NGHỆ THUẬT DÂN GIAN ｜ Nghệ thuật múa rối nước - ＂đặc sản văn hóa＂ Việt Nam

Những hình ảnh đáng yêu vào ngộ nghĩnh này bạn sẽ thấy nếu một lần đến thăm các phường rối nước nổi tiếng ở Đông Bang Châu Thổ Bắc Bộ như Đào Thục, Hà Nội, phường rối nước Làng Nguyễn, Thái Bình. Nghệ thuật rối nước trải qua biết bao thế kỷ vẫn sống mãnh liệt trong lòng người dân Bắc Bộ. Những cuồng rối gỗ, tích trò của rối nước đang ẩn chứa điều gì mà làm say đắm biết bao người đến vậy. Những thông điệp của cuộc sống đôi khi ẩn sau nét văn hóa rất đời thường bên lũy tre làng. Ngày hôm nay hãy cùng tôi khám phá những thông điệp bình dị ấy thông qua câu chuyện đời nhưng rất ý nghĩa về rối nước. Một loại hình nghệ thuật dân gian vô cùng đặc sắc mà chồng ta đã để lại. Đông Bang Châu Thổ Bắc Bộ là cánh nôi của rối nước Việt Nam. Những phường rối nổi tiếng nhất đều phân bố ở đây. Nhiều người biết đến rối nước Đào Thục, Trang Sơn, rối nước Thái Bình. Ngày hôm nay tôi không chọn đến những phường rối trên. Địa điểm tôi tìm đến là phường rối nước Bình Phú hay dân gian vẫn quen gọi với cái tên rối nước Làng Ra thuộc địa phận Thạch Thất, Hà Nội. Ngôi làng nhỏ này nằm cạnh khu vực Chùa Thầy. Chọn Làng Ra để tìm hiểu về rối bởi lịch sử ra đời của rối nước Làng Ra theo nhiều người nói rất đặc biệt. Tôi gặp trưởng phường rối nước Làng Ra Nguyễn Hữu Đoàn tại đỉnh làng. Ông ơi, ông có thể kể cho cháu nghe về sự thích và lịch sử của rối Làng Ra được không? Lịch sử của rối Làng Ra ra đời cách đây nghìn năm vào thế kỷ thứ 11 do Pháp sư Tư Đào Hạnh, truyền giảng. Ông Tư Đào Hạnh trong cuộc đời của ông ấy là ba quãng đời Vi Tiên, Vi Phật, Vi Quốc Vương. Giai đoạn Vi Tiên là giai đoạn dạy nghề và đi học. Ông ấy dạy cho làng này nghề rối nước. Nhưng lý do tại sao dạy cho làng này không dạy cho làng khác? Mà đây với Chùa Thầy thì cách nhau 4-5 cây thôi. Vì xuất thân của làng này, gọi làng Ra tức là Ra Quân thì chính ông tướng Đào Khang, thành hoàng của làng này là tướng của hai bà Trưng từ thế kỷ thứ nhất thôi. Tên là Đào Khang, nhưng mà bên cạnh có chữ Tiếu Tiếu là tiễu là vui. Ngài đến đây, ngài thấy cái đất này băn võ nên dạy cho làng này. Và từ đấy là truyền nghề cho nhau không bao giờ dừng. Đây là những cuốn rối cổ làng Ra đã hơn 200 năm tuổi đang được phường rối Bình Phú liều giữ. Để ghi nhớ công ơn vị thành hoàng làng Đào Khanh Tiếu một bộ tướng của hai bà Trưng phường rối làng Ra đã xây dựng trò diễn hai bà Trưng đánh giặc một tích trò chỉ riêng làng Ra mới có. Trong tích trò hai bà Trưng các tượng rối được phân chia làm hai phe một bên là hai bà Trưng và các bộ tướng bên kia là các tướng giặc. Sự đặc biệt của rối nước làng Ra không chỉ ở các tích chuyện, trò diễn Những tượng rối nước làng Ra cũng chứa được nhiều điều thú vị. Khi cháu quan sát rối làng Ra thì cháu thấy rất khác với những cuốn rối ở những làng rối khác và ở những nơi cháu đã từng đi qua. Cháu không biết tại sao lại có sự tạo tác trong đặc biệt này mà cháu chưa biết diễn tả thế nào. Về nghệ thuật, kỹ thuật của nó thì dùng rối dây nhiều hơn thì là rối Phật. Hình thu đều là Phật cả bây giờ xem tượng ở các nơi mà xem Phật thì cũng có những ông thiên, ông ác nhưng mà không phải. Nói chung, tất cả những khuôn mặt của những loại rối mới tạo hình mới. Còn tất cả những tạo hình mà mà đây này, trong giãy đây quân chủ đòi trò này đây là cái bộ giữa kiệu, theo kiệu đây này Trong tất cả là rất là phù hợp. À, như ông nói thì cháu mới để ý là trên những khuôn mặt của cuốn rối đây đã có ít nhiều những nét trầm mặt hơi lành lành và úp rồi. Nhìn khá giống với những pho tượng La Hán ở trên chùa Thầy hay chùa Tây Phương không nhỉ? Những quân rối nước làng ra này đã cùng trưởng giáo phường Nguyễn Hữu Đoàn phiêu du nhiều vùng quê khác nhau để mang rối nước làng ra phục vụ bà con nông dân trong những dịp lễ hội. Đặt trong sự so sánh với quân rối nước các phường rối khác, những quân rối nước ở đây rất đặc biệt. Từ khuôn mặt tượng rối đến trang phục chúng ta đều cảm nhận thấy phẳng Phật đầu đấy phong cách tạo tác theo lối tượng Phật. Tượng rối nhỏ trông thật lạ lùng. Rối làng ra thờ Tổ Nghê là thiền sư Tử Đạo Hạnh một vị thiền sư nổi tiếng thời nhà Lý. Nét thẩm mỹ Phật giáo có ảnh hưởng vào phong cách tạc tượng quân rối làng ra không ai dám chắc. Nhưng có một tục lệ mà hơn 900 năm qua vẫn không hề thay đổi mỗi khi hội chùa Thầy diễn ra. Không có phường rối nào hàng năm chỉ có phường Bình Phú ra biểu chuyện. Vì sao thế ạ? Vì tôi gọi là môn sinh hoặc học trò của Thầy cho nên là hàng năm đến ngày rỗ của Thầy là phải ra biểu chuyện. Hay là nó đói phải ra. Khi không ra được thì cái đó tùy nhà Thầy ở đấy gọi ai gọi, mà chẳng gọi ai. Bao nhiêu năm nay chúng tôi đi biểu chuyện đều thế nhỉ? Nên là nhiều khẳng định chỉ có Bình Phú ra đấy biểu chuyện. Đây là nhà Thủy Đình tại chùa Thầy, Thạch Thất, Hà Nội. Một kiến trúc cổ thuộc quân thể danh thắng chùa Thầy. Hàng năm hội chùa Thầy diễn ra từ mùng 5 đến mùng 7 tháng 3 âm lịch. Nhà Thủy Đình này chính là buồng trò của phường rối nước làng ra biểu diễn để phục vụ công chúng. Những quân rối nước làng ra mà theo trưởng phường Nguyễn Hữu Đoàn gọi là rối Phật. Câu chuyện về tổ nghề là một vị thiên sư khiến cho tôi không khỏi băn khoăn. Một loại hình nghệ thuật có tính dân gian lớn như rối nước, tại sao lại chứa được nhiều yếu tố Phật giáo đến vậy? Tại sao Từ Đạo Hạnh một vị thiên sư nổi tiếng thời nhà Lý lại được coi là tổ nghề của một loại hình nghệ thuật dân gian đậm chất thôn giã như rối nước? Tôi tin rằng phía sau còn nhiều điều bí ẩn thú vị. Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ đã có những lý giải rất thú vị về yếu tố Phật giáo trong rối nước dân gian. Tôi hẹn gặp ông tại Chùa Láng, một di tích lịch sử văn hóa quan trọng gắn với cuộc đời thiên sư Từ Đạo Hạnh. Thưa ông, tại sao nhân dân quanh vùng núi Chùa Thầy lại coi thiên sư Từ Đạo Hạnh là ông tổ của nghệ thuật rối nước Việt Nam? Trong một không gian mô rối hết sức phát triển của đội lý thì Từ Đạo Hạnh đã đưa mô rối về đó. Đó là điều thứ nhất. Cái đó nó được chứng thực bởi rất nhiều tư liệu. Thứ nhất trong tất cả câu chuyện viết về Từ Đạo Hạnh thì người ta đều nhắc đến là Từ Đạo Hạnh trước khi đi tu thì ông ta rất yêu nghệ thuật và ông ta chơi với một người làm nghề biểu diễn sau đó Từ Đạo Hạnh mới đi tu Thế là ông Từ Đạo Hạnh đã có một cái máu của nhân kịch nghệ ở trong người. Điều thứ hai là không có chuyện nào trong quá khứ được ghi chép ở trong Lính Nam Trí Quái Thiền Hiển Tập Anh lại mang tính kịch như chính ghi chuyện của Từ Đạo Hạnh. Chúng ta thấy rằng là các chuyện khác như xung đột, rồi là hành động, rồi ngôn từ nó đơn giản thôi. Còn chuyện Từ Đạo Hạnh được viết một bút pháp mà tính kịch rất cao. Đây là tựa Từ Đạo Hạnh trong lớp áo vàng đang được thờ tại Chùa Thầy. Cuộc đời của vị thiến sư này gắn với những câu chuyện mang tính kịch diễn rất lớn. Sách Lính Nam Trí Quái đã viết về Từ Đạo Hạnh như sau Cha ông là Từ Vinh bị Pháp Sư Đại Điên giết chết Sách trôi sông Tô Lịch bỗng đứng dậy nhìn vào nhà Đại Điên Hay câu chuyện Từ Đạo Hạnh đã ném một cây gậy xuống sông Tô Lịch Cây gậy có thể trôi ngược dòng sông Ta thấy ở đây hình ảnh rối nước trong lớp ý nghĩa thần bí tự đứng dậy được hay trôi ngược dòng sông Những quân rối cũng từ dưới nước xuất hiện làm bao khán giả ngạc nhiên có thể bơi ngược, bơi xuôi trong trò diễn của mình Để khẳng định Từ Đạo Hạnh là ông tổ nghề rối nước Nhân dân quanh vùng chùa thầy còn thờ ông trong khám gỗ dưới hình thức là một con rối có thể đứng lên ngồi xuống được khi mở khám gỗ Cái xung đột mà nó quyết liệt đến mức tối đa trả giá bằng cái chết trả giá bằng tồn tại hay không tồn tại Thì như vậy là trong một câu chuyện được viết bằng vũ pháp như vậy ta nhận ra một hình tượng Từ Đạo Hạnh là một hình tượng mang tính sân khấu mang tính kịch nghệ rất cao Và chúng tôi cho rằng là cái đó đã khiến người ta coi rằng Từ Đạo Hạnh là người mà tổ sư của rối đó Và sau này người ta tạc tưởng Từ Đạo Hạnh với tư cách là một con rối cả Những câu chuyện thần bí và yếu tố kịch quanh thiền sư Từ Đạo Hạnh còn được thể hiện qua câu chuyện Ông Hóa Hổ, câu chuyện Ông đầu thai thành Bùa Lý Thần Tông Một vị thiền sư nổi tiếng nhà Lý đã được nhân dân xây dựng những câu chuyện xung quanh mang đầy tính kịch Để khẳng định, ông chính là vị tổ nghề của nghệ thuật múa rối nước quanh khu vực Chùa Thầy Bắt đầu một cuộc biểu diễn rối thì thường là có hình ảnh chú Tễo xuất hiện với bài giáo trò Ở trong Rối Làng Gia mình cũng như vậy Ở cái phương này thì dùng tướng loa để giới thiệu chương trình Ông Thanh Hoàng ở đây là ông tướng cho nên ngày dạy cũng chỉ đào cả nghệ thuật cho nên cái tính bản điệu của nó rất cao so với những nơi khác còn dùng quân Tễo như các phương khác thì nó như thế này, Tễo chàng người ta cứ gọi là xuống đây để điều khiển cho nó vui thì đánh để điều khiển nhưng mà trong này nếu xem các lớp trò của nó thì nó mang tính chất đặc sệt theo người nông dân, nhưng mà quá trình của nó tiết tấu cũng vẫn là hay lắm Ông có thể hát cho cháu cái bài mà tướng loa sẽ ra mở màn cho mỗi cuộc Rối Làng Gia này không? Giới thiệu cái khổ đầu tiên là giới thiệu về làng xã loa loa loa lạc thủy giã nghệ thuật cổ truyền bộ môn rối nước cổ phường rối nước làng gia trình diễn đấy là cái khổ đầu tiên còn đến cái khổ thứ hai là cũng loa loa loa nhớ xưa gốc cũ từ Lý Trần Lê luyện chắc tay nghề mua vui thủy hí có rồng, có cá có cả thùng luồng có ngựa rủi rong có người bơi lộ nèo than giết kiệu đu tiên bật cờ còn nhiều trò bất ngờ kể sao cho siết chống lệnh đã giết kéo quần nhà biểu truyện bài đó nghe rất hay rất là hấp dẫn có thể là đầy đủ tất cả những tiết diễn trò này và cháu thấy là mang một cái ngôn từ những phong vĩnh rất là quê đây có lẽ là đặc điểm khác biệt đây là tướng loa quân dối mở đầu buổi diễn với bài giáo trò của phường dối làng ra không bắt đầu trò diễn bằng hình ảnh chú tễu, phường dối làng ra cho thấy nét văn hóa riêng của dối làng mình không chỉ đưa vị thành hoàng làng vào trong trò diễn Hai Bà Trưng, dân làng Bình Phú còn đưa thành hoàng làng trở thành chủ giáo trò dẫn dối nước làng mình đến với cộng đồng làng xã chú tễu và tướng loa đều mang đến sự vui vẻ cho người xem ngay từ những giây phút đầu tiên sự khác lạ của nhân vật tướng loa là cái riêng của dối nước làng ra còn chú tễu nhân vật chủ trò của hầu hết các phường dối đang ẩn chứa bí mật gì mở đầu các buổi biểu diễn dối nước tại sao phải là quân dối tễu tại sao để bắt đầu một buổi biểu diễn dối nước thì hình ảnh xuất hiện đầu tiên luôn là hình tựa tễu về chú tễu đấy, thì có người giải thích nó là tễu táo cho nên là gọi là chú tễu có người giải thích là nó là tiếu tức là cười, người này làm hài cười chứ không phải là tiếu nhưng mà chúng tôi cho rằng là tễu vốn là từ tiểu như là chú tiểu tại sao lại cho như vậy thứ nhất là so với những nhân vật hài có tính chất tương tự thì chúng ta thấy nhân vật nô ở kịch nô Nhật Bản nhân vật hề ở Hệ Treo thì đó đều là những nhân vật người hầu người giúp việc người nỗ lệ, người tới biểu diễn cái từ tễu đấy nó từ tiểu tiểu là một người trẻ vào tu ở chùa nhưng mà chưa đạt đến trình độ và phải phục vụ những người khác thì gốc của nó là từ tiểu á sư tức là người còn nhỏ chưa thành thục thì người đó phải quét tước, dọn, dẹp, đón khách ở đó và từ đó người đó là đón khách và xưng danh thì chú tiểu nó đã xuất phạt từ đó cho nên là hình tượng chú tiểu thường là người ta sơn trắng xanh của người ở chùa đâu này khoác cái áo và gương mặt rất hồ hời để mà tiếp khách, để mà đón tiếp thì từ đó chúng tôi cho rằng đó là từ tiểu mà chuyển sang tượng tiếu được tạc to hơn các quần dối khác nghệ nhân luôn tạc tượng tiếu trong dáng vẻ của một em bé đâu chỉ để hai trỏm tóc cũng có một số tượng tiếu chỉ có một trỏm quần dối tiếu trong hình dáng một em bé nhưng dân gian vẫn luôn gọi tiếu là chú tiếu cũng như chú tiểu trong chùa ít tuổi nhưng vẫn được gọi là chú tượng tiếu luôn được tạc trong trạng thái vui vẻ khôi hài là quần dối mở đầu cho buổi diễn trò chức năng của chú tiếu tiếu là trao hỏi khán giả giới thiệu phường dối và các tích trò sẽ biểu diễn trong ngày hôm đó nếu từ tiếu là có nguồn gốc từ tiểu vào da tại sao dân gian ta không gọi luôn là chú tiểu ra diễn trò và lại gọi là tiếu phải chăng ở đây đã có sự dân gian hóa để Đạo Phật dễ dàng đi vào đời sống của nhân dân cái này đúng là dân gian hóa bởi vì các thể loại mang tính hài thì thường nó dùng cách ăn nói của dân gian và nó ảnh hưởng đến cách ăn nói đó cho nên là nếu mà dùng tiểu thì đó ra chính kịch thì người ta sẵn sàng nói trại đi hoặc là gọi trại đi thì như vậy nó nhấn mạnh cái tính chất thai hước của nó và tính dân gian của nó và Đạo Phật luôn luôn có xu hướng dân gian hóa Đạo Phật vốn bản chất của nó là một tôn giáo vì dân, vì con người và rất dễ hòa hợp nó chấp nhận hết tất cả những biến thái của nó thế là trong đôi nước chúng ta không chỉ có những ít tích cổ xưa Phật giáo mà thậm chí các ít tích Phật giáo cổ xưa nó may một đi thì những ít tích của nhó giáo như bách nghệ, như sĩ nông công thương hoặc là những ít tích của con người làm ăn cày cấy tất cả thứ nó bị bùa vào văn hóa Phật giáo rất dễ dung hòa và người ta sẵn sàng hỗn dung các yếu tố khác để tạo nên một giá trị nhưng việc nó tích tụ lại ở vùng đông bằng quốc bộ trở thành cái bản sắc văn hóa của chúng ta thì nó tùy thuộc vào cái cư dân, chúng ta sống với ruộng đồng, chúng ta là vườn, là ao, là chuồng chúng ta ở cái cư dân thấp cho nên đôi nước được bảo lưu và phát triển một cách mạnh mẽ, được nâng cấp và trở thành giá trị văn hóa cho người Việt nghĩ đến đôi nước hiện nay là họ nghĩ đến chúng ta, vì chúng ta không chỉ bảo lưu được nó, bảo tồn được nó mà chúng ta còn phát triển nó Đây là bia Sùng Thiện Diên Linh tại chùa Long Đoạn Sơn Duy Tiên, Hà Nam Cho đến nay, văn bia có từ thời nhà lý này là tư liệu sớm nhất nhắc đến bộ môn rối nước ở Việt Nam Những trò diễn cổ xưa nhất của rối nước chính là các tích trò Phật giáo như Đi Thần Về Phật Long Vương Chi Hỷ Sư Tử Hí Cầu muộn hơn sau này là Quan Âm Thị Kính Ngôi Thủy Đình Ngôi Thủy Đình tại chùa Thầy là bùng trò biểu diễn rối nước cổ nhất ở Việt Nam hiện nay Các bùng trò cổ khác đều thuộc khuôn viên ao chùa Tổng hợp tất cả những thông tin trên cùng với quan điểm chú Tễ Úc chính là hiện thân của chú Tiểu trong chùa càng làm cho quan điểm rối nước xuất phát từ văn hóa Phật giáo mà tôi được biết thêm phần tin cạnh Sau những câu chuyện tìm hiểu về lớp văn hóa Phật giáo trong rối nước Việt Nam tôi tìm đến làng Đồng Vàng, Phú Xuyên, Hà Nội để gặp ông Nguyễn Huy Hồng nghệ nhân nhà nghiên cứu rối nước Việt Nam Ông Nguyễn Huy Hồng đã tự lập một bảo tàng riêng liều giữ hàng trăm con rối nước khác nhau ở nhà của mình Cả cuộc đời say mê với rối nước công bố nhiều công trình nghiên cứu về rối nước Việt Nam Ông Nguyễn Huy Hồng cho rằng rối nước chỉ thực sự sống khi ở đồng quê Thưa ông, nhân vật Tễu là một nhân vật rất điển hình của rối nước Việt Nam Vậy thì những nhân vật rối nước còn lại những quân rối nước còn lại có được chia ra theo những chủ đề khác nhau hay không? Cái nghệ thuật mua rối nước là sản phẩm nghệ thuật của người nông dân trồng rối nước vì thế cho nên là tất cả những cái suy nghĩ của người đã làm lên nó, nuôi dưỡng nó và phát triển nó Trong các phường cậu sẽ thấy nó có trò tứ dân Thế đấy là sĩ nông công thương chứ nó có cái gì nữa Có khi là thêm năm nữa thì là binh nữa Trò rối nó đều phản ảnh cái của cuộc sống Nhưng mà nó lại làm cho nó đẹp và lại bé đi để dễ xem và lại đẹp hơn thật Chứ còn nếu mà bảo rằng bây giờ ông diễn như thật Thế thì nếu bây giờ diễn đi cầy như thật thì ra sân bình rồi cái cầy mới bừa ra sân bình mới trông ra sân bình mà Bộ sưu tập rối nước của ông Nguyễn Huy Hồng như một bức tranh thu nhỏ của làng quê Bắc Bộ với đủ các tầng lớp xã hội khác nhau Hình ảnh một người phụ nữ thôn quê mặc yếm nhưng được biến điệu đi đang xây lúa Hình ảnh chàng thanh niên đang đi úp cá một anh lính vệ theo quan Những hình ảnh đời thường của cuộc sống thôn quê bình dị đã được phản ánh sâu sắc trong rối nước Các nghệ nhân đã thổi hồn cho những quân rối Hình ảnh của những quân rối nước thì rất mộc mạc dân dã chủ yếu gắn với đồng ruộng gắn với đồng quê Phải chăng là trong rối nước thì không có những nhân vật phản diện? Trong các cái chuyện của ta thì bao giờ cũng đều có một cái ác và cái thiện Thường ra có tấm thì có cám có lý thông có thạch xanh đấy nó là thành chuyện mà nếu nó không có như thế thì tự nhiên là chỉ có lý thông không thì chuyện lý thông thì chả có cái gì cả Con rối của thạch xanh chẳng hạn thì người ta làm theo cái kiểu con tiểu nó rất đơn giản và nó lại rất khỏe mạnh còn đằng kia là áo the rồi thì là khăn xếp rồi thì là dây dép Thì tự nhiên hai bên nó mâu thuần nhau Thạch xanh mà nghèo người thì khỏe mạnh, chân tay to lớn trắng trẻo đẹp đẽ mà lại chỉ có một cái khố thì người ta lại trông thích sinh và lại thích thích Không phải là cái người đã thiện thì cứ thiện từ đầu đến cuối nghĩa là cái gì cũng thiện cũng như là cái người đã ác thì nghĩa là không có cái gì người ta nghĩ hay cả Thực tế ở con người thì cũng có những cái lúc người ta nhận ra vấn đề này, nhận ra vấn đề khác mà chính trong tự con người cũng có những cái tự giải quyết, mâu thuần với nhau Xã hội là sự tập hợp của nhiều cộng đồng Trong cộng đồng có người tốt, kẻ xấu đó là một phần của cuộc sống Dối nước cũng phản ánh cách nghĩ của cộng đồng làng xã về cái thiện và cái ác Cái đẹp, cái thiện không hẳn nằm ở vẻ bên ngoài Với người nông dân những gì bình dị, đơn giản mộc mạc lại là cái đẹp phản ánh cho điều thiện Những gì hào nhoãng, bóng bẩy lại thể hiện cho điều không tốt Có rất nhiều tích trò ở trong dối nước, vậy thì tại sao mà mỗi khi bắt đầu thì luôn luôn phải là một hình ảnh chú Tễu với bài giáo trò Tễu thì nó bằng gỗ và nó nổi ở dưới nước Người đi xem thì người ta biết thường ngay là cái con dối nó bằng gỗ Nó không nói được Đầu tiên, người ta luôn luôn suy nghĩ xem là cái gì đã tạo nên cái vật vô chi vô giác ấy lại trở thành sống được không? Cái chất sống ấy là ở đâu? Cái chất sống ở cái lời đưa vào Tễu tôi nay ở trên thiên thượng bởi trích đào và trích xuống trần gan thấy sự đời bối dối đa đoan, lên lặn lội lo toan về việc dối Thế đấy là như thế để nó giới thiệu nó Dối nước thường được biểu diễn vào những lúc nông nhàn trong đó tập trung chủ yếu từ tháng 1 đến tháng 3 âm lịch Đây là thời gian các làng quê diễn ra nhiều lễ hội, nhân dân cũng chưa phải gạt hái Biểu diễn dối nước không phải là nghệ sĩ mà người nông dân chân lấm tay bùn thường ngày bán mặt cho đất, bán lưng cho trời chính là chủ nhân biểu diễn các quần dối họ diễn những gì mình thấy thường ngày Trò diễn dối nước được phân ra làm nhiều nhóm trò khác nhau nhóm tứ dân với ngư, tiểu, canh, mục nhóm đánh cá với câu, lưới, trải, úp nơm mọi công việc thường ngày chăn vịt, đánh lưới, đi câu đều được biểu diễn Sân khấu dối nước phản ánh chính đời sống của một cộng đồng làng xã sản sinh ra một nghệ thuật đó Tôi trở lại vùng Cuộc sống của người nông dân ở làng quê thì chủ yếu gắn với cuộc sống vật chất ở nơi đồng ruộng, miếng cơm manh áo Vậy thì con đời sống tinh thần những tín ngưỡng tâm linh của họ những tín ngưỡng dân gian của họ thì đã được phản ánh thế nào qua dối nước Có con dối cầm cờ, có con dối cầm lọng cái lọng cũng bé cái con gì cũng bé rồi cũng có cái kiệu rồi cũng có ông thần ngồi ở trên rồi cũng có anh đánh trống đi đằng trước đằng sau nó thành một đám rước ở dưới ấy Thế người ta đi xem cái đó thì người ta thích quá mà là vì những cái đó nó đều thể hiện những cái khả năng nó làm được Nhưng nếu cái tiếp về giờ ở trên sân khấu dối nước mà nó diễn kịch là con kiến thì nó làm con kiến con cổ tay này thì mới được cho người ta xem chứ lúc bây giờ thì người ta lại thấy con kiến to quá nhìn như thế này cho nên là ở sân khấu mối dối những cái mà nó lại cứ làm hơi trái thực to thì thành bé nó làm bé lại và bé thì nó lại làm to ra nó cứ ngược đời cái mà không có thì nó lại làm ra có ví dụ như bây giờ trên rời cô tiên đẹp lắm nào có ai chồng với cô tiên thật đâu thế thì bây giờ ở đây nó mua tiên thế thì nó đưa cái đó là cái mà con người đang thèm muốn Bên cạnh đời sống vật chất đời sống tinh thần là một yếu tố văn hóa quan trọng trong cộng đồng làng xã Việt Nam khi xưa Người dân sáng tạo các tích trò dối nước khác nhau để phục vụ cho nét văn hóa tinh thần đó Trong làng xã Việt Nam lễ hội là sự kiện quan trọng bậc nhất của làng Đó là dịp để cố kết cộng đồng xã hội lại với nhau Dối nước đã đưa hơi thở lễ hội vào trong những tích trò như đi thần về Phật bật cờ, rớt kiệu, đánh đu Cứ 2 đến 3 hôm Ông Nguyễn Huy Hồng lại mang những con dối của mình ra lau chùi Ông quý trọng những con dối như chính những đứa con đẻ của mình Cả cuộc đời gắn bó với dối Ông luôn theo đuổi lý tưởng Dối nước phải sống ở đông quê Điều diễn dối chỉ thực sự phát huy được hết giá trị khi trả lại cho đồng quê Việt Nam Nghệ thuật dối nước là thông điệp thể hiện một nền văn hóa nông nghiệp chồng lúa nước với yếu tố nước là chủ đạo Trên thế giới cũng chỉ có Việt Nam gọi tên tổ quốc mình chiều mến là đất nước Nước Việt Nam là sự tập hợp từ các xóm làng mà thành Ông Nguyễn Huy Hồng đang gìn giữ cái hồn của dân tộc đó Nhưng văn hóa luôn biến đổi Đó là quá trình tất yếu Tự thân một nét văn hóa phải thích ứng với cuộc sống đương thời để tồn tại Dối nước Việt Nam đã tồn tại được như thế Từ cái góc trong văn hóa Phật giáo nghệ thuật cung đình Dối nước đã đi vào đời sống của người nông dân trở thành một phần đời sống tinh thần làm say đắm bao người trong các làng quê Việt Câu này bà con ơi Câu người ta câu biển, câu sông Câu tôi này câu lấy Lấy gì nào Thì lấy con ông cháu bà đấy bà con à