Lê Quý Đôn - Văn nghệ ngữ

Vân đài loại ngữ, tác giả Lê Quý Đôn Quyền thứ năm, văn nghệ ngữ, gồm 48 điều Điều thứ nhất Khổng tử nói rằng, từ đạt nhi dĩ hỉ, nghĩa là văn từ cần đạt mà thôi, đạt nghĩa là bình dị, dễ hiểu Chu tử nói, cái chỗ hay của đạo lý phần nhiều ở chỗ bình dị Ông lại nói rằng, đọc sách nên đọc cho kỹ, đừng có xem qua Thẩm Ước nói, văn trường nên theo 3 điều dễ, dễ thấy việc, dễ biết chữ và dễ ngâm đọc Điều thứ hai Văn trường là góc lớn của sự lập thân, là việc lớn của sự kinh thế Người nhà Đường nói, dùng kẻ sĩ nên phải nhậm đức hạnh trước, văn nghệ sau Đó là nói cách lấy thư phán, mà xét người lúc bấy giờ, chứ không phải nói chung Chu tử nói, lời không văn vẻ thì không đi được xa Bốn điều dạy của khổng tử, tất lấy văn làm trước Muốn tóm tắt lấy dễ, tất phải biết giọng văn trước Vậy văn không khi nào bị coi là việc ngọt Sách luận ngữ nói, trí ư đạo, cứ ư đức, y ư nhân, du ư nghệ Nghĩa là, lấy đạo làm hướng cho sự lập trí Lấy đức làm chỗ căn cứ, lấy nhân làm nơi nương tựa, lấy nghệ làm thú vui chơi Xem đó, người xưa cũng chỉ nói nhanh nhau, chứ không chia điều nào là gốc, điều nào là ngọt Chuyện kinh thi của họ Mao nói về 9 điều hay Đó là, điều thứ nhất, kiến bang năng mệnh quy Điều thứ hai, điển năng thi mệnh Điều thứ ba, tác khí năng minh Điều thứ tư, sứ năng tạo mệnh Điều thứ năm, thăng cao năng phú Điều thứ sáu, sư lữ năng thể Điều thứ bảy, sơn xuyên năng thuyết Điều thứ tám, tang kỷ năng lụy Điều thứ chín, tế tự năng ngữ Nghĩa là, điều thứ nhất, khi xây dựng một nước thì biết bói rùa Điều thứ hai, khi đi săn bắn thì biết ra mệnh lệnh Điều thứ ba, khi làm đồ đạc gì thì biết làm được bảy minh Điều thứ tư, khi đi sứ có thể tạo được tử mạng Điều thứ năm, khi lên cao thì biết làm thơ ca Điều thứ sáu, trong việc sư lữ thì biết làm lời thệ quân Điều thứ bảy, vẻ núi sông thì có lý thuyết Điều thứ tám, trong việc tăng ma thì biết đặt tên hẻm Điều thứ chín, trong việc tế tự thì nói được nghi tiết Người, quân tử có được chín điều hay ấy thì gọi là người có đức Có thể làm được quan đại phu, đó là cách tuyển sĩ của nhà Chu, đại khái như thế Sao gọi văn là việc ngọn được Đại đẻ, anh Hoa phát tiết ra ngoài là do ở trong có chứa nhiều hòa thuận Cho nên người có đức, tân biết ăn nói Người có hành, tất có học Như con Phượng thì có cánh, sắc lông sặc sỡ Con Báo thì có lông chơn mượt Trang sức ở ngoài với chứa được bên trong vẫn là một vầy Chu tử nói, tùy nghi đúng mức, nói năng phải lẽ đều là văn Ông lại nói, ngày xưa đem các môn lễ Nhạc, xả, ngự, thư, số, dạy người ta Lẽ nào một người đã học các môn văn ấy mà lại bảo là người thiếu sót về đức hạnh được Muốn biết người nên lấy đó mà bàn Điều thứ ba Giáo khoa dạy cả lục nghệ Trong đó có cả văn sư và vũ bị Cho nên những người đã được giáo dục lối ấy Ở trong triều đình thì làm khanh tướng Ra ngoài tỉnh quận thì làm tướng xoái Không có cái gì mà không thích dùng Dựa vào cửu năng mà tuyển người Nghĩa là hợp chính sự với từ hàn làm của một thể Cho nên vào triều thì có thể thay vua mà nói Ra ngoài thì có thể tuyên bố mạng vua làm gì cũng được Nhân tài thời thị ngày xưa hơn hẳn đời sao như thế Học giả mà không thấu suốt hoàn bị thì sao được Điều thứ tư Sách luận hành nói Trông cái nhà đẹp biết là danh gia Tức là nhà có tiếng Thấy cái cây cao biết là nước cũ Nước có nền văn hóa to tát hồng văn Ở trong nước dấu hiệu của đời thánh Nước có thánh quân thì văn nhân tụ hội Ý chí thánh hiền định ở ngõi bút Bút soạn thành văn đầy đủ Thì tính tình rõ rệt Người đời có văn chương là ngọn Ví như cảnh lá Là chỉ vì họ đã hiểu đâu được lẽ ấy Điều thứ năm Các sách trang tử Hoài nam tử Là tổ của văn chương Sử ký Tả chuyện Là tổ của sử học Sở tử Là tổ của tử phú Đời xưa chưa có tứ thư Quan trọng mở đầu ở nước tè Mà trang tru hàn phi tử Và tuân huống theo sau Các thiên mục trong các sách ấy Đều trở nên thành các thiên có văn chương Nghị luận Mà từ đó thể văn đổi hẳn Xưa kia chưa có tử phú Đến khuất nguyên mới khởi sướng lên Từ nước sở Rồi tống ngọc Đường lạc Và cảnh sai Họa theo Mỗi câu đều bay bướm Mà từ đó thể thơ đổi hẳn Điều thứ sáu Đọc các sách tả chuyện Quốc ngữ Mới biết cổ nhân Chép việc rất tường Cho đến cả những câu chuyện Nói riêng Nói bỡn Nói mộng Xem bói Cái gì cũng chép Mà ta không thấy thế là phiền Đọc các sách sử đời đường đời tống Mới biết người đời sau Chép việc rất lượt Đến cả tấu Đối Chương Sớ Điển hiến Điều mục Phần nhiều bò sót Mà ta cũng chưa thấy là giản Ở chỗ nào Điều thứ bảy Sách tả chuyện Chép cả một loạn văn Của Kinh Vương Xin nước Tấn Xây thành cho thành Chu Sử ký chép Cả một bức thư Của Nhạc Nghị Đáp vua nước Yên Cùng là 3 quốc trí Chép cả bức thư Của Gia Cát Khác 3 thẻ văn ấy Lời lẽ lưu loát sáng sủa Ta bảo đọc ký văn tự ấy Sẽ biết được chỗ hay Vì đọc sách Nên xem được chỗ thần tình Mà làm văn Cũng quý có thần tình vậy Điều thứ 8 Tổ Đồng Pha nói Ý hết mà lời rừng Ấy là cái lời Rất mực trong thiên hạ Xong lời rừng Mà ý không tả hết được Lại càng hay tuyệt Xem văn lê ký Và tả chuyện thì biết Điều thứ 9 Trường Tử nói Đọc sách ít Thì khảo sát nghĩa lý không được tin Đọc sách nên thuộc lòng Nghĩ kỹ Tình tứ Thuộc mà không nhớ được Thì không nảy ra tứ Nhưng hiểu xuất được Đại nguyên Tức là đại thể rồi Thì sách cũng dễ nhớ Ở chỗ không nghi ngờ Mà còn nghi ngờ Thế là học đã tiến Sách Thuyết Phu nói Đọc sách 100 lần Thì tự nhiên thấy được nghĩa sách Lời nói này Chính hợp với câu trên đây Điều thứ 10 Sách Môn sách tân hoại nói Làm văn mà không sử dụng sự việc Thì khó lắm Sử dụng sự việc Nhiều quá Thì cũng khó lắm Không sử dụng sự việc Thì khó lập ý Sử dụng sự việc Nhiều quá Thì khó đưa lời Lại nói Đọc sách cần nhớ kỹ Và lâu Thì ngày trông thấy tiện ít Cũng lại nói Hoàn ôn Xem bát trận đồ Thấy như hình thế Con rắn ở núi Thường Sơn Cho là trận đồ ấy Không chỉ là phép để dụng binh Mà cũng là phép làm văn Văn trường cần phải Uyển chuyển hồi phục Đầu đuôi ứng với nhau Mới là hay Đó là những lời Danh ngôn đối với văn trường Người đời xưa nói Làm thơ Làm văn Chép việc Dù nhiều chỉ sợ không hóa Ý bảo nên đem lời Và ý của cổ nhân Mà luyện đúc lại cho mới Chứ đừng bước theo lối cũ Điều thứ 11 Văn tử nói Bậc thượng học Lấy thần mà nghe Bậc trung học Lấy tâm mà nghe Bậc hạ học Lấy tai mà nghe Tai nghe Thì học ở ngoài bỉ phu Tâm nghe Thì học ở cơ nhục Thần nghe Thì học ở cốt tủy Điều thứ 12 Thiện tử nói Người biết đọc sách Thiên hạ ít có Tru tử nói Phạm xem văn Thì nên chú ý xem Những chỗ các nhà Nói giống nhau Khác nhau Ta ngày trước xem văn Chỉ chuyên xem Chỗ giống nhau Khác nhau Ông lại nói Đọc sách nên đọc Bản văn cho kỹ Nhầm từng chữ một Mới thấy thú vị Thấy chỗ nào không hiểu Thấu được Thì nghĩ cho kỹ Nghĩ kỹ không ra Mới xem chú giải Như thế mới có ý vị Ông lại nói Xem giảng giải Không nên câu này Ở lời văn Mà không tìm lẽ phải trái Cho rằng lời nói Của Tiên Thánh Là đích đắng cả Thì biết đâu rằng Những lời nói Trong sách xưa xót lại Há không có chỗ quá đáng Không đúng sự thực Hay cũng có chỗ Chưa nói đến hay sao Ông lại nói Lúc mới xem Đã lấy ý mình đoán trước Mà lời Tiên Thánh nói Thì không để vào tai Ấy là cái bệnh Của học giả ngày nay Những câu bình luận trên đây Đều là những câu chỉ bảo Phép đọc sách Cho học giả Nhân tiện Điều thứ 13 Nhàn Chi Thôi nói Từ xưa đến nay Các văn nhân phần nhiều Mất phải cái bệnh khinh bạc Nguyên là cái thể chất văn chương Làm cho ý hứng của họ Thì bay lên cao vút Tình lình của họ Thì phát lộ một cách bồng bột Mà trở thành kiêu căng Quên cả việc chỉ thủ Giữ gìn Và hăng hái tiến thủ Ta cho rằng Đó là vì ít học vấn Thiếu hàm dưỡng Thành ra bị cái khí Nó sai xử Nếu ý hứng Tính linh Vẫn giữ được bình đạm Một khi nêu lên Và phát ra Lại càng thấy ung dung Cho nên Thánh nhân nói rằng Hưng ư thi Tức là học kinh thi Để hưng khởi Người lại nói Từ đạt nhi dĩ hể Tức là lời nói Có thông đạt ý thì thôi Cùng là Hạnh hiểu dư lực Tác sĩ học văn Tức là Làm đã thử sức Rồi mới học văn Thể chất của văn chương Vốn ở trong học vấn mà ra Học vấn có êm đềm Rộng rãi thoải mái Thì văn chương mới hay Có lẽ đâu Văn chương lại làm Cho người ta kiêu căng được Điều thứ 14 Lã cư nhân nói Học giả nên làm văn hiểu dụng Không nên nói xuông Về văn chương nghị luận Thì lấy văn của đồng trọng thư Và của lưu hướng làm chính Cũng nên quán xuyến khảo kỹ Những loại văn Như chu lễ Tân tự Và thuyết uyển Điều thứ 15 Trong sách biển luận Tảo Phi có nói Thể văn tấu nghị nên nhã nhặt Thể văn thư luận nên rành mạch Thể văn minh lụy nên chân thực Thể thi phú nên bóng bẩy Thế gọi là tứ khoa vậy Điều thứ 16 Sách văn tâm Điêu Long nói Luận thuyết Từ tự Thì kinh dịch là đầu Chiếu sách trương tấu Thì phát nguyên từ ở kinh thư Phú tụng ca tán Thì kinh thi đã lập ra thẻ cách Mình trầm lụy trúc Thì khởi đầu từ kinh lễ Ký chuyện di hịch Thì gốc ở kinh Xuân Thu Tàng Nam Phong có nói Ở đây ta thấy rõ nghĩa câu Văn chương nguyên bản lục kinh Tức là văn chương bắt rễ ở lục kinh Thực cũng đã hiểu thấu lẽ ấy Điều thứ 17 Tào Phi nói Làm văn lấy ý làm chủ Lấy khí làm phụ Lấy lời làm hộ vệ Những tác phẩm của doanh gia đời xưa không ngoài mấy câu ấy Lời phi bình này Chắc không phải tự của Tào Phi tạo ra Chắc cũng là nghe được ở đâu Điều thứ 18 Người ta gọi văn chương là hay Là bắt đầu chi tài Tức là tài được tám đấu Câu ấy gốc từ lời nói của Tạ Linh Vận Ta thường nói Tất cả tài trong thiên hạ gồm lại được có một thạch Một thạch cùng có mười đấu Tử kiến chiếm mất tám đấu Ta được một đấu Còn một đấu từ xưa tới nay mỗi người được một ít Điều thứ 19 Sách Thuyết Uyển nói Học giả nên có ba sự nhiều Đọc sách nhiều, nghị luận nhiều Và trước thuật nhiều Trong ba điều ấy thì nghị luận là khó nhất Vĩnh Thục cũng nói Làm văn cần có tam đa Tức là ba nhiều Gồm có xem nhiều, làm nhiều, thảo luận nhiều Điều thứ 20 Ngô Lai nói Trong bụng không có được ba vạn quyển sách Trong mắt không có được núi sông kỳ lạ của thiên hạ Thì chưa chắc đã làm được văn Điều thứ 21 Tổ Đồng Phà nói Phàm văn chương nên làm sao cho thấy khí tượng tranh văn Mẩu sắc rực rỡ Càng già càng chín Mới đến chỗ bình đảm Điều thứ 22 Sách đọc thư Ngẫu Kiến nói Văn chương quý sao làm được như gió lướt trên mặt tước Sao sáng trên bầu trời Vì gió lướt đi quay lại Thì mặt nước tự nhiên gọn lên những làn hoa Tình tú bố trí đều đặn Thì ánh sáng tự nhiên rực rỡ Điều thứ 23 Diệp Thích Đời Tống thường nói Học kinh phải cho tinh Đọc sử phải cho rộng Làm văn phải bay bướm Làm chính sự phải thông đạt Vương Thủ nói Sách kinh thì nuôi cân bản cho con người Sách sử thì mở mang tài tứ cho con người Điều thứ 24 Lý Cao nói Nghĩ sâu thì ý xa Ý xa thì lý giành Lý giành thì khí mạnh Khí mạnh thì lời giàu Lời giàu thì văn hay Âu Dương Tù cũng nói Muốn văn chương hay cần đến chăm đọc sách Đọc sách lại làm văn nhiều thì tự nhiên văn hay Ở đời chưa có ai ít học hỏi Biếng nhắc làm văn Điều thứ 25 Những người tài tình khoát đạt Thì ý khí thường cao Mắt trông thường xa rộng Không phải người tầm thường theo kịp được Xem như bùi độ đáp bức thư của Lý Cao Bàn về việc văn thì biết Như ông ta nói Lý Cao phê bình văn của các nhà Tương như tử vân, giải nghị, tư mã thiên Đồng trọng thư, lưu hướng Rất là xác đáng Ông lại nói Văn không uốn lời mà lời tự đẹp Không gõ ép lý lẽ mà lý lẽ tự tươi mới Nói thế rất phải Ông cũng lại nói Văn trong điển mô, huấn, cáo Quốc phòng, nhã, tụng Văn ngôn, hệ từ Thì lời văn rất giản dị, thẳng thắn Những văn ấy dẫu to bao quát cả trời đất Nhỏ không có khe hở Thế mà không có câu nào là kỳ ngôn, quái ngữ Ý tủy văn mà thấy Sự tủy mà làm Chỗ nào nên văn hoa thì văn hoa Chứ không nhất định Bùi độ nói thế thật là xác đáng Lại như ông bảo Lý Cao rằng Gần đây theo đại ý của đệ Làm văn thường nghĩ rằng Văn đời nay hay dùng nhiều câu biển ngẫu Kết gió, sâu mây, trói âm buộc vận Đó là cái bệnh làm văn Nên đệ lấy lời hùng, ý xa mà uốn nắn lại Ấy là chú ý đến văn trương đấy Thế nào là văn? Thánh nhân nhờ văn để đạt tâm Tức giải tỏ cái nghĩa trong lòng Tâm đã đạt thì thôi Lý cũng đã cùng cũng thôi Không phải cố ý nâng cao lên hạ thấp xuống Tưởng thêm ra hay lược bớt đi Cho nên văn giống nhau hay là khác nhau Là chỗ khí cách cao thấp Ý tứ sâu nông Chứ không ở chỗ nặt nọt tỉa cắt Từng trương từng cú mà bỏ hẳn thanh vận Bùi độ nói thế đã đủ Thấy kiến thức của ông hơn người khác nhiều Sự nghiệp tấn công Tức là bùi độ bình chính Rực rỡ, thông suốt tròn chặt Mà khí tượng của ông đã đủ thấy Ở lời bình phẩm đấy rồi Cho nên ta nêu ra đây Để làm khuân mẫu cho đời Điều thứ 26 Vương An Quốc thường báo Ngô Sử Hậu rằng Cách điệu văn chương nên có quan dạng Sử Hậu lại nói rằng Văn chương tuy ở tâm thuật mà ra Nhưng có hai bậc Một là văn sân lâm thảo giã Thể văn khí khô khan tiểu tụy Một là văn đại các triều đình Thể văn khí ôn nhuận phong phú Dương Đại Niên Triều Tống nói Tống lã công soạn các chiếu chế Lời lẽ đẹp đẽ thuần hậu Người cũng giống như văn Điều thứ 27 Trong sách Đàm Lục Vương Thủ nói Các bậc Vương Công dạy con rằng Tuổi trẻ làm văn nên lấy khí hùng Làm chủ, không nên bắt trước Những dòng bi ai tiểu tụy Ta cũng nên biết thế Điều thứ 28 Chù Biển nói Người thợ khéo không cho người ta xem vóc Tức là hòn ngọc Vì sợ người ta thấy vết tích dỉu đéo Khoảng lỗ trực có một lần Tìm được một đoạn nháp về đường xử Của Tống Kỳ Đem về xem kỹ thì văn chương ông ngày một tiến bộ Vì ông được thấy Những câu nào hay chữ nào sửa đổi Cùng với lúc mới ý tạo Mới sơ khảo không giống nhau Nên biết được ý người làm văn Chù Tử nói người ta muốn biết làm văn Nên đọc một bộ Tây Hán Đọc văn Âu Dương Tu Đọc văn Tăng Nam Phong Và đọc văn Hàng Dũ Điều thứ 29 Trong tập bút ký Tống Kỳ nói Văn có lối bằng chắc đối nhau Chỉ để cho các quan nhà tuyên đọc trong một lúc Mà thi hành cho mau chóng Chứ không nên dùng lối ấy làm xử chuyện Ta làm sách đường thư Chưa thấy một lời chiếu hay một tờ sắc lệnh nào Của người đường chép ở chuyện Chỉ bỏ hết các văn biển ngẫu Mà lấy lối văn cận cổ cho vào sách Đại đẻ làm xử nên dùng lối cận cổ Nếu lấy lối biển ngẫu cho vào xử Thì không phải phép Lời bàn ấy chưa phải Vì xử là để chép việc Việc nhờ văn mà được sáng tỏ Nếu không chép cho tường thì sai mất sự thực Vậy cần gì bàn đến thể cách văn chương ở đời xưa Và lại từ đời tam đại đến đường Tống Văn thể thay đổi không biết bao nhiêu lần Chọn được văn cận cổ cho vào xử Tường cũng có hiếm Từ mã thiên bàn cố làm xử Chỉ cứ sự thực mà chép Chứ không có ý làm văn cho nên hay Tống Kỳ thì có ý lấy xử làm văn Cho nên văn không được hay Liều Nguyên Thành có nói Sách Tần Đường Thư chép việc thích lời giảng dị Cho nên việc bị mở ám không rõ Bài Tiến Thư Biểu có câu rằng Sự tăng ư tiền Văn tỉnh ư cự Tức là việc thì chép thêm nhiều hơn trước kia Văn thì chép giảm gọn hơn xưa Xem thế ta thấy rõ Văn Tần Đường Thư không bằng văn Lưỡng hán thư là gốc ở đấy Lời bàn này có thể làm định án được Điều thứ 30 Trường Văn Tiểm nói Làm văn mà chỉ muốn dùng lời, dùng chữ Chấm câu, ngắt câu một cách mới lạ khác người Đến khi nhầm đi nhầm lại Và cũng chẳng thấy có được gì Thế là vụ làm văn Lời bàn này trúng cái bệnh làm văn của đời sau Điều thứ 31 Đỗ Mục nói Sinh sau trong đời chưa hẳn là sự không may Vì sách thì đủ mà việc thì nhiều Từ đời hán trở về sau Đời nào dưỡng nước, thành, bại, phế, hưng Tổng tích sự nghiệp một hai ức vàng Xanh vàng, đen trắng, hư hay thực Không hay có Đều có thể vẽ tranh được Mình chỉ cần xét lý do, sửa chỗ dài Thêm chỗ ngắn, 10 phần được độ 4-5 phần Cũng đủ ứng dụng việc đời Không như đời xưa phải học cùng trời Rõ thăm huyền bí Theo dấu chỗ không tông tích Tính toán đến chỗ không còn hào cốt mới là học Cho nên bảo rằng sinh sau trong đời Không phải là sự không may Lạ thế Thuyết ấy thực là hoạt bát thú vị Nhưng người đời xưa với người đời nay Khí bầm không giống nhau Nguyên ủy cũng khác Cổ nhân học vụ thực Đời sau học vụ danh Cổ nhân học được một câu Thì đem ứng dụng một câu Học được một chữ Thì đem ứng dụng một chữ Còn đời sau học mà không làm được Và lại như họ quản Tức là quan trọng Họ tuân Tức là tuân huống Họ thân Tức là thương Học tuy thiên bác Tức là phức tạp Nhưng phương pháp kỹ thuật Thuật nghị luận của họ Cũng tự lập thành một phái Xem các sách và xét những việc làm của họ Thì đều thấy hợp với nhau cả Sau nữa đến như tô tần Chưa nghỉ Đều học thực dụng Không phải nói mà không làm Đời sau bàn luận lục kinh Thuộc lầu ngữ mạnh Lại còn hiểu thêm các sách sử Tử, đạo lý, chính sự Thì miệng nói lau lau Mà rốt cuộc đến lúc làm Thì mờ mờ mịt mịt Không có mấu chốt Nhưng bị đem sự suy ra thực dụng Tuy sách đổ việc nhiều Cũng có ích gì đâu Điều thứ 32 Trình Y Xuyên nói Đọc sách được một thước Không bằng làm được một tức Lã Hối nói Đọc sách không cần nhiều Đọc được một chữ đem áp dụng làm việc được một chữ Thế là được Đó là cách học của các bậc tiền hiền Điều thứ 33 Hoàng Phủ Thực gửi thư cho Lý Sinh Nói rằng Gần đây phong giáo bạc mẽo Đùa nhau hư trường thanh thế để tranh hơn nhau Làm thơ chỉ được câu nào như Liêu Trường Khanh Mà đã gọi Nguyễn Tịch là lão binh Bút chỉ được chữ nào bằng Lạc Tân Vương Mà đã bắn Tống Ngọc là tội nhân Viết chữ chứ viết thiên bàng Mà đã bàn chuyện tắc tiết Đọc sách chứ gãy câu đã khinh bị Phục Trịnh Tức là Phục Kiền Trịnh Huyền Đó là cái bệnh nặng của các người đi học đời nay Anh là người có tài giỏi Xin đừng bắt trước họ Đó là lời dạy bảo hậu học rất hồn hậu Thàn Ôi Lão Đỗ có bài thơ rằng Văn trường thiên cổ sử Đắc thất thốn Tông Chi Tác giá dai thù Việt Thành danh khởi lãng thủy Dịch nghĩa tức là Văn trường sự nghiệp nghìn đời Giở hay tắc giả biết rồi chẳng sai Nhả văn ai có giống ai Tiếng tăm để lại há chơi đâu nào Người ta nên tự xét mình xem thế nào Dù cho tài tứ tốt đẹp Hơn cả mọi người trong một thời đại Cũng không ra ngoài được danh giới Phên dậu của tiền bối Thế mà dám khoe khoang khinh bạc chê bai Chẳng cũng quái gỡ lắm ư Văn trường là cuộc công thiên hạ Ý kiến mỗi người mỗi khác nhau Phân tách thì được chứ không nên chê mắng Điều thứ 34 Cuối đời nam tống Người học lục kinh không đọc bản văn Cùng chuyện chú của tiên nho Chỉ lấy những văn của người chúng gửi gần đây Ôn đọc chép lại Chọn xem trong kinh có chỗ nào ra được bài Tự ý nặng nghĩa ra mình làm láo Việc đó chú khảo đỉnh Tức là chú hy than tiếc Và đó cũng là cái thông tệ đời sau Sao mà nhân tâm biến đổi trái ngược đạo sư đến thế Lấy sĩ tử mà không xem thực hành trước Giảng học mà không chuyên kinh thuật Thì ngân cấm sao được những thói phủ phiếm Đọc sách mà không xem đại ý ra bài Và không chọn chính nghĩa Thì không trách được cái tệ tỉa cắt tuần một Tất cả các người học khoa cử Thường theo sự ham thích của đời Người trên lấy khoa cử dùng người Người dưới cũng lấy khoa cử mà đáp ứng lại Lẽ tất nhiên như thế Và lại hán nhò lấy nghĩa trong kinh Mà quyết việc ngục và đoán việc lớn của triều đình Còn đời sau thì chuyên lấy ý riêng Mà quyết đoán mọi việc Có một hai tờ tấu sơ viện dẫn kinh chuyện Tạn mát, không thiết thực Khiến người ta chán không muốn xem Khình bị cho là vu khoát viện phông Điều thứ 35 Sách cổ chưa có bản khác Người học phải tay sao, học thuộc lòng Nhớ kỹ từng chữ Đời sau chỉ bằng cứ và bản tin Lại thảo xem qua không nhớ được chính văn Cạn không biết được ý vị, thật là đáng tiếc Điều thứ 36 Văn chừng chuyển lại hay không chuyển lại Vẫn còn có phần là may dùi Xem như bài Phú Tây Đô của Ban Cố nói Đời vũ đế, tuyên đế Chuộng lễ xét văn Những bảy tôi trầu gần vua Bế An nói Như tường như thọ vương Sớm tối bàn luận ngày đêm dân nộp Trên nữa là công khanh đại thần Như đồng trọng thư, tiêu vọng chi Thỉnh thoảng cũng có làm văn Đến đời hiến thành, văn được soạn Mà không được chép lại Có đến hơn nghìn tờ tấu sơ Văn chương đời Hán rực rỡ cùng với văn chương đời Tam Đảo ngang hàng Ấy thịnh như thế Và chuyển lại đến ngày nay Chỉ còn thấy chép lại một số Ở trong văn tuyển bà thôi Ngoài ra đều là tử hư ô hữu cả Xép đến một sách đường tống Không có một bài nào là thể phú của đời Hán cả Chỉ thấy dẫn ở trong Văn tuyển chú có một vài bài Mà không tìm được bài nào là toàn thiên Lẽ đầu hơn một nghìn bài Đều không đáng truyền lại cả ưa Cho nên biết rằng, sở dĩ văn học cổ nhân rạng rỡ Nghìn năm không thể mai một được Cũng là nhờ trời cả Cổ nhân đọc sách không cầu thà Xem như việc hạ Chi Trương đòi đường Khi được vua Huyền Tông đòi vào hỏi Về bài phú ưu cư của Tàu Thực Vì sao lấy cảnh vật ở tận xa Ý trò vào đâu Thì Chi Trương giải thích từng câu Đến vài trăm điều Nếu Chi Trương không thuộc kỹ từng thiên Sao giải thích được như thế Xem một việc này mới biết rằng Trong bụng cỗ quẩn xúc đã lâu Mới trả lời được như thế Đời tùy đường văn giáo thịnh hành Nhà nào cũng gầy đàn đọc sách Nên không người nào là không đọc sách biết chữ Nhượng ngay như các ti tào Sử kiện thì biết Điều thứ ba mươi tám Ngợ sử đài ký đời đường nói Bùi Diễm Tri làm đồng châu tư hộ Không mấy khi làm văn án Quan thứ sử là Lý Sùng Nghĩa lấy làm lạ Khi Diễm Tri ra về Sùng Nghĩa mới hỏi người giúp việc Có bao nhiêu văn án Người ấy thưa rằng hơn hai trăm Sau mỗi bản án để vài tờ giấy trắng Diễm Tri bảo chủ sự nói qua ý mình Rồi Diễm Tri dựa cột mà sử đoán Lời lẽ tung hoành văn chương sáng lạ Án để lên Sùng Nghĩa chưa cho là lạ Đến khi xem đến bốn năm mươi bản án Thì thấy lời lẽ càng tinh Đó ha chẳng phải là thường dân Đều viết chữ nghĩa Nên Diễm Tri đem văn biển lệ Chứng dẫn ra để đoán ngục Mà ai xem cũng được phải không Điều thứ ba mươi chín Bài tựa sách quốc sử bổ Của Lý Triệu đời đường nói Phàm những câu nào nói đến việc báo ứng Chuyện quỷ thần, thuật mộng bói Chuyện buồng the thì bỏ đi Cầu nào chép sự thực, thăm dò vật lý Biệt biện nghi hoặc Chỉ bảo khuyên gian thì chép Âu Dương Tu làm sách quy điển lục Cũng bắt trước lối ấy Điều thứ bốn mươi Trong sách văn giám Lã Đồng Lai có ghi năm lệ làm văn Đó là thứ nhất Chỉ biên chép bỉa văn nào văn lý hay Thứ hai Văn thì cũng loàng soàng mà nhiều người cho là hay Thứ ba Văn tùy không hay lắm nhưng tác giả có hiền đức Và danh vọng sợ mai một đi Cũng chép một vài bài Thứ tư Văn tùy không hay mà lý luận thì khá Thứ năm Không thấy Phép tuyển văn như thế cũng đã kỹ càng Sau tập tuyển túy không sách nào hơn nữa Điều thứ bốn mươi mốt San Hồ Thi Thoại nói Tuyển nhân làm thơ chứ biết họa văn Đến đời đường bạch lạc thiên Và nguyên huy chi Làm quan sát sứ hai tỉnh triết Qua lại với nhau đặt ra biêu đồng Cùng nhau sướng họa Điều thứ bốn mươi hai Giải Tấn nói Học thơ trước hết nên trừ bỏ năm điều tục Rồi tích cực tam lai Ngũ tục đó là thẻ tục Ý tục, cú tục, tự tục, vận tục Tam lai đó là thần lai Khí lai và tỉnh lai Điều thứ bốn mươi ba Sách Liễu Hoa Uyên nhản lục chép Những người hay làm thơ Đều hâm mộ thơ đường Vì thơ đường lấy thanh, sầu, cảm, quán Làm chủ cho thi cách Đã đảnh ý nói của thơ nên thanh thiết Thoát sái và cô mại Nhưng lại phải biết rằng thanh quá thì phiêu đáng Cảm sâu quá thì khí suy kém Điều thứ bốn mươi bốn Thơ đường sở dĩ nổi tiếng Là vì đời đường thi cử bằng thơ Người ta đua nhau cố ý nặn nọt cho khéo Đến đời tống thi cử bằng phú Các tiến sĩ không để ý đến thơ Điều thứ bốn mươi lăm Là Đại Kinh nói Làm thơ nên dùng kiện tự làm cột trụ Và hoạt tự mà đưa đẩy cho linh động Điều thứ bốn mươi sáu Cổ nhân bàn về thi pháp rất nhiều Nhà sư thiết hiệu nhiên đời đường Đặt cách thức làm thơ như sau Thơ có tứ bất Tức là bốn điều không nên Đó là Thứ nhất, khí cao nhi bất lộ Khí cao mà không giận dữ Thứ hai, lực kính nhi bất lộ Tức là sức cứng mà không lộ Thứ ba, tình đa nhi bất ám Tức là tình nhiều mà không tối tâm Thứ tư, tài thiệm nhi bất sơ Tức là tài đầy đủ mà không thô sơ Thơ lại có tứ thâm Tức là bốn điều sâu sắc Đó là Thứ nhất, khí thế nhân huân Do thâm ư thể khí Tức là khí thế nghi ngút Vì thế thể xấu Thứ hai, ý độ bàng bạc Do thâm ư tác dụng Tức là ý độ rộng rãi Vì tinh thâm về tác dụng Thứ ba, dụng bút bất trệ Do thâm ư thanh đối Tức là bút viết ra không khó khăn Vì tinh thâm về thanh âm tương đối Thứ tư, dụng sự bất trực Do thâm ư nghĩa loại Tức là dùng sự kiện Không quá thẳng Vì tinh thâm về nghĩa loại Thơ có nhị phế Hai điều phải bỏ đó là Thứ nhất, tuy dục phế xảo thượng trực Nhi tứ chí bất đắc trực Tức là Tuy muốn bỏ khéo chuộng thẳng Và tứ chí không được trực trần Bày thẳng không có hình tướng Thứ hai, tuy dục phế từ thượng ý Nhi điển lệ bất đắc di Tức là Tuy muốn bỏ lời mà chuộng ý Nhưng không được bỏ điển lệ Nghĩa là nhã đẹp Thơ có tứ ly Tức là Tuy đạo tỉnh nhi ly tịch thâm Tuy tả được tỉnh Nhưng phải xa lìa cái gì quạnh vắng thầm kín Thứ hai Tuy dụng kinh sở Nhi ly thư sinh Tuy dụng kinh sở nhưng phải xa lìa cái thói thư sinh Thứ ba Tuy thượng cao giật Nhi ly vu viễn Tuy chuộng cao siêu Mà phải xa lìa cái viện vông Thứ tư Tuy dục phi động Nhi ly khinh phủ Tuy muốn bay bướm nhưng phải xa lìa cái khinh bạc Làm thơ có lục mê Đó là Thứ nhất Dĩ hư đản nhi vi cao cổ Lấy hư không huyền hoạc làm cao cổ Thứ hai Dĩ hoãn mạn nhi vi sung đạp Lấy chậm chạp làm điểm tĩnh Thứ ba Dĩ thác dụng ý nhi vi độc thiện Lấy dụng ý sai mà làm giỏi riêng của mình Thứ tư Dĩ quỷ quái nhi vi tân kỳ Lấy quỷ quyệt làm quỷ quái Mà làm mới lạc Thứ năm Dĩ lạn thục nhi vi ổn ước Lấy nát nớt mà làm ổn ước Thứ sáu Dĩ khí lực thiểu nhược nhi vi dung dị Lấy khí lực ít ỏi yếu ớt Mà làm dễ dàng Làm thơ có lục trí Đó là Thứ nhất Trí hiểm nhi bất tích Rất hiểm mà không xa xôi quảnh vắng Thứ hai Trí kỳ nhi bất sai Rất lạ mà không sai lầm Thứ ba Trí giản nhi tự nhiên Rất giản dị mà phải tự nhiên Thứ tư Trí khổ nhi vô tích Rất khắc khổ mà không hình tích Thứ năm Trí cận nhi ý viễn Rất gần mà ý xa Thứ sáu Trí phóng nhi bất vu Rất phóng khoáng mà không vu khoát Làm thơ có bảy đức Đó là Thứ nhất thức lý Biết lý lẽ của sự vật Thứ hai cao cổ Cao siêu cổ kính Thứ ba điển lệ Điển nhã mỹ lệ Thứ tư phong lưu Phong lưu lịch sự Thứ năm tinh thần Có tinh thần Thứ sáu chất cán Thứ bảy thể tài Có thể cách đúng Nhà sư Thích Phổ Văn Bàn Về Thơ có nói Luyện chữ không bằng luyện câu Luyện câu không bằng luyện cách Thơ trong thiên hạ không ngoài nhị cú Tức là hai cú pháp Thứ nhất là ý cú Cú pháp về ý Thứ hai cảnh cú Cú pháp về cảnh Cảnh cú còn dễ mải rũa Điều thứ bốn mươi bảy Tư không đổ nói Thơ có hai mươi tư phẩm Thứ nhất hùng hồn Thứ hai sung rạm Tức là điểm tính Thứ ba tiêm nùng Tức là tinh tế mà nồng nàn Thứ trư thâm trước đào sâu mà rõ Thứ năm cao cổ Cao siêu cổ kính Thứ sáu điển nhã Thứ bảy tẩy luyện Tức là sạch sẽ điêu luyện Thứ tám kính kiệt Tức là cứng mạnh Thứ chín ị lệ Tức là xinh đẹp Thứ mười tự nhiên Thứ mười một hàm xúc Thứ mười hai hào phóng Thứ mười ba tinh thần Thứ mười tư thân mật Thứ mười lăm sơ nhã Tức là sơ xài mà nhã nhặt Thứ mười sáu thanh kỳ Thứ mười bảy ủy khúc Thứ mười tám thực cảnh Tức là thực cảnh cõi Thứ mười chín bi khái Xót thương mà cảm khái Thứ hai mươi hình dung Thứ hai mốt siêu nghệ Tức là tuyệt vời Thứ hai mươi hai phiêu giật Tức là phấp phới Thứ hai mươi ba khoáng đáng Thứ hai mươi tư lưu động Điều thứ bốn mươi tám Hứa Ngạn Chu nói Làm thơ có năm phép Đó là Thứ nhất thẻ chế Thứ hai cách lực Thứ ba khí tượng Thứ tư hứng thú Thứ năm âm tiết Thơ có chín phẩm Thứ nhất là cao Thứ hai là cổ Thứ ba là thâm Thứ tư là viễn Thứ năm là hùng Thứ sáu là hồn Thứ bảy là phiêu giật Thứ tám là bi tráng Thứ chín là thê huyền Tức là thê thảm mà dịu dàng Thơ có ba sự khéo Thứ nhất là khỏi kết, khỏi đầu và kết thúc Thứ hai cú pháp Tức là phép đặt câu Thứ ba nhãn tự Tức là chữ tin nguyện làm chủ não trong thơ Thơ có hai đại khái Tức là hai phong cách lớn Đó là thứ nhất ưu du bất bách Thòng thả không vội Thứ hai là thống khoái Tức là thống thiết khoái ý Thơ có một cực trí hay nhất Là nhập thần Tức là vào đến chỗ thần diệu Học thơ không cần trước đề Tức là chú ý vào đề quá Không cần về nhiều sự kiện Áp vận không cần có xuất xứ Dùng việc không cần lai lịch Hạ chữ quý cho kêu Đặt lời quý cho tròn Ý quý thấu triệt Lời quý trôi chảy Nói kỵ thẳng ý, kỵ nông Mạch, kỵ lộ Thi vị, kỵ ngắn Âm vận, kỵ tán hoãn và bách súc Từ khí, tức lời thơ lên bỏng xuống chầm Không nên trái ngược Bàn về thơ đến như thế Không còn sót gì nữa Nhưng lại thử bàn lại Thơ phát khởi từ trong lòng người ta 300 bài thơ trong kinh thi Phần nhiều là của nông dân, phụ nữ làm ra Mà cũng có những bài mà văn sĩ đời sau Không theo kịp được Như thế là vì nó chân thật Những bài ca, bài hành Của nhạc phủ đời Hán, đời Nguy Còn có ý vị đời cổ Từ đấy về sau bỏ buộc về thanh luật Hạn chế về âm vận Người có tài còn lo vấp váp Người vô tài khổ về câu nẹ Mà lời thơ ở tự trong tâm phát ra không được thực Cho nên ta thường cho làm bài thơ Có ba điểm chính Một là tinh, hai là cảnh, ba là sự Thiên lãi, tức tiếng sáo thiên nhiên Kêu ở trong lòng Động vào máy tình Nhãn căn, tức là con mắt Tiếp xúc với ngoài, cảnh động vào ý Tựa cổ trứng kim Chép việc thuật chuyện, thu lãm lấy tinh thần Tuy thật ra không phải chỉ có một mối Nhưng đại khái không ngoài ba điều ấy Trong ba điều cốt yếu ấy Lại nên lấy ôn nhu đôn hậu làm gốc Còn như thể thế Chỉ thú, âm tiết, cách điệu Đều là bản thêm thôi Tình là người, cảnh là trời Sự là hợp cả trời đất mà quán thông Lấy tình tham cảnh Lấy cảnh hội việc, gặp việc thì phát ra lời nói Nhân nói thảnh tiếng Cảnh không hẹn đến mà tự đến Nói không mong hay mà tự hay Cứ như thế có thể lên đến bậc thơ tao nhã được Những lời bàn của tiên hiển Cũng không ngoài điều ấy Trong bài Thí bút Âu Dương Tu có nói Làm thơ nên đọc nhiều thơ của người đời xưa và đời nay Lối văn khác cũng thế Cho nên các bậc tiền mối nước ta thường nói Thì Thiên Phú Bách Văn sách 50 Tức là thuộc kỹ nghìn bài thơ Trăm bài phú Và 50 bài văn sách Có thể quyết khoa được