Vì Sao Đây Là Quốc Gia Bẩn Và Ô Nhiễm Nhất Hành Tinh? | Thiên Hà TV

Không có tiếng còi báo động, không có những tòa nhà đổ sập vì bom đạn. Nhưng ở nơi này, chỉ riêng việc hít thở thôi cũng đang khiến hàng triệu người phải trả giá bằng chính tuổi thọ của mình. Có những con sông đen đặc như dầu, những con phố nơi tiếng còi xe chưa từng im lặng dù chỉ vài phút, và cả những đứa trẻ lớn lên giữa khói bụi mà gần như không biết bầu trời thật sự trong xanh trông như thế nào. Nhưng điều đáng sợ nhất không nằm ở những gì đang xảy ra tại Bangladesh. Nó nằm ở việc phần còn lại của thế giới vẫn đang có phần khiến mọi thứ tiếp tục kéo dài. Thành phố không bao giờ được hít thở. Ấn tượng đầu tiên khi bước vào Draka không phải là cảnh đông đúc, cũng không phải những dòng xe chen kín mặt đường. Thứ xuất hiện trước cả âm thanh và hình ảnh là cảm giác ngột ngạt. Không khí ở đây không giống kiểu ô nhiễm mà nhiều thành phố lớn khác đang gặp phải. Nó nặng đến mức có một cảm giác như đang tồn tại thành một lớp riêng biệt giữa thành phố. Một thứ gì đó luôn lơ lừng trước mặt, lên vào cổ họng và bám lên ra chỉ sau vài phút đứng ngoài đường. Buổi sáng ở Draka thường bắt đầu bằng một màu sám đục phù lên toàn bộ bầu trời. Ánh nắng có xuất hiện nhưng rất hiếm khi chạm được xuống mặt đất một cách rõ ràng. Lớp mụi miệng dày đặc từ xe cổ, công trình xây dựng và hàng ngàn nhà máy xung quanh thành phố đã biến ánh sáng trở nên mờ và yếu như bị lọc qua một tấm kính bẩn. Người dân nơi đây gần như đã quen với việc ra đường cùng khẩu trang, khăn che mặt hoặc những chiếc áo khoác phủ kín người dù thời tiết nóng bức. Đi trên nhiều con phố ở Draka, một cảm giác rất lạ. Không khí không chỉ có mùi khói xe, nó mang theo thứ bụi ngai ngái của kim loại nóng, dầu máy và cao xô cháy. Đôi khi, chỉ đứng giữa dòng xe khoảng 10 phút cũng đủ khiến mắt cay và cổ học khô rát. Nhưng điều đáng nói là phần lớn người dân vẫn tiếp tục công việc như thế đó là chuyện bình thường. Những người bán hàng xong ngồi ngay bên cạnh các giao lộ đặc kín khói bụi. Những tài xế xe kéo đạp xe hàng giờ giữa dòng phương tiện ken đặc. Trẻ em chơi đùa bên lề đường trong tiếng động cơ và coi xe dội liên tục từ mọi phía. Các tổ chức môi trường quốc tế nhiều lần xếp DHK vào nhóm thành phố có chất lượng không khí tệ nhất thế giới. Vào những ngày nghiêm trọng, mức độ bụi mịn tại đây cao gấp nhiều lần giới hạn an toàn được khuyến nghị. Các bác sĩ địa phương cho biết những bệnh liên quan đến hô hấp, tim mạch và huyết áp đang xuất hiện ngày càng sớm hơn, đặc biệt ở trẻ nhỏ và người lao động ngoài trời. Nhưng ở DHK, ô nhiễm không còn là một cuộc khủng hoảng tạm thời cần được cảnh báo nữa. Nó đã trở thành một phần của dịp sống thường ngày, giống như kẹt xe hay tiếng coi xe kéo dài suốt cả đêm. Và rồi người ta bắt đầu nhận ra một điều đáng sợ hơn. Không khí vẫn chưa phải là thứ nguy hiểm nhất tại Bangladesh. Dòng sông đen đang nuốt trường thành phố. Ở DHK, có những nơi chỉ cần đứng yên vài phút là cơ thể tự hiểu rằng mình không nên ở đó lâu hơn. Bờ sông Bunjiganga là một trong số đó. Con sông này từng là tuyến giao thương quan trọng nhất của thành phố. Nó nuôi sống DHK suốt hàng trăm năm. Nhưng bây giờ nhìn từ xa, mặt nước không còn giống nước nữa. Nó đặc và tối màu như dầu thải, có đoạn đen đến mức gần như không phản chiếu ánh sáng. Rác nồi, ken xày sát mép bờ, túi nhựa, thức ăn thừa sát động vật, bọt hóa chất, tất cả bị cuốn vào cùng một dòng chảy chậm chảm. Điều kỳ lạ là cuộc sống xung quanh nó vẫn tiếp tục. Vẫn có người đánh cá, vẫn có những chiếc thuyền chờ hàng chạy ngang mỗi ngày. Trẻ con vẫn chơi gần mép nước, người lớn vẫn rửa tay giặt đồ, thậm chí tắm ngay bên cạnh những đoạn sông bốc mùi nồng đến cay mắt. Mùi ở Bundjiganga không giống mùi rác thông thường. Nó nặng hơn, có cái gì đó tanh và kim loại lẫn trong không khí. Gần các khu giết mổ, máu từ động vật chảy thành dòng đỏ sẫm xuống cống rồi đổ thẳng ra sông. Ở những khu vực có sườn thuộc ra, nước đổi sang màu tím đục hoặc xanh thẫm vì hóa chất, người dân địa phương từng nói rằng đôi khi chỉ cần nhìn màu nước trong ngày là có thể đoán được các nhà máy hôm đó đang nhuộm loại vài nào. Bangladesh có một mạng lưới sông ngòi khổng lồ. Nhìn trên bản đồ, đất nước này gần như bị nước bao quanh từ mọi phía. Nhưng nghịch lý nằm ở chỗ đó. Một quốc gia đầy sông lại luôn thiếu nước sạch. Chuyện bắt đầu từ nhiều thập kỷ trước khi dịch tà và các bệnh liên quan đến nước bẩn bùng phát mạnh. Hàng triệu diễn khoăn được lắp đặt trên khắp Bangladesh. Khi ấy mọi người tin rằng cuối cùng họ cũng thoát khỏi nguồn nước ô nhiễm trên mặt đất. Các tổ chức quốc tế gọi đây là một chuyến thắng y tế cộng đồng. Rồi nhiều năm sau, ra người dân bắt đầu xuất hiện những vết lạ, có người bị tổn thương thần kinh, có trẻ em gặp vấn đề phát triển não bộ. Ban đầu không ai hiểu chuyện gì xảy ra. Cho đến khi các nhà khoa học phát hiện thứ đang nằm trong nguồn nước diễn sạch đó chính là thạch tím. Không màu, không mùi, không vị. Nhưng điều đáng sợ nhất là nó không màu, không mùi và không vị. Người ta có thể tránh xa một dòng sông bớt mùi, nhưng gần như không ai nghi ngờ một cốc nước trông hoàn toàn bình thường. Bangladesh sau đó bị kéo vào cuộc khủng hoảng, được xem là một trong những vụ đầu độc hàng loạt lớn nhất lịch sử hiện đại. Hàng chục triệu người đã tiếp xúc với nguồn nước nhiễm arsen trong nhiều năm mà không hề biết. Ở nhiều nơi nước là thứ để duy trì sự sống, còn ở đây đôi khi nó giống như một trò mai rủi hơn. Nhưng nếu môi trường đang dần hủy hoại đất nước này, tại sao mọi thứ vẫn tiếp tục? Nhà máy mai mặc đang nuôi sống cả quốc gia. Câu trả lời nằm bên trong những tòa nhà bê tông không bao giờ thật sự tắt đèn. Nếu từng mua một chiếc áo giá rẻ ở đâu đó trên thế giới, khả năng rất cao là nó từng đi qua Bangladesh. Từ những thương hiệu bình dân cho tới các chuỗi thời trang lớn, rất nhiều sản phẩm cuối cùng đều dẫn về cùng một nơi. Dhaka, Gajipur, Narayagani, những thành phố công nghiệp nơi hàng ngàn nhà máy đang hoạt động gần như liên tục suốt ngày đêm. Bangladesh hiện là một trong những trung tâm mai mặc lớn nhất hành tinh, chỉ đứng sau Trung Quốc. Hơn 4.000 nhà máy trải kiến các khu công nghiệp và tạo việc làm cho hàng triệu người. Với nhiều gia đình nghèo, đây không chỉ là công việc, nó là lối thoát hiếm hoi. Trước khi ngành dếp máy bùng nổ, rất nhiều phụ nữ ở Bangladesh gần như không có cơ hội kiếm thu nhập ổn định. Các nhà máy đã thay đổi điều đó. Hàng triệu người lần đầu tiên có tiền gửi về cho gia đình, có khả năng tự chi trả cuộc sống của mình. Ở một đất nước đông dân và áp lực kinh tế khổng lồ như Bangladesh, ngành công nghiệp này từng được xem như phép cứu sinh. Nhưng càng đi sâu vào bên trong, cảm giác càng khó gọi tên. Nhiều khu nhà máy nóng hầm hập ngay cả vào ban đêm. Không khí đặc mùi vải mới, mùi sợi và hóa chất. Công nhân ngồi sang sát nhau dưới ánh đèn trắng lạnh kéo dài hàng chục mét. Có người làm hơn 10 tiếng mỗi ngày chỉ để kịp tiến độ giao hàng cho các thương hiệu ở phía bên kia thế giới. Tiền lương vẫn thấp hơn rất nhiều so với tốc độ tăng giá sinh hoạt và áp lực thì luôn hiện diện. Nếu đơn hàng đến chậm, nhà máy căng thẳng. Nếu hàng xuất khẩu giảm, người lao động là nhóm chịu ảnh hưởng đầu tiên. Có một chi tiết khiến nhiều người bị ám ảnh sau khi đến các khu công nghiệp ở Bangladesh. Những dòng xung quanh nhà máy thường đổi màu liên tục. Không phải theo mùa, theo màu quần áo đang được sản xuất. Mùa quần Jen, nước chuyển sang xanh đậm. Khi các đơn hàng màu tỏ tăng mạnh, dòng sông bắt đầu ánh tím hoặc đỏ gạch. Thuốc nhuộm, axit và nước thải công nghiệp lên qua các canh thoát nước nhỏ rồi đồn thẳng sang môi trường gần như mỗi ngày. Bangladesh không chỉ bán quần áo cho thế giới, quốc gia này đang bán luôn cả không khí, nguồn nước và sức khỏe của chính mình để đổi lấy tốc độ sản xuất đủ rẻ cho thị trường toàn cầu. Và rồi một vấn đề khác bắt đầu xuất hiện khi hàng triệu người cùng đồ về thành phố để tìm việc. The Haka dần tiến thành nơi mà không gian sống bắt đầu biến mất. Thành phố Đông Đúc đến mức không còn không gian riêng. Ở nhiều thành phố lớn, Đông Đúc thường chỉ xuất hiện vào vài khung giờ nhất định. Nhưng The Haka thì khác, thành phố này gần như không có khoảnh khắc thật sự trống. Dòng người, xe cộ và âm thanh luôn chuyển động cùng lúc theo cách khiến mọi thứ có cảm giác căng liên tục từ sáng tới tận khuya. Có những đoạn đường chỉ dài vài trăm mét nhưng mất gần một giờ để đi qua. Xe pit, tren sát, xe kéo. Người bắn hàng song lên giữa dòng xe máy, đăng nhích từng chút một. Phía trên đầu là những bó xe điện chẳng chịt, treo thấp tới mức tạo cảm giác cả thành phố đang được giữ lại bằng những thứ tạ bỡ. The Haka hiện là một trong những nơi đông dần nhất thế giới. Nhưng điều khiến thành phố này trở nên khác biệt Không chỉ nằm ở số lượng con người mà ở việc quá nhiều người đang cố tồn tại trong một không gian vốn từ lâu đã không còn đủ chỗ cho họ nữa. Cảm giác riêng tư gần như biến mất hoàn toàn. Nhà cửa tren sát nhau tới mức nhiều căn phòng cả năm không nhìn thấy ánh nắng trực tiếp và những khu dân cư nơi cả gia đình phải sống trong khoảng không nhỏ hơn một căn hộ studio thông thường. Mùa nóng khiến mọi thứ càng trở nên nặng nề hơn khi nhiệt bị giữ lại giữa mái tôn. Những thứ khiến The Haka mệt mỏi nhất đôi khi lại là tiếng ồn. Tiếng còi xe ở đây kéo dài gần như không có điểm dừng. Nó không còn giống tiếng hiệu giao thông nữa mà trở thành phản xạ sinh tồn. Người ta bấm còi để xin đường, để che lên phía trước hoặc đơn giản chỉ để chắc rằng mình chưa bị nuốt mất giữa biển phương tiện đông đặc xung quanh. Các bác sĩ địa phương từng nói rằng, nhiều đứa trẻ ở The Haka lớn lên mà chưa bao giờ biết cảm giác yên lặng hoàn toàn là như thế nào. Điều kỳ lạ là thành phố này vẫn tiếp tục vận hành. Những khu chợ vẫn sáng đèn từ rất sớm. Xe kéo vẫn lên qua các con phố trật kín người. Các quán ăn nhỏ vẫn trông khách vào cuối ngày dù không khí nóng và bụi phù gần như mọi bề mặt. The Haka giống một cỗ máy đã vượt qua giới hạn từ lâu nhưng chưa bao giờ có cơ hội dùng lại để nghỉ. Và khi một thành phố bị đẩy tới giới hạn như vậy quá lâu, mọi thứ bắt đầu thay đổi theo cách rất khác. Tuổi thơ trở nên ngắn hơn. Không gian sống bị thu hẹp lại. Áp lực sinh tồn lên vào cuộc sống hàng ngày nhanh tới mức nhiều đứa trẻ phải trưởng thành trước khi kịp hiểu hết thế giới xung quanh mình. Tuổi thơ bị đánh đổi để tồn tại. Ở The Haka, có những hình ảnh xuất hiện nhiều đến mức người dân địa phương gần như không còn để ý nữa. Một cậu bé ngồi làm cá bên góc chợ với đôi tay đầy vết cắt nhỏ. Một nhóm trẻ đi dọc đường dây để nhặt chai nhựa và kim loại cũ. Một cô bé phụ mẹ bán hàng từ sáng tới tối. Rồi ngủ gục ngay cạnh quầy giữa tiếng xe cộ vẫn kéo dài ngoài phố. Không có sự kịch tính quá mức trong những cảnh đó. Mọi thứ diễn ra rất bình thường, bình thường tới mức. Đó mới là điều khiến người ta khó quên. Lao động trẻ em ở Bangladesh không phải là câu chuyện bị giấu kín phía sau những khu nhà sườn đóng cửa. Nó tồn tại công khai giữa nhịp sống hàng ngày. Chỉ cần đi qua vài khu chợ cá hoặc các khu tái chế ven đường đã có thể bắt gặp những đứa trẻ làm việc giữa người lớn như thế chúng bốn thuộc về nơi đó từ lâu rồi. Nhiều em vẫn còn giữ nguyên sự hồn nhiên của trẻ nhỏ. Chúng cười đùa, tranh nhau nói chuyện. Thỉnh thoảng dừng tay chỉ để nhìn theo một chiếc xe lại chạy ngang qua. Nhưng rồi vài phút sau lại tiếp tục công việc như một thế quen đã quá quen thuộc. Có em biết rất rõ rằng số tiền tiết kiệm được trong ngày hôm đó sẽ quyết định việc gia đình có đủ thức ăn vào buổi tối hay không. Đó là phần khó nói nhất của Bangladesh. Không phải ai ở đây cũng xem việc trẻ em lao động là điều đúng đắn. Nhưng với rất nhiều gia đình, họ gần như không có lựa chọn khác. Khi tiền thuê phòng tăng lên, giá thực phẩm tăng lên và mức lương công nhân vẫn trật vật, từng đôi tay trong gia đình đều trở thành một phần của cuộc chiến sinh tồn. Có cảm giác tuổi thơ ở đây kết thúc rất sớm. Không phải vì chiến tranh hay tiên tai mà vì áp lực cuộc sống lên vào quá nhanh. Nhiều đứa trẻ chưa kịp hiểu hết thế giới xung quanh đã phải học cách kiếm tiền, phụ giúp gia đình và quen với việc mệt mỏi như người lớn. Nhưng Bangladesh cũng là một nơi đầy mâu thuẫn. Giữa những khu phố ngập khói bụi và sự quá tài gần như không có điểm dừng, quốc gia này vẫn sở hữu những cảnh quan khiến phần còn lại của thế giới phải bất ngờ khi nhìn thấy. Thiên đường đẹp nhất, quốc gia ô nhiễm nhất Sau nhiều ngày mắc kẹt giữa khói bụi và tiếng gọi xe ở Dhaka, cảm giác nhìn thấy biển Taekabra gần giống như vừa bước ra khỏi một căn phòng ngột ngạt quá lâu rồi cuối cùng mới được hít thở trở lại. Thành phố biến mất phía sau hưng, không còn những con đường trật kiến người hay lớp không khí sáng đục phụ lên mọi thứ. Trước mặt chỉ còn tiếng sóng, gió mạnh từ vịnh Bengal và một đường bờ biển kéo dài đến mức gần như tan vào đường chân trời. Khó tin được nơi này lại thuộc về cùng một đất nước với Dhaka. Koppajan là một trong những bãi biển dài nổi tiếng nhất thế giới. Nhưng điều khiến nơi này đặc biệt không chỉ nằm ở chiều dài của nó. Sau hàng giờ đi qua những khu phố quá tải, cảm giác nhìn thấy một khoảng không rộng mở như vậy gần như khiến mọi thứ chậm lại. Những chiếc biển đánh cá nằm yên gần bờ, trẻ con chạy trên cát thay vì lên qua dòng xe cộ. Bồi chiều ánh nắng phụ lên mặt biển, một lớp màu cam nhạc khiến khung cảnh yên bình đến khó tin. Nhưng sự yên bình đó không thật sự kéo dài lâu khi nhìn kỹ hơn. Sau những ngày thủy chiều lớn, rác nhựa bắt đầu xuất hiện dọc bãi biển với nylon chai nhựa và những mảnh xốp nhỏ bị sóng đánh sạt vào bờ rồi mắc lại giữa cát ướt. Một số người dân địa phương cho biết lượng cá gần bờ đã giam đi đáng kỳ trong nhiều năm qua. Có những đoạn biển bắt đầu chịu ảnh hưởng rõ rệt từ ô nhiễm và dòng chảy mang theo chất thải từ các khu đô thị đông thước. Ở Bangladesh, ngay cả những nơi đẹp nhất cũng đang phải chịu áp lực từ phần còn lại của đất nước. Bangladesh không thiếu những cảnh quan khiến thế giới bất ngờ. Vấn đề nằm ở chỗ quốc gia này đang phải trả một cái giá quá lớn chỉ để giữ cho những nơi như Khorasan chưa biến mất hoàn toàn. Và để hiểu vì sao Bangladesh trở thành như hôm nay, cần quay lại một quá khứ rất khác, rất lâu trước đó khi Dhaka biến thành một trong những thành phố ngột ngặt nhất hành tinh. Những vết thương lịch sử chưa bao giờ biến mất. Có một điều thường bị bỏ quên khi người ta nói về Bangladesh. Nhiều người nhìn vào cảnh nghèo, sự quá tải hay ô nhiễm dùng nghĩ rằng đất nước này đơn giản chỉ phát triển chậm. Nhưng Bangladesh không thật sự bắt đầu từ cùng một vạch xuất phát như nhiều nơi khác. Lịch sử của vùng đất này chất đầy những giai đoạn mà con người gần như không có cơ hội tự quyết định tương lai của mình. Vào cuối thế kỷ thứ 18, khu vực Bengal, nơi Bangladesh, ngày nay từng là một phần trải qua một trong những nạn đói kinh hoàng nhất lịch sử hiện đại. Trong khi người dân thiếu lương thuộc nghiêm trọng, chính quyền thuộc địa Anh vẫn ép nông dân truyền sang trồng những loại cây mang lại lợi nhuận cao hơn như thuốc viện và chàm để phục vụ thương mại. Đất xanh trái lúa gạo ngày càng ít đi, rồi mất mùa xuất hiện. Hậu quả tàn khốc đến mức hàng triệu người thiệt mạng chỉ trong vài năm. Nhiều tài liệu mô tả rằng có những ngôi làng gần như biến mất hoàn toàn. Người dân bò sứ đi hàng loạt, sát người xuất hiện trên đường phố trong khi lương thuộc vẫn tiếp tục bị vận chuyển phục vụ lợi ích thương mại. Đó không chỉ là một thảm họa thiên nhiên, nó là hậu quả của một hệ thống đặt lợi nhuận cao hơn sự sống. Và những vết thương kiểu đó không biến mất nhanh như người ta nghĩ. Sau thời kỳ thuộc địa, Bangladesh lại bước vào một giai đoạn khác đầy căng thẳng khi bị sắp nhập vào Pakistan và trở thành Đông Pakistan. Về mặt địa lý, hai vùng lãnh thổ này cách nhau hơn một nghìn cây số và gần như không có sự gắn kết thật sự về ngôn ngữ hay văn hóa. Người Bangladesh dân cảm thấy mình bị xem như một phần phụ của đất nước mới. Sự bất mãn kéo dài suốt nhiều năm rồi cuốn cùng bùng nổ thành cuộc chiến doanh độc lập năm 1971. Đó là một giai đoạn cực kỳ hỗn loạn và đẫm máu. Hàng triệu người phải rơi vào nhà cửa, cơ sở hạ tầng bị tàn phá nặng nề. Một quốc gia mới được sinh ra nhưng gần như bắt đầu lại từ con số rất thấp. Quốc gia đang sống trong giới hạn của con người. Điều khó tin nhất về Bangladesh là sau tất cả những gì đang diễn ra, đất nước này vẫn tiếp tục vận hành mỗi ngày. Đa ca vẫn thức dậy từ rất sớm. Những khu chợ vẫn mở cửa khi trời còn chưa sáng hẳn. Công nhân viễn xếp hàng trước cổng nhà máy. Xe kéo vẫn len qua những con đường đông nghẹt người và tiếng cờ xe vẫn kéo dài gần như không có điểm dùng. Thành phố này hoạt động giống một cơ thể đã quá tải từ lâu nhưng chưa bao giờ có cơ hội dừng lại để nghỉ. Ở nhiều nơi khác, chỉ cần hạ tầng chịu thêm áp lực vài năm là cuộc sống bắt đầu tê liệt. Nhưng Bangladesh đã quen với việc phải thích nghi trong điều kiện trật trội thiếu thốn và căng thẳng kéo dài. Khi đường phố quá đông, người ta tìm cách chen qua những khoảng trống nhỏ nhất. Khi điện chập trờn, cuộc sống tiếp tục dưới ánh đèn phát tạm thời. Khi giá cả tăng lên, các gia đình lại cắt giảm thêm một phần tri tiêu để tồn tại. Không phải vì họ không mệt, chỉ là cảm giác phải chịu đựng đã trở thành một phần quá quen thuộc của cuộc sống nơi đây. Điều đó hiện rõ nhất vào cuối ngày ở Dhaka. Giữa lớp bụi phù mờ ánh đèn đường và dòng xe ken đặc, vẫn có những quầy trà nhỏ đông người ngồi nói chuyện, vẫn có những khu chợ đêm đầy tiếng cười. Thành phố này không tồn tại nhờ sự hoàn hảo của hệ thống mà nhờ khả năng thích nghi đáng kinh ngạc của con người. Nhưng trước khi xuất hiện trên kệ hàng, nó đã đi qua những nhà máy nóng bức ở Bangladesh, đi qua các dòng sông trừa màu vì hóa chất và các bầu trời không khí mà hàng triệu người phải hít thở mỗi ngày. Cả thế giới đều nhìn thấy dòng chữ MADE IN BANGLADESH, nhưng rất ít người nghĩ tới cái giá phía sau của nó. Và có lẽ đó mới là điều đáng suy nghĩ nhất. Bangladesh không chỉ phản ánh vấn đề của riêng họ, nó phản ánh cách thế giới hiện đại đang âm thầm đẩy những áp lực lớn nhất sang những nơi ít có tiếng nói nhất. Bangladesh không chỉ là câu chuyện về ô nhiễm, nghèo khó hay những thành phố quá tải. Điều khiến nơi này khác biệt nằm ở việc hàng triệu con người vẫn tiếp tục sống và thích nghi giữa áp lực gần như không có điểm dừng. Những dòng sông đen, bầu không khí đặc quánh và các nhà máy sáng đen suốt đêm không xuất hiện lỗ nhiên. Chúng tồn tại vì phần còn lại của thế giới vẫn cần hàng hóa rẻ hơn và nhanh hơn mỗi năm. Nhưng có lẽ điều đáng suy nghĩ nhất là thế giới đã bắt đầu xem tất cả những điều đó như một phần hoàn toàn bình thường của cuộc sống hiện đại.