Càng Cố Nhìn Cho Rõ, Bạn Càng Mù

Bạn đang nhìn thấy bao nhiêu phần trăm thế giới? Câu hỏi ấy nghe có vẻ kỳ lạ. Mắt ta mở. Tai ta nghe. Mũi ta ngửi. Tay ta chạm. Giác quan hoạt động đủ cả. Vậy tất nhiên ta đang nhìn thấy thế giới. Toàn bộ. Rõ ràng. Chân thực. Đúng không? Không. Cái mà ta gọi là nhìn thấy, phần lớn chỉ là ảo giác của sự đầy đủ. Nã bộ tiếp nhận một lượng thông tin khổng lồ, rồi lọc bỏ gần hết, chỉ giữ lại những gì nó cho là quan trọng. Phần còn lại, dù ngay trước mắt, dù hiện hiện rõ ràng, ta vẫn không thấy. Ta không mù. Ta đang nhìn sai chỗ. Hơn hai nghìn năm trước, Lão Tử đã nhận ra điều này. Và ông dành nguyên chương 21 của Đạo Đức Kinh để vẽ một bản đồ. Bản đồ dẫn từ cái nhìn bề mặt đến cái thấy tận gốc. Năm tầng, từ mờ đến rõ, từ hoàng hốt đến sát tím. Nhưng nghịch lý nằm ở chỗ, để đi qua năm tầng ấy. Bạn không cần mở to mắt hơn. Bạn cần nhắm mắt lại. Hãy bắt đầu từ tầng đầu tiên. Lão Tử mở đầu bằng một hình ảnh rất lạ. Đại Đức, tức Đức lớn nhất, chỉ có một đặc điểm duy nhất. Nó hoàn toàn thuận theo đạo. Không thêm, không bớt, không tính toán, không chọn lọc. Cứ thuận mà đi. Nghe đơn giản, nhưng hãy nghĩ kĩ. Trong đời thường, khi ta nói ai đó có Đức, ta thường hình dung một người tốt bụng, hiền lành, hay giúp đỡ. Nhưng Lão Tử nói khác. Đức không phải tốt hay xấu. Đức là bản tính tự nhiên. Đó là Đức của nước. Lửa bốc lên cao, đó là Đức của lửa. Cây mọc về phía có ánh sáng, đó là Đức của cây. Chúng không cố gắng, không phân tích, không quyết định. Chúng chỉ làm đúng bản chất của mình. Người có Đức lớn nhất cũng vậy. Không phải vì anh ta cố làm người tốt, mà vì anh ta sống đúng với tự nhiên đến mức mọi hành vi đều thuận, nhẹ, không gượng ép, không cần lý do. Anh ta không chọn thuận theo đạo. Anh ta đã là đạo đang biểu hiện. Nhưng nếu hỏi, đạo trông như thế nào? Lão tử không trả lời thẳng. Thay vào đó, ông kéo ta vào tầng thứ hai, nơi mọi thứ bắt đầu mờ đi. Ông nói, đạo là vật, nhưng là vật mờ mịt, thấp thoáng, hoảng hốt. Hoảng hốt, hai chữ ấy quan trọng vô cùng, không phải sợ hãi. Hoảng hốt ở đây là trạng thái lấp lần giữa có và không, giữa thấy và không thấy, giữa tỉnh và mê. Giống như lúc chạng vạn, trời chưa tối hẳn, cũng chưa còn sáng. Nhìn ra đường, thấy bóng người, nhưng không rõ mặt. Nghe tiếng chân, nhưng không biết ai đang đến. Mọi thứ ở ranh giới, giao động, không chịu đứng yên cho ta phân loại. Lão tử dùng hình ảnh ấy để mô tả đạo. Và đây chính là chỗ mà phần lớn mọi người bỏ cuộc, bởi vì con người ghét sự mơ hồ. Não bộ ta được thiết kế để phân loại, rán nhãn, xếp ngăn. Cái này đúng, cái kia sai. Người này đáng tin người kia không? Sản phẩm này tốt, sản phẩm kia dở. Ta muốn mọi thứ rõ ràng, nhưng đạo không cho ta cái đó. Đạo nói ta mờ mịt, ta thấp thoáng, ta không rõ ràng. Và nếu người cố nhìn ta bằng đôi mắt đòi hỏi sự rõ ràng, người sẽ không bao giờ thấy ta. Tâm lý học hiện đại có một thí nghiệm nổi tiếng chứng minh điều tương tự. Vào năm 1999, hai nhà nghiên cứu Daniel Simon và Christopher Chapry tại Đại học Harvard cho người tham gia xem một đoạn video ngắn. Trong video, hai đội mặc áo trắng và áo đen đang chuyển bóng rổ. Người xem được yêu cầu đếm số lần đội áo trắng chuyển bóng. Nhiệm vụ đơn giản, nhưng giữa lúc họ đang tập trung đếm, một người mặc đồ khỉ đột bước vào giữa sân, đấm ngực, rồi nhản nhã đi ra. Con khỉ đột ở đó vài giây, rõ ràng, to lớn, ngay giữa màn hình và kết quả. Khoảng một nửa số người tham gia hoàn toàn không nhìn thấy nó. Thí nghiệm ấy gọi là mù do không chú ý. Cái tên đã nói lên tất cả. Ta không thấy, đơn giản vì ta đang quá bận nhìn thứ khác. Nã bộ đã quyết định sẵn cái gì quan trọng, rồi lọc bỏ tất cả những gì không nằm trong khung nhìn đã định. Con khỉ đột đi ngang qua mũi, ta vẫn không thấy, bởi vì ta đang đếm, đang tính, đang phân tích, đôi mắt mở nhưng tâm trí đã đóng. Lão tử gọi cái nhìn ấy là thị. Thị là nhìn bằng mắt, nhìn bằng giác quan, nhìn với mục đích xác định. Và chính cái mục đích xác định ấy tạo ra mù lòa. Bạn tìm cái gì, bạn chỉ thấy cái đó, mọi thứ khác biến mất. Ngược lại, ông dùng một chữ khác, quan. Quan không phải nhìn bằng mắt, quan là nhìn bằng tâm, là để tâm trí rỗng lặng, không dự đoán, không tìm kiếm, không kỳ vọng. Khi tâm rỗng, mọi thứ hiện ra, kể cả những thứ mà đôi mắt bận rộn đã bỏ sót. Sự khác biệt giữa thị và quan chính là chìa khóa vào tầng thứ ba. Lão Tử nói trong cái hoảng hốt ấy có hình. Trong cái mờ mịt ấy có vật. Trong cái sâu thẳm ấy có tinh khí. Và tinh khí ấy rất chân thật. Trong sự chân thật ấy có xác tín năm tầng xếp trồng lên nhau từ mờ đến rõ tượng, vật, tinh, chân, tín. Đây là bản đồ mà Lão Tử vẽ cho người tu đạo. Ai cũng có thể đi qua năm tầng này, nhưng với điều kiện phải dùng quan, không được dùng thị. Tầng một, tượng, trong cái mơ hồ bắt đầu có hình. Giống như khi nhắm mắt thiền định lúc đầu chỉ thấy tối đen. Nhưng ngồi lâu, tĩnh dần, bắt đầu có những hình ảnh mờ nhạt hiện ra. Không rõ, không đặt tên được, nhưng có. Đó là tượng. Đó không hề là ảo giác, mà là lớp đầu tiên của thực tại mà mắt thường bỏ qua. Tầng hai, vật, sâu hơn tượng, có chất, có bản thể. Không còn là hình ảnh mờ nhạt nữa, mà là cái gì đó thật, có trọng lượng, có sức nặng. Nhưng không phải vật chất mà ta cầm được. Nó là bản chất của vạn vật, cái gốc mà từ đó mọi hiện tượng sinh ra. Tầng ba, tinh, tinh khí, cái hạt nhỏ nhất, nguyên sơ nhất, chứa toàn bộ sinh lực của vũ trụ. Nếu vật là gốc dễ, thì tinh là hạt giống nằm trong gốc dễ ấy. Nhỏ đến mức kính hiện vi cũng không thấy, nhưng có thật, và nó là nguồn sinh ra tất cả. Tầng bốn, chân, tinh khí ấy rất chân thật, không giả, bởi vì cái thấy ở đây không đến từ suy luận, không đến từ niềm tin, mà đến từ trải nghiệm trực tiếp. Giống như bạn không cần ai chứng minh nước nóng hay lạnh, chỉ cần nhúng tay vào thì biết. Cái biết ấy không cần lý luận, nó tự xác nhận. Tầng năm, tin, xác tin, tin tưởng tuyệt đối, nhưng không phải tin mù, mà tin vì đã thấy, đã trải, đã chạm đến cái gốc. Ở tầng này, người tu đạo không cần sách vở, không cần thầy giảng, không cần ai thuyết phục. Bản thân trải nghiệm đã là bằng chứng. Và từ tín ấy, anh ta có thể sống thuận theo đạo mà không cần nỗ lực, bởi vì anh ta đã thấy đạo, đã biết đạo, đã ở trong đạo. Năm tầng ấy nghe rất cao siêu. Nhưng thật ra, ta gặp chúng mỗi ngày chỉ là ở quy mô nhỏ hơn. Hãy nhớ lại lần đầu tiên gặp một người, rồi nhiều năm sau trở thành chi kỷ. Lúc đầu, ta chỉ thấy bề ngoài, khuôn mặt, giọng nói, cách ăn mặc. Đó là tượng. Rồi qua nhiều cuộc trò chuyện, ta bắt đầu thấy con người thật phía sau. Tính cách, giá trị sống, nỗi sợ, ước mơ. Đó là vật. Rồi đến một lúc nào đó, trong một khoảnh khắc yên lặng, ta cảm nhận được thứ gì đó sâu hơn cả lời nói. Sự kết nối không cần giải thích, cảm giác hiểu mà không cần nghe. Đó là tinh. Và khi cảm giác ấy lặp lại, khi ta biết chắc rằng người này là thật, rằng mối quan hệ này là thật, không cần ai xác nhận, không cần bằng chứng, ta đạt đến chân và tín. Lão tử nói vũ trụ cũng vậy. Nhìn bằng mắt, ta thấy hiện tượng. Nhìn bằng tâm, ta thấy bản chất. Và bản chất ấy không phải thứ xa xôi, huyền bí. Nó ở đây, trong mỗi hơi thở, mỗi cái chớp mắt, mỗi nhịp đập. Chỉ là ta quá bận đếm bóng nên không thấy con khỉ đột đi ngang. Nhưng tại sao lại khó như vậy? Tại sao đại đa số con người sống cả đời mà chỉ dừng ở tầng tượng, thậm chí không nhận ra mình đang bỏ lỡ Bởi vì toàn bộ hệ thống giáo dục, văn hóa, xã hội đều huấn luyện ta dùng thị chứ không dùng quan. Từ nhỏ, ta được dạy quan sát. Nhưng quan sát ở đây nghĩa là nhìn để phân tích, nhìn để phán đoán, nhìn để ra quyết định, nhìn con số nào lớn hơn, nhìn đáp án nào đúng, nhìn ai đáng tin, ai không. Tất cả đều là thị. Nhìn với mục đích, nhìn với khuôn khổ, nhìn với kết luận đã sẵn trong đầu. Cái kiểu nhìn ấy rất hiệu quả trong thế giới vật chất. Nó giúp ta sống sót, kiếm tiền, né tránh nguy hiểm. Nhưng nó cũng che mở tất cả những gì nằm ngoài không nhìn. Giống như đèn pha xe chỉ soi được con đường phía trước, còn hai bên, phía sau và bầu trời phía trên thì tối đen. Ta đi rất nhanh, rất chính xác nhưng chỉ trên một con đường hẹp và ta gọi đó là toàn bộ thế giới. Lão Tử không bảo ta bỏ đèn pha. Ông bảo, thỉnh thoảng hãy tắt đèn, dừng xe, bước ra ngoài, ngước lên nhìn trời. Bạn sẽ thấy hàng triệu vì sao mà lúc xe chạy bạn không bao giờ nhìn thấy. Không phải vì sao mới xuất hiện, mà vì lúc ấy ta mới thực sự nhìn. Cái nhìn ấy trong ngôn ngữ Lão Tử gọi là quan và trong ngôn ngữ hiện đại nó gần với điều mà thiền định hướng đến. Khoa học thần kinh gần đây phát hiện rằng khi con người dừng mọi hoạt động có chủ đích, khi không tập trung vào bất cứ nhiệm vụ cụ thể nào, não bộ không tắt. Nó chuyển sang một chế độ hoạt động khác nơi các vùng não thường không liên kết bắt đầu kết nối với nhau. Người ta gọi đó là mạng lưới chế độ mặc định. Và thú vị là chế độ mặc định này hoạt động mạnh nhất khi ta thiền, khi ta mơ màng, khi ta thả lòng tâm trí không bám vào bất cứ suy nghĩ nào. Nói cách khác, khi ta ngừng cố nhìn, não bộ bắt đầu thấy theo cách khác. Không phải thấy chi tiết hơn, mà thấy kết nối hơn, thấy tổng thể hơn, thấy những gì mà tâm trí bận rộn đã che khuất. Vì sao nhiều phát minh vĩ đại đến trong lúc người ta không làm gì cả. Axiomet nằm trong bồn tắm, Newton ngồi dưới gốc cây. Các nhạc sĩ thường nói giai điệu đẹp nhất đến lúc họ không cố sáng tác mà chỉ thả tay trên phím đàn. Không phải thiên tài, mà là tâm trí đã chuyển từ thị sang quan, từ nhìn có mục đích sang nhìn không mục đích. Và khi không có mục đích, mọi thứ đều có thể xuất hiện, quay lại Đạo Đức Kinh. Lão Tử viết từ xưa đến nay, Câu này quan trọng. Ông không nói Đạo tạo ra vạn vật, ông nói nhờ Đạo mà ta thấy được cội nguồn. Đạo ở đây không chỉ là nguyên lý vận hành, Đạo còn là cách nhìn, là ống kính, là phương pháp. Khi ta sống thuận với Đạo, ta không chỉ sống đúng mà còn thấy rõ, thấy cái gốc đang ẩn phía sau cái ngọn, thấy cái tỉnh đang chứa phía sau cái độc, thấy cái vô hình đang vận hành phía sau cái hữu hình. Trong nguồn gốc cổ xưa, chữ quan trong tiếng Hán được viết với bộ kiến ở dưới và quán ở trên. Quán là con chim hoàng quán, loài chim đứng trên cao nhìn sang. Người xưa dùng hình ảnh ấy để nói về cái nhìn toàn cảnh, cái nhìn từ trên cao, cái nhìn không bị cuốn vào chi tiết mà thấy toàn bộ bức tranh. Sau này, trong Phật giáo, chữ quan được dùng trong quán chiếu, quán tưởng, tất cả đều mang nghĩa nhìn bằng tâm, nhìn bằng tuệ giác chứ không phải nhìn bằng mắt thịt. Lão tử dùng mấy đạo phải quan, không được thị, phải dùng tâm, không được dùng mắt, phải buông, không được nắm. Nhưng đời sống hiện đại lại dạy ta ngược lại. Nắm chặt, tập trung, phân tích, kết luận, hành động, tốc độ, hiệu quả, mọi thứ đều phải rõ ràng, đo lường được, kiểm chứng được. Cái gì mơ hồ thì đáng nghi, cái gì không chứng minh được thì không tồn tại. Và chính vì tư duy ấy, ta bỏ lỡ rất nhiều, bỏ lỡ những khoảnh khắc đẹp vì đang bận chụp ảnh, bỏ lỡ cảm xúc thật vì đang bận phân tích, bỏ lỡ tiếng lòng vì đang bận nghe lý trí, bỏ lỡ con khỉ đột đi ngang qua đời mình vì đang bận đếm những quả bóng mà ai đó bảo ta phải đếm. Lão Tử nói, chỗ khác biệt giữa người hiểu đạo và người bình thường nằm ở chữ đức. Đức ở đây không phải phẩm chất đạo đức, đức là biểu hiện bên ngoài của đạo, là cách đạo hiện diện trong mỗi sự vật, mỗi vật có đức riêng, mỗi người có đức riêng. Người Trung Hoa xưa có câu, anh này đức tính gì vậy? Câu ấy gốc từ đây. Đức tính không phải phẩm ảnh tốt xấu. Đức tính là bản chất tự nhiên, là cái mà vật ấy tỏ ra khi nó sống đúng với gốc của mình. Nước mềm, đó là đức. Lửa nóng, đó là đức. Người trung thực sống thật, đó là đức. Nhưng nếu nước bị bơm lên cao, lửa bị dùng để đốt phá, người trung thực bị ép phải nói dối, thì đức bị che lấp. Vẫn còn đó, nhưng không biểu hiện được. Giống như ánh trăng vẫn chiếu, nhưng mây dày quá nên dưới đất tối đen. Người có đức lớn, theo lão tử, là người mà lớp mây ấy đã tan hết. Ánh trăng chiếu thẳng xuống, không vướng, không cạn, không méo mó. Không phải vì anh ta cố tỏa sáng, mà vì anh ta đã bỏ hết những gì che chắn. Và để bỏ hết, phải dám nhìn vào cái hoảng hốt, dám đứng trong sự mơ hồ mà không hoảng sợ, dám để tâm trí rỗng mà không lo sợ mất kiểm soát, dám buông cái nhìn có mục đích để chấp nhận cái thấy không mục đích. Khổng tử, vị thầy lớn nhất của Nho Giáo, cũng từng nói một điều tương tự theo cách riêng. Ông nói, việc lớn thì phải giữ nguyên tắc, việc nhỏ thì linh hoạt. Trong thành phố đông đúc, xe cộ chen nhau, tất nhiên phải theo đèn đỏ đèn xanh. Nhưng ở đường quê vắng tanh, không một bóng người, phải dừng lại chờ đèn đỏ vì luật giao thông quy định. Vậy người ấy tuân thủ luật hay mù quáng? Biết luật mà biết lúc nào nên theo, lúc nào nên buông, đó mới là trí. Cái trí ấy cũng đòi quan, không chỉ thị. Nhìn bằng mắt, thấy đèn đỏ thì dừng. Nhìn bằng tâm, thấy đường vắng, không ai, không xe, thì nhẹ nhàng đi qua. Hai kiểu nhìn, hai cách sống, hai kết quả. Một bên là cứng nhất, an toàn nhưng mù quáng. Một bên là linh hoạt, tỉnh táo nhưng đòi hỏi phải thực sự hiểu bối cảnh. Lão tử nhấn mạnh, đạo lớn đến mức cả kẻ xấu cũng nằm trong đạo. Nếu đạo nhỏ đến mức chỉ chứa được người tốt, thì đó không phải đạo. Đạo bao trùm tất cả, thiện lẫn ác, đẹp lẫn xấu, sáng lẫn tối. Và chỉ khi ta chấp nhận nhìn toàn bộ bức tranh, không chỉ nhìn phần mà ta muốn thấy, ta mới bắt đầu hiểu đạo là gì. Đi hết năm tầng, nhìn lại, ta thấy một hành trình ngược, từ rõ đến mở, từ cụ thể đến trường tượng, từ bề mặt đến đáy sâu. Nhưng kỳ lạ thay, càng đi sâu, càng thấy rõ, càng mở ở mắt, càng sáng ở tâm. Tầng tượng cho ta hình, tầng vật cho ta chất, tầng tin cho ta sức sống, tầng chân cho ta sự thật, tầng tin cho ta niềm tin. Và khi đã có niềm tin ấy, ta không cần gì thêm, không cần ai thuyết phục, không cần sách vở chứng minh, không cần đèn pha soi đường. Bởi vì bản thân ta đã trở thành ánh sáng, nhưng Lão Tử cũng cảnh báo, hành trình ấy không thể vội, không thể nắm, không thể ép. Ai cố ép đạo vào khuôn khổ, biến đạo thành giáo điều, biến thuận theo thành bắt buộc, thì đã mất ngay từ bước đầu. Ông nhắc, đạo không thuộc về tôn giáo nào, không thuộc về chủ nghĩa nào. Đạo lớn hơn mọi hệ thống mà con người tạo ra. Lời ân cần nhất mà Lão Tử để lại ở chương này không nằm ở chiết lý, nó nằm ở phương pháp. Ông không bảo ta tin, ông bảo ta quan. Hãy nhìn bằng tâm, hãy để sự mơ hồ tồn tại mà không vội vàng diệt nó. Hãy chấp nhận rằng có những điều ta chưa hiểu, nhưng không phải vì chúng không có thật, mà vì ta chưa đủ tỉnh để thấy. Tỉnh được thì thấy. Đó là điều cốt lõi nhất mà chương này muốn nói. Còn chúng ta, những người đang mở mắt nhìn thế giới mỗi ngày, liệu có bao giờ dám nhắm mắt lại, không phải để ngủ, mà để bắt đầu thấy. Chương trình Cổ Kim Thư Quán hôm nay xin dừng lại ở đây. Cảm ơn quý vị đã dành thời gian lắng nghe. Nếu nội dung chạm được vào điều gì đó bên trong bạn, xin chia sẻ video này để thêm nhiều người có cơ hội dừng lại và nhìn sâu hơn. Đừng quên theo dõi kênh để đón nhận những chia sẻ tiếp theo. Hẹn gặp lại quý vị trong video kế tiếp của Cổ Kim Thư Quán.