NẾU TRUNG ĐÔNG NGỪNG CUNG CẤP DẦU KHÍ: THẾ GIỚI RA SAO? VIỆT NAM BỊ ẢNH HƯỞNG KHÔNG?

Trung Đông là vùng đất mà ngày nào họ cũng lên thời sự, từ hồi biết xem thời sự trên TV tới giờ thì ngày nào cũng có tin từ Trung Đông. Không phải vì Sama, không phải vì tôn giáo, mà vì nơi đó đang nằm trên những mạch máu năng lượng nuôi sống kinh tế toàn cầu, đó chính là dầu và khí đốt. Mỗi ngày hàng chục triệu thùng dầu và hàng trăm chuyến tàu chở khí đốt hóa lỏng rời các cảng ở vùng vịnh, lên qua eo biển Hormuz và đi khắp Mỹ, Châu Âu, Trung Quốc, Nhật Bản, rồi biến thành điện, thành xăng, thành nhựa, thành từng chuyến xe, thành từng container hàng hóa. Nhưng hãy thử tưởng tượng một kịch bản cực đoan. Một buổi sáng nào đó, vì xung đột leo thang, Trung Đông buộc phải ngừng cung cấp dầu khí. Hoặc tệ hơn, họ vẫn khai thác được nhưng không thể mang đi bán vì tuyến vận tải bị phong tỏa. Những con tàu nằm im ở trong cảng, các mỏ dầu vẫn chảy nhưng không ai mua, thế là năng lượng toàn cầu đột nhiên bị ngẽ lại. Điều gì sẽ xảy ra? Giá dầu sẽ tăng đến mức nào? Mỹ có bị ảnh hưởng không? Trung Quốc có bị ảnh hưởng không? Và Việt Nam có bị ảnh hưởng không? Chào mừng đến với câu chuyện ngày hôm nay. Thế thì trước hết cần phải biết là Trung Đông có bao nhiêu dầu khí? Trung Đông thực sự đang giữ một phần rất lớn về chữ lượng dầu khí của thế giới. Phần lớn năng lượng nuôi sống kinh tế toàn cầu đang chảy ra từ khu vực này. Hiện nay, khoảng một nửa lượng dầu mà thế giới biết đến chắc chắn có thể khai thác được nằm ở Trung Đông. Nghĩa là, nếu tính tất cả những gì còn dưới lòng đất và có thể hút lên đem bán, thì cứ hai thùng dầu sẽ có gần một thùng ở khu vực này. Đó là nguồn dự trữ cho nhiều chục năm tới của cả thế giới. Nhưng điều quan trọng hơn không chỉ là dầu còn trong lòng đất mà là dầu đang được bán mỗi ngày. Gần 40% lượng dầu xuất khẩu toàn cầu đến từ Trung Đông. Cứ 10 thùng dầu được vận chuyển qua biển để bán ra thế giới thì có 4 thùng xuất hàng từ đây. Về khí đốt hóa lỏng thì Trung Đông cũng chiếm khoảng một phần năm thị trường mua bán thế giới. Riêng Qatar thì cũng đã chiếm phần lớn trong chỗ này rồi. Rất nhiều nhà máy điện ở châu Á và châu Âu phụ thuộc trực tiếp vào những chuyến tàu khí rời khỏi vùng vị. Nhưng tại sao lại là khí đốt hóa lỏng? Bình thường là khí tự nhiên đi hóa lỏng làm cái gì? Khí tức là nó là dạng bay lơ lửng trong không khí, giống như gà trong bếp. Dạng này thì nó chiếm rất nhiều chỗ. Nếu muốn chở đi ra bằng tàu biển thì sẽ rất tốn thời gian, không gian và chi phí. Vì vậy người ta mới làm một việc. Đó là làm lạnh khí xuống nhiệt độ cực thấp, khoảng âm 160 độ C. Khi lạnh như vậy thì khí sẽ co lại và chuyển sang dạng lỏng. Lúc này thì thể thích của nó sẽ nhỏ lại khoảng 600 lần. Nghĩa là cùng một lượng khí, khí hóa lỏng sẽ chiếm ít chỗ hơn rất nhiều. Chính vì thế nó được gọi là khí đốt hóa lỏng. Tức là khí được làm lạnh để biến thành chất lỏng, dễ chứa và dễ vận chuyển. Sau khi chở bằng tàu đến nơi tiêu thụ, người ta lại làm nó ấm lên để quay trở lại dạng khí. Rồi đưa vào đường ống để phát điện hoặc dùng trong công nghiệp. Và nói đến Trung Đông thì còn một điều cực kỳ quan trọng. Đó là eo biển Hormuz. Mỗi ngày có khoảng 20% lượng dầu mà cả thế giới tiêu thụ đi qua con đường biển hẹp này. Nó giống như một cái cổ trai. Và cái cổ trai này nếu bị chặn lại thì dòng chảy năng lượng toàn cầu sẽ bị bóp nghẹt ngay lập tức. Vì thế nếu thế giới là một cơ thể thì Trung Đông giống như trái tim bơm máu đi khắp nơi. Máu ở đây chính là dầu và khí. Tim mà đập đều thì mọi thứ vẫn hành bình thường. Nhưng nếu mà tim bị đau hoặc tệ hơn là tim ngừng bơm dù chỉ trong một thời gian ngắn cả cơ thể sẽ choang vã, cả thế giới sẽ choang vã. Bây giờ thử đặt một dạ định cụ thể và rõ ràng. Trung Đông sẽ ngừng xuất khẩu dầu và khí trong vòng 30 ngày, tức là một tháng. Không phải là mãi mãi, chỉ là một tháng thôi. Nghe có vẻ không dài nhưng một tháng cũng sẽ trôi qua rất nhanh. Bởi vì dạ định cần phải có mốc cụ thể. Chứ chẳng có khi nào mà Trung Đông không bao giờ cung cấp dầu và khí trở lại trong dạ định của chúng ta cả. Vậy là khi nguồn cung khoảng 40% toàn cầu biến mất, các quỹ đầu cơ, các hãng vận tải, các nhà máy lọc dầu sẽ mua gom dự trữ. Tâm lý hoảng loạn sẽ tạo ra cơn bão giã. Đầu tiên hãy nói về nước Mỹ. Mỹ hiện là nước khai thác dầu nhiều nhất trên thế giới. Nước này khai thác khoảng 13 triệu thùng mỗi ngày. Nghe con số đó nhiều người sẽ nghĩ, vậy thì Mỹ chắc là không sợ nếu mà Trung Đông gặp vấn đề. Nhưng mà câu chuyện lại không phải như vậy. Bởi vì Mỹ khai thác được 13 triệu thùng mỗi ngày, nhưng lại tiêu thụ khoảng 20 triệu thùng dầu mỗi ngày. Nghĩa là họ dùng được nhiều hơn lượng họ tự khai thác. Phần thiếu thì phải nhập thêm từ bên ngoài. Và quan trọng hơn, dầu mỏ không phải là câu chuyện riêng của một đất nước. Giá dầu được hình thành trên thị trường toàn cầu. Khi mà nguồn cung thế giới bị thiếu, giá sẽ tăng ở khắp nơi. Mỹ không phải là ngoại lệ. Dù Mỹ có tự sản xuất được nhiều dầu, họ vẫn phải bán và mua theo mức giá chung của thế giới. Giá sang dầu tăng, thì người dân sẽ phải trả tiền nhiều hơn để đi lại. Thì hàng hóa vận chuyển bằng xe tải cũng đắt hơn. Giá thực phẩm, đồ tiêu dùng cũng tăng theo. Hiện tượng này được gọi là lạm phát, tức là mọi thứ đều trở nên đắt đỏ hơn. Lạm phát cao ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của người dân. Và ở Mỹ, khi mà đời sống bị tác động, thì chính trị cũng sẽ bị tác động. Giá sang dầu tăng mạnh thường trở thành chủ đề nóng trong các kỳ bầu cử. Mỹ thì họ có một công cụ được gọi là Kho Dự trữ Dầu Chiến lược Quốc gia. Đây là lượng dầu được tích trữ sẵn để dùng khi khẩn cấp trong giả định của chúng ta. Chính phủ có thể bán bớt dầu từ kho này ra thị trường để hạ nhiệt. Nhưng kho dự trữ này thì không phải cứ tồn tại mãi mãi và không thể thay thế hoàn toàn lượng thiếu hụt của cả thế giới nếu khủng hoảng kéo dài. Nó giống một cái bình oxy dự phòng, có thể rút thở trong một thời gian ngắn nhưng không thể thay thế nguồn cung lâu dài. Vì vậy, Mỹ ít phụ thuộc vào Trung Đông về mặt vật lý, nghĩa là họ không cần nhập quá nhiều dầu trực tiếp từ khu vực đó, nhưng lại phụ thuộc rất nhiều vào giá dầu toàn cầu. Nếu ra thế giới tăng mạnh, Mỹ vẫn bị ảnh hưởng giống như mọi nước khác trên thế giới. Tiếp đến, hãy đến với một quốc gia mà họ bị ảnh hưởng, bị coi là nhiều nhất, đó là Trung Quốc. Trung Quốc hiện nay là nước nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới. Mỗi ngày họ phải mua từ bên ngoài hơn 70% lượng dầu mà nền kinh tế của nước này đang dùng. Nghĩa là cứ 10 thùng dầu được tiêu thụ tại đất nước Trung Quốc, thì có khoảng 7 thùng là mua từ tàu của nước khác về và đem sử dụng. Trong sự đó, phần lớn đến từ Trung Đông như là Ả Đạp Xê Út, Iraq, các tiểu vương quốc Ả Đạp Thống Nhất hay là Iran. Nói cách khác, Trung Quốc phụ thuộc rất nhiều vào khu vực này để giữ cho nền kinh tế của đất nước Trung Quốc vận hành. Nếu nguồn dầu từ Trung Đông đột ngột biến mất, giả định trong 30 ngày, điều đầu tiên chịu áp lực sẽ là những nhà máy lọc dầu ven biển ở Trung Quốc. Nhà máy lọc dầu là nơi biến dầu thô thành xăng, thành dầu diesel, thành nhiên liệu máy bay. Không có cái để cho vào đầu vào thì họ buộc phải giảm công suất hoặc là tạm dừng một phần hoạt động. Và kế tiếp, cũng như mọi nước khác, khi mà nhiên liệu khan hiếm, chi phí vận chuyển tăng, xe tải, tàu biển, máy bay đều cần dầu, giá vận tải sẽ tăng rồi lại cũng lạm phát giống như bao nước khác. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất công nghiệp. Vì Trung Quốc là công sưởng của thế giới, rất nhiều nhà máy thép, hóa chất, si măng, điện lực đều cần năng lượng lớn để vận hành. Nếu giá dầu và khí tăng mạnh, giá điện cũng sẽ tăng theo. Điện đắt đỏ thì chi phí sản xuất cũng sẽ tăng, hàng hóa trở nên kém Cũng giống Mỹ, Trung Quốc có kho dự trữ dầu chiến lược, tức là lượng dầu tích trữ sẵn để dùng khi khẩn cấp. Nhưng kho này không thể duy trì mãi nếu khủng hoảng kéo dài nhiều tháng. Nếu chỉ giám đoạn trong thời gian ngắn, họ có thể xoay sở. Nhưng nếu kéo dài khoảng 1-2 tháng, thì áp lực sẽ là cực kỳ lớn. Như vậy có thể thấy, nếu mà Trung Đông ngừng cung cấp dầu khí trong 1 tháng, Trung Quốc là nền kinh tế lớn chịu tác động trực tiếp và rõ ràng nhất, lớn nhất không phải vì họ yếu, mà vì họ phụ thuộc nhiều vào nguồn năng lượng nhập khẩu để duy trì guồng mãi sản xuất khổng lồ của mình. Một khu vực khác trước khi đến với Việt Nam đó là Châu Âu. Thì Châu Âu họ có kinh nghiệm vào vấn đề này. Sau chiến sự Nga-Ukraine, Châu Âu đã chuyển sang nhập khí đốt hóa lỏng từ Qatar và Mỹ. Nhưng Qatar thì cũng ở Trung Đông. Nếu Trung Đông dừng, thì giá khí mùa đông sẽ tăng vọt, ngành hóa chất, thép, Châu Âu có thể chịu đựng tốt hơn năm 2022 vì đã chuẩn bị từ sẵn, nhưng cú sốc giá vẫn là rất lớn. Và cuối cùng, chúng ta hãy nói đến Việt Nam. Việt Nam có bị ảnh hưởng hay không? Tất nhiên, Việt Nam nằm trên trái đất này thì Việt Nam sẽ bị ảnh hưởng. Bởi vì đã ở trên trái đất này, thì nước nào cũng bị ảnh hưởng. Nhưng ảnh hưởng của Việt Nam là ảnh hưởng theo kiểu bị lan sang, chứ không phải là thiếu dầu ngay lập tức và thiếu một cách trầm trọng. Việt Nam hiện vẫn khai thác được dầu thô ở trong nước, nhưng sản lượng không đủ để tự lo toàn bộ nhu cầu. Mỗi năm, chúng ta tiêu thụ khoảng 18-20 triệu tấn xong dầu các loại. Trong số này, phần lớn được sản xuất từ hai nhà máy lọc dầu trong nước, đó là Dung Quất và Nghi Sơn. Nhưng Việt Nam vẫn phải nhập khẩu khoảng 8-10 triệu tấn xăng dầu thành phẩm mỗi năm tùy thời điểm. Ngoài nhập khẩu các loại thành phẩm đó, thì Việt Nam cũng nhập dầu thô để pha trộn và chế biến thêm. Về khí đốt, Việt Nam đã bước vào giai đoạn nhập khí đốt hóa lỏng để phục vụ các nhà máy điện khí mới, tức là nhu cầu nhập khẩu năng lượng có xu hướng tăng lên trong những năm tới. Thế thì Việt Nam nhập từ đâu? Có nhập từ Trung Đông hay không? Hãy nói về dầu thô. Dầu thô là dầu chưa qua chế biến, dùng để đưa vào nhà máy lọc dầu như Dung Quất và Nghi Sơn. Chúng ta nhập từ nhiều nước, trong đó có Nga, Malaysia, Singapore, Hàn Quốc và Cô Ết. Cô Ết là một quốc gia cũng trong khu vực nhạy cảng. Vậy là chúng ta nhập từ nhiều nước và không phụ thuộc 100% vào Trung Đông. Nhưng vì giá dầu là giá toàn cầu, nên nếu Trung Đông biến động, Việt Nam vẫn chịu tác động qua giá thị trường chung. Tức là không thiếu dầu ngay, nhưng giá tăng thì có trành. Tổng kết lại, nếu Trung Đông ngừng cung cấp dầu khí, thì ai là người chịu thiệt hại nhiều nhất? Nếu xếp theo mức độ tổn thương, thì Trung Quốc bị tổn thương trực tiếp nhất bởi vì phụ thuộc nhập khẩu cao và công nghiệp nặng rất lớn tại Trung Quốc. Châu Âu thì tổn thương về khí và giá năng lượng bởi vì họ cần khí để sửa ấm trong mùa đông. Các nước châu Á như là Nhật, Hàn, Ấn Độ, Việt Nam thì chịu áp lực giá. Còn Mỹ ít phụ thuộc vật lý, nhưng chịu tác động chính trị và lãm phát. Vậy thế giới có sụp đổ trong ngắn hạn hay không? Câu trả lời là không. Bởi vì Mỹ, Brazil, Naui, Canada vẫn sản xuất. Và Nga vẫn có thể xuất khẩu tùy vào bối cảnh. Biết đâu đó trong cái khó thì lấp ló cái mối quan hệ với nước Nga của các nước phương Tây thì sao. Rồi kho dự chữ chiến lược vẫn tồn tại. Nhưng đây chỉ là giả định nếu mà Trung Đông ngừng cung cấp dầu trong vòng một tháng. Còn thực tế thì cũng chẳng biết là như thế nào. Cảm ơn vì đã quan tâm theo dõi câu chuyện này. Nếu cảm thấy thú vị, bạn có thể nhấn nút đăng ký kênh, bật chuông thông báo và chia sẻ. Còn bây giờ thì xin được nói lời chào. Tạm biệt! Đi qua những vùng đất, khám phá những điều mới. Đừng ngân ngại hãy để lại những góp ý. Và xin được hẹn gặp lại!