HOÀNG THÀNH THĂNG LONG TỪNG RỘNG LỚN RA SAO

Hoàn thành Thăng Long không phải là một công trình được xây dựng trong một thời điểm duy nhất, mà là kết quả của một quá trình hình thành và bồi đắp cáo dài hơn một thiên niên kỷ. Tuy nhiên, nếu phải xác định thời điểm chính thức hoàn thành Thăng Long ra đời với tư cách là kinh đô của một quốc gia độc lập, thì mốc quan trọng nhất là năm 1010, dưới triệu vua Lý Thái Tổ. Năm đó, Lý Thái Tổ ban chiếu rời đô từ Hoa Lư ra Đại La, đổi tên vùng đất này thành Thăng Long, mà đầu cho vai trò trung tâm chính trị, quyền lực cao nhất của nhà nước ta. Tuy vậy, khu vực hoàn thành Thăng Long không phải đến năm 1010 mới bắt đầu hình thành và có dấu ấn quyền lực. Từ nhiều thế kỷ trước đó, nơi đây từng là một trung tâm quân sự hành chính quan trọng, đặc biệt vào năm 866, thời Bắc Thuộc, nhà Đường cho xây dựng thành Đại La do Cao Biển chỉ huy. Thành Đại La có tường đất tuyên cố, hào nước bao quanh và đóng vai trò là trị sở của Giao Châu. Chính trên nền tảng của thành Đại La này, hoàn thành Thăng Long thời Lý sau đó được xây dựng và phát triển, kế thừa cả vị trí địa lý lẫn tư duy phòng thủ. Khi nhà Lý định đô ở Thăng Long, hoàn thành được quy hoạch theo mô hình kinh đô phương Đông với cấu trúc nhiều lớp. Bên ngoài là la thành bao bọc cung dân cư, bên trong là hoàng thành nơi đặt các cơ quan triều đỉnh và sâu nhất là cấm thành, không gian sinh hoạt của hoàng gia. Thời Lý, nhiều cung lớn được dựng lên tạo ra hình hài ban đầu của hoàng thành Thăng Long và đặt nền móng cho bổ cục không gian kéo dài suốt các triều đại sau. Sang thời Trần, từ thế kỷ 13 đến cuối thế kỷ 14, hoàng thành Thăng Long tiếp tục được sử dụng làm kinh đô. Tùy kiến trúc không thay đổi quá nhiều về tổng thể, nhưng hoàng thành thời nhà Trần mang đậm dấu ấn quân sự. Đây là giai đoạn Thăng Long nhiều lần trở thành hậu phương và trung tâm chỉ huy trong các cuộc kháng chiến chống quân nguyên mông. Nhiều công trình phục vụ phòng ngự, kho tàng và doanh trại được bổ sung, giúp hoàng thành không chỉ là nơi thiết triều mà còn là một pháo đài chiến lược. Hoàng thành đạt đến thời kỳ rực rỡ nhất giữa triều nhà Lê, đặc biệt là thời Lê Sơ và Lê Trung Hưng, sau khi đánh bại nhà Minh, Lê Lợi khôi phục Thăng Long. Trong giai đoạn này, hàng loạt công trình quy mô lớn được xây dựng hoặc nâng cấp, mà nổi bật nhất trong số này là Điện Kính Thiên, trung tâm quyền lực tối cao của triều đình. Phần lớn những dấu tích khảo cổ được tìm thấy ngày nay trong khu di sản Hoàng thành Thăng Long thuộc về thời nhà Lê, cho thấy đây là giai đoạn hoàng thành phát triển hoàn chỉnh, Bước sang đầu thế kỷ 19, vai trò của Hoàng thành Thăng Long bắt đầu suy giảm. Năm 1802, Gia Long lậm ra triều nhà Nguyễn và chọn Huế làm kinh đô. Thăng Long bị hạ cấp, đổi tên thành Bắc Thành rồi Hà Nội. Từ năm 1805, nhà Nguyễn cho phá bỏ phần lớn kiến trúc Hoàng thành cũ để xây thành Hà Nội theo kiểu của phương Tây. Quyết định này khiến cấu trúc của Hoàng thành Thăng Long truyền thống bị xóa bỏ gần như hoàn toàn. Đến cuối thế kỷ 19, dưới thời Pháp thuộc, những gì còn xót lại tiếp tục bị tàn phá. Trong giai đoạn 1894-1897, Thực dân Pháp tiến hành san phẳng phần lớn thành Hà Nội để phục vụ quy hoạch đô thị và mục đích quân sự, cung điện, tường thành. Hào lũy lần lời bị biến mất, khép lại hơn 800 năm tồn tại liên tục của Hoàng thành Thăng Long với tư cách là trung tâm quyền lực quốc gia. Như vậy, Hoàng thành Thăng Long chính thức được xây dựng từ năm 1010 nhưng nền bóng trước đó đã hình thành từ thế kỷ thứ 9 với thành Đại La. Trải qua Lý, Trần, Lê, Hoàng thành không ngừng được mở rộng và tái thiết trước khi suy tàn dưới chiều nhà Nguyễn và bị phá hủy nặng nề trong thời Pháp thuộc. Lịch sử của Hoàng thành Thăng Long vì thế không chỉ là lịch sử của một công trình mà là lịch sử thăng trầm của cả một kinh đô suốt hơn một thế tiên kỷ. Theo những ghi chép còn xót lại, thì đây là một trong những giai đoạn lớn nhất của Hoàng thành Thăng Long và nó được ghi chép bởi những người Pháp. Những ghi chép này tồn tại trong một cuốn sách của Omega Plus. Ít người biết rằng vào đầu thế kỷ 19, Hoàng thành Hà Nội từng là toàn thành rộng lớn nhất của toàn Bắc Kỳ. Thế nhưng chỉ trong vài năm cuối thế kỷ 19, công trình đồi sộ này đã bị săn phẳng gần như hoàn toàn, để rồi ngày nay chỉ còn lại vài dấu tích rơi rạc. Những gì chúng ta biết đến quy mô thật sự của Hoàng thành Hà Nội xưa được ghi lại khá chi tiết trong cuốn kỹ sự Một chiến dịch ở Bắc Kỳ của Jacques-Édouard Hauqua, một sĩ quan bác sĩ người Pháp từng có mặt tại Bắc Kỳ cuối thế kỷ 19. Theo mô tả, Hoàng thành Hà Nội được xây dựng dưới thời vua Gia Long, nhưng có lẽ đây là một hiểu lầm bởi nó đã được xây dựng từ trước đó, còn người Pháp thì chỉ tính đến cột mốc vua Gia Long là người xây thành theo một kiểu khác mà thôi. Điều đặc biệt là công trình này không hoàn toàn theo lối kiến trúc truyền thống Á Đông, mà được xây dựng dựa trên bản vẽ và sự chỉ huy của các sĩ quan Pháp từng theo chân giám mục Bã Đà Lộc sang giúp Gia Long khôi phục Vương Triều. Không chỉ Hà Nội, mô hình này còn được áp dụng cho nhiều thủ phủ quan trọng khác như Bắc Ninh, Sơn Tây, Nam Định. Tất cả các thành đều được xây dựng theo một bản thiết kế thống nhất, thể hiện tư duyện quân sự và phòng thủ tương đối hiện đại lúc bây giờ. Mỗi tòa thành gồm một vòng tường ngoài có cổng canh gác và đại bác phòng ngự, một vòng tường thứ hai bao quanh khu trung tâm. Bên trong thành là điện kính thiên, kho lẫm, tháp canh và nơi làm việc của các quan đầu tỉnh. Nếu phải hình dung Hoàng thành Hà Nội thời cực thịnh, thì người Pháp mô tả đó là một khu đất hình chữ nhật, bằng phẳng với cạnh dài nhất khoảng 5 km, con số rất lớn so với mặt bằng đô thị thời bấy giờ. Toàn bộ khu vực được bao quanh bởi tường gạch cao và dày. Bên ngoài tường là một con hàu sâu có nước tủ đạo, có 6 cổng thành lớn, mỗi cổng nối ra thẳng ngoài bằng cầu gạch bắt qua hàu. Trên mỗi cổng thành đều có tròi tháp canh và linh gác túc trực ngày đêm. Lối lên tròi canh được bố trí từ phía trong thành, cho thấy sự tính toán kỹ lưỡng về an ninh và phòng thủ. Bên trong vòng thành ấy là một khu vực khép kín thứ 2, chính là trung tâm Hoàng thành Hà Nội. Khu vực này được bao quanh bởi tường gạch kiên cố và là nơi đặt Điện Kính Thiên, công trình quan trọng bậc nhất. Điện Kính Thiên được xây dựng trên một nền đất vuông vức, bốn mặt có tường bảo vệ. Lối lên điện là một bậc thềm lớn, hai bên thềm là lan can đá trạm trục tinh xảo. Với các hình cuộn được người xưa xem là biểu tượng của Mây Trời. Đặc biệt, bậc thềm trở thành các lối đi. Lối chinh giữa chỉ dành riêng cho vua, lối hai bên dành cho quan lại. Hai bên lối trung tâm là hai con rồng đá, mỗi con dài ít nhất 2 mét, được chạm khắc từ một khối đá xám duy nhất, một kỹ thuật chế tác rất công phu. Ngay phía sau thềm rồng là một kiến trúc có ba cửa đặt cạnh nhau. Với những ai hiểu phong tục triều đình An Nam, cách xếp xếp này cho thấy rõ, đây là cung điện của nhà vua. Luật lệ trong Hoàng thành vô cùng nghiêm ngặt, cửa chính chỉ dành cho vua, quan lại và các nhân vật triều đình chỉ được đi các cửa bên. Dưới thời vua Tự Đức, bất kỳ ai dám đi quạc cửa riêng dành cho vua, đều bị xem là khi quân, và hình phạt là sự tử. Điều này cho thấy mức độ tôn nghiêm tuyệt đối của không gian Hoàng cùng. Ngoài ra còn có hệ thống tháp canh, kho lúa và nơi ở của Tổng Đốc. Ngay phía trước, trung tâm Hoàng thành là một khối kiến trúc hình lập phương. Bên trên có một tòa tháp gạch cao khoảng 6-7 mét, tháp có 6 mặt. Bên trong là cầu thang xoắn ốc, ánh sáng lọt qua các ô cửa sổ nhỏ ở nhiều độ cao khác nhau. Từ đỉnh tháp có thể quan sát toàn bộ khu vực phụ cận quanh kinh thành, một vị trí lý tưởng cho việc kiểm soát và phòng ngự. Không xa tháp là những dãy nhà lợp ngói lớn dùng làm kho gạo. Đây là nơi Tổng Đốc cất giữ lương thực thu thuế hàng năm, bởi phần lớn thuế thời đó được nộp vào hoa màu. Gần các kho lúa là nơi làm việc của các quan đầu tỉnh, một Tổng Đốc, quan bố tránh phụ trách tài chính và quan án sát phụ trách luật pháp. Sau khi Hà Nội thất thủ vào tay của Francis Garnier, quan lại An Nam đã rút ra sống ở ngoài Hành. Khu vực rộng lớn bao quanh Hoàng Thành dần bị bỏ hoang, chỉ còn lại hoạt động tập trung quanh Điện Kính Thiên. Người pháp mô tả khung cảnh bồn bã, đó là một vùng quạnh quẽ, bao la, khiến cho kinh thành mang vẻ hoang phế. Trước kia, nơi đây từng là doanh trại của khoảng 3.000 lính. Nếu tính cả gia đình binh lính, khu vực này từng vô cùng náo nhiệt và đông đúc, nhưng tất cả đã biến mất, để lại một không gian trống trải và hoang tàng. Trong giai đoạn 1894-1897, Hoàng Thành Hà Nội từng là biểu tượng quyền lực và quân sự Bắc Kỳ đã bị san phẳng gần như hoàn toàn. Những dòng viết của người Pháp vì thế trở thành một trong những tư liệu hiếm hoi, giúp bậu thể hình dung lại quy mô thực sự công trình này. Cuốn, một chiến dịch ở Bắc Kỳ, khép lại không chỉ bằng những mô tả kiến trúc, mà còn là những lời tiễn biệt dành cho một thời kỳ hoàng kim đã vĩnh viễn lùi vào quá khứ. Cảm ơn vì đã quan tâm theo dõi câu chuyện này. Bạn có thể ủng hộ ekip của Bình Luận Viện Hải Thanh. Còn bây giờ thì xin được nói lời chào. Tạm biệt.