ điển hình. Cái đợt đó thì giấy vệ sinh gần như là mặt hàng cháy ở nước Mỹ và khiến cho xã hội Mỹ hoảng loạn. Ngay những tuần đầu dịch bùng lên năm 2020, hàng loại siêu thị ở Mỹ, Canada, Anh, Úc rơi vào cảnh chống chơn kệ giấy vệ sinh. Không phải thiếu lương thực trước, không phải thiếu nước uống trước, mà là thiếu giấy vệ sinh trước tiên. Nhiều nơi người ta xếp thành hàng dài chỉ để mua vài cuộn, có chỗ còn phải giới hạn, mỗi người chỉ được mua 1-2 cuộn giấy vệ sinh. Điều trớ treo là không hề có khủng hoảng sản xuất giấy vệ sinh thực sự ở đây. Nhà máy lúc bây giờ vẫn chạy, nguyên liệu vẫn có, vấn đề nằm tâm lý. Khi dịch xuất hiện, người Mỹ nghĩ ngay đến kịch bản bị nhốt trong nhà dài ngày. Mà đã ở lâu thì thứ họ sợ thiếu nhất, theo phản xạ, chính là giấy vệ sinh. Thế là người nào người nấy mua, rồi mua theo, tạo thành hiệu ứng dây truyền. Chỉ vài ngày là mua rồn rập, hệ thống phân phối vốn được thiết kế cho Khi đó lần đầu tiên, rất nhiều người mới tự hỏi, à nếu không có giấy vệ sinh thì phải làm sao? Và cũng chính lúc đó, các giải pháp thay thế như là vòi xịt hay là bồn cầu thông minh mới bắt đầu được nhắc đến nhiều hơn. Nhưng rồi khủng hoảng qua đi, giấy vệ sinh lại đầy kệ, thói quần cũ lại quay về. Bởi vì một khi sản phẩm đã ăn sâu vào đời sống lẫn kinh tế, thì để thay thế nó không chỉ cần lý lẽ hợp lý, mà cần một cú hích đủ lớn để lay chuyển cả hệ thống. Gần đây có những sản phẩm của Nhật họ rất là tâm lý. Bởi vì thực ra là người Âu Mỹ không hẳn là ghét việc rửa bằng nước. Điều họ sợ chính là cảm giác phải tay lúc nào cũng dính nước, nhà vệ sinh lúc nào cũng có nước. Và Nhật đã nhìn vào đúng điểm này. Người Nhật đã phát minh ra bồn cầu thông minh. Bồn cầu thông minh kiểu Nhật làm mọi thứ thay con người. Phun nước tự động, điều chỉnh áp lực, đúng vị trí, xong rồi xấy, khử mùi, tất cả diễn ra mà người dùng không cần chạm tay vào bất kỳ một thứ gì. Cảm giác mang lại không phải là đi rửa mà là cảm giác được phục vụ. Và điều này cực kỳ phù hợp với tư duy phương Tây về sự tiện nghi và văn minh. Chính thế nên những năm gần đây, nhà vệ sinh thông minh kiểu Nhật không còn là thứ lạ lẫm ở Mỹ và châu Âu nữa. Nó xuất hiện trước tiên ở khách sạn cao cấp, sân bay lớn, rồi lan dần vào nhà riêng của từng người. Những người cởi mở hơn với công nghệ và ít bị giang buộc bởi những định kiến cũ. Cảm ơn vì đã quan tâm theo dõi câu chuyện này. Một câu chuyện có lẽ không phải ai cũng thích nghe nhưng nó lại rất là đời và rất cụ thể. Nếu cảm thấy thú vị, bạn có thể nhấn nút đăng ký kênh, bật chuông thông báo và chia sẻ. Còn bây giờ thì xin được nói lời chào tạm biệt.