Cuộc Sống Ở Guyana: Quốc Gia Vô Danh Đang Giàu Lên Nhanh Nhất Thế Giới | Thiên Hà TV

Có một quốc gia ở Nam Mỹ mà phần lớn mọi người chưa từng nghe tên. Nơi đây có nhiều rừng hơn người. Những ngôi làn chỉ có thể tiếp cận bằng thuyền hoặc máy bay nhỏ. Và bao đốm vẫn lan thang trong những khu rừng rộng lớn gần như nguyên vẹn. Trong nhiều thập kỷ, Guyana sống lặng lẽ bên ngoài sự chú ý của thế giới. Thế nhưng chỉ trong vài năm ngắn ngũi, quốc gia ít người biết đến này đã bất ngờ trở thành một trong những nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất hành tinh nhờ những mỏ dầu khổng lồ được phát hiện ngoài khơi. Đó là Guyana, một đất nước đang thay đổi nhanh hơn rất nhiều so với những gì người ta từng nghĩ. Nằm ở góc đông bắc của lục địa Nam Mỹ, Guyana từng bị bỏ qua trên bản đồ dù tiếp giáp với ba quốc gia khá quen thuộc là Venezuela ở phía Tây, Brazil ở phía Nam và Suriname ở phía Đông. Nhìn từ xa, Guyana có vẻ giống một quốc gia Nam Mỹ điển hình với những cánh rừng nhiệt đới rộng lớn, những con sông khổng lồ và khí hậu nóng ẩm quanh năm. Nhưng chỉ cần đặt chân tới đây, người ta nhanh chóng nhận ra đất nước này mang một màu sắc hoàn toàn khác. Điều đầu tiên khiến nhiều du khách bất ngờ là ngôn ngữ, trong khi phần lớn Nam Mỹ sử dụng tiếng Tây Ban Nha hoặc tiếng Bồ Đào Nha. Guyana lại là quốc gia duy nhất trên luật địa lấy tiếng Anh làm ngôn ngữ chính thức. Trên đường phố, trong trường học, cơ quan nhà nước hay các chương trình truyền hình, tiếng Anh xuất hiện ở khắp mọi nơi. Sự khác biệt đó bắt nguồn từ lịch sử thuộc địa của Guyana. Trong nhiều thế kỷ, vùng đất này gắn bó với Anh quốc nhiều hơn là với các nước láng giềng. Dấu ân ấy vẫn còn hiện diện trong kiến trúc, hệ thống giáo dục, luật pháp và cả lối sống thường ngày. Có lẽ vì vậy mà nhiều người dân Guyana cảm thấy gần gũi với Caribbean hơn là với Nam Mỹ. Âm nhạc, ẩm thực, các lễ hội đường phố và nhiệm sống cộng đồng ở đây mang nhiều nét tương đồng với Jamaica hay Trinidad hơn là với Brazil hoặc Argentina. Nghe cả cricket, môn thể thao được yêu thích nhất đất nước, cũng là một di sản đặc trưng của thế giới Caribbean. Dù có diện tích tương đương Anh quốc, Guyana hiện chỉ có chưa tới 1 triệu dân, phần lớn dân cư tập trung dọc vùng ven biển phía bắc, trong khi phần lớn lãnh thổ phía trong vẫn là đường rậm, sông ngòi và những vùng đất gần như hoang sơ. Chính vì dân số ít, vị trí khá biệt lập và ít xuất hiện trên truyền thông quốc tế, Guyana thường được xem là một trong những quốc gia ít được biết đến nhất Nam Mỹ. Nó giống như một thế giới nằm giữa Nam Mỹ và Caribbean nhưng lại không hoàn toàn thuộc về nơi nào. Vùng đất có nhiều rừng hơn con người Nếu có một điều thật sự định hình Guyana, đó không phải là các thành phố hay những tuyến đường cao tốc, mà là rừng. Từ trên cao nhìn xuống, phần lớn lãnh thổ đất nước hiện lên như một đại dương xanh bớt tận. Những táng cây trải dài tới tận đường chân trời bị cắt ngang bởi các dòng sông màu nâu đỏ úng lượng qua vùng nhiệt đới. Hơn 80% diện tích Guyana vẫn được bao phủ bởi đường nguyên sinh, khiến nơi đây trở thành một trong những quốc gia còn giữ được hệ sinh thái tự nhiên nguyên vẹn nhất thế giới. Nhiều khu vực thuộc Guyana nằm trong vùng ảnh hưởng của hệ sinh thái Amazon, một trong những kho tàn đa dạng sinh học lớn nhất hành tinh. Trong những cánh rừng ấy vẫn còn sinh sống những loài động vật mà ở nhiều nơi khác đã trở nên cực kỳ hiếm gặp. Bao đốm âm thầm di chuyển dưới những táng cây rộng rạp, rái cá khổng lồ bơi theo từng nhóm trên các con sông. Trên bầu trời, đại bàng Harpy với sải cánh khổng lồ vẫn giữ vị trí của một trong những loài chim song mồi mạnh nhất thế giới. Nhưng điều khiến Guyana khác biệt không chỉ nằm ở số lượng động vật hoang dã, đó còn là cảm giác rộng lớn và nguyên sơ mà nơi này mang lại. Có những vùng đất rộng hàng ngàn km vuông gần như không có đường bộ. Một số cộng đồng nhỏ nằm sâu trong nội địa chỉ có thể tiếp cận bằng thuyền hoặc cái chuyến bay bằng máy bay cánh hoạt cỡ nhỏ. Ở nhiều quốc gia, con người đã thay đổi thiên nhiên đến mức khó nhận ra vì mạo ban đầu của nó. Guyana lại đi theo hướng ngược lại. Tại đây, thiên nhiên vẫn là yếu tố quyết định các con người sinh sống, di chuyển và kết nối với nhau. Chính điều đó khiến Guyana trở thành một trong số ít nơi trên thế giới mà khi nhìn vào bản đồ, người ta có cảm giác như vẫn còn những khoảng trắng chưa được lấp đầy. Và trong thời đại mà gần như mọi ngốt ngát của hành tinh đều đã được khám phá, cảm giác ấy ngày càng trở nên hiếm hoi. Những con sông là đường cao tốc của đất nước. Ở nhiều quốc gia, khi nhắc đến giao thông, người ta sẽ nghĩ tới đường cao tốc, tàu điện hay sân bay. Còn ở Guyana, nếu muốn hiểu đất nước này vận hành như thế nào, trước tiên hãy nhìn vào những con sông. Trên bản đồ, ba dòng sông lớn Escher-Kybo, Demerara và Perpyser hiện lên như những mạch máu khổng lồ chạy xuyên qua lãnh thổ. Chúng không chỉ là đặc điểm địa lý, chúng là con đường, là nguồn sống và là sợi dây kết nối hàng trăm cộng đồng với phần còn lại của đất nước. Escher-Kybo là dòng sông lớn nhất. Từ trên không, nó giống một nhánh biển len sâu vào đất liền với vô số đảo nhỏ nằm đại rác giữa dòng. Nhiều khu dân cư được hình thành dọc theo các bờ sông từ hàng trăm năm trước và cho đến ngày nay, cuộc sống vẫn xoay quanh mặt nước ấy. Với người dân sống ở các vùng nội địa, chuyển bước lên thuyền để đi làm, đi học hay mua sắm cũng bình thường như việc người ở thành phố bước lên xe máy mỗi sáng. Có những ngôi làng mà thuyền là phương tiện gần như duy nhất để ra vào. Trẻ em lớn lên cùng tiếng máy nổ của xuồng, còn người lớn quen thuộc với thủy triều, chẳng khác nào người khác quen với giờ tan tầm. Vào những buổi sáng sớm, các bến thuyền nhỏ thường nhộn nhịp không kém một nhà ga. Học sinh mặc đồng phục, người đi làm và các tiểu thương mang theo hàng hóa lần lượt lên thuyền để bắt đầu ngày mới. Ở một số khu vực, lịch trình sinh hoạt thậm chí còn phụ thuộc vào thủy triều nhiều hơn là đồng hồ. Khi nước lên, việc di chuyển trở nên thuận lợi hơn. Khi nước xuống, một số hành trình có thể kéo dài hơn dự kiến. Đối với những cộng đồng đã sống ven sông qua nhiều thế hệ, nhịp điệu của dòng nước từ lâu đã trở thành một phần quen thuộc của cuộc sống. Điều thú vị là ở Guyana, khoảng cách đôi khi không được tính bằng km mà bằng thời gian di chuyển. Một địa điểm có thể nằm không quá xa trên bản đồ, nhưng để đến được vẫn phải mất nhiều giờ men theo những khúc sông oanh co xuyên qua đường nhiệt đới. Có lẽ bởi vậy mà đối với không ít người dân Guyana, con sông không chỉ là một phần của cảnh quan, nó chính là con đường quen thuộc nhất trong cuộc sống hàng ngày. Georgetown, thủ đô được xây dưới mực nước biển Nhắc đến thủ đô của một quốc gia Nam Mỹ, nhiều người thường hình dung những thành phố nằm giữa thung lũng, trên cao nguyên hoặc ven núi. Georgetown lại là một trường hợp hoàn toàn khác. Thủ đô của Guyana nằm sát bờ đại Tây Dương trên một vùng đất thấp đến mức nhiều khu vực thực tế nằm dưới mực nước biển khi thủy triều lên cao. Nếu không có hệ thống bảo vệ đặc biệt, một phần thành phố hoàn toàn có thể bị nước biển nhấn chìm. Thực tế này đã định hình Georgetown suốt nhiều thế kỷ. Khi người Hà Lan đặt chân tới vùng đất này từ thời thuộc địa, họ nhanh chóng nhận ra rằng muốn sinh sống lâu dài thì phải học cách kiểm soát nước. Hệ thống kênh đào cống thác nước và đê biển bắt đầu được xây dựng, tạo nên một mạng lưới khá giống với những gì có thể thấy ở Hà Lan ngày nay. Đến hiện tại, dấu vết của hệ thống ấy vẫn xuất hiện ở khắp nơi trong thành phố. Những con kênh chạy dọc theo các tuyến đường, những cánh cổng được mở và đóng theo thủy triều, những bức tường trắng biển trải dài dọc bờ đại Tây Dương như một tuyến phòng thủ thầm lặng. Đối với nhiều cư dân nơi đây, việc theo dõi thời tiết không đơn thuần là thói quen. Những trận mưa lớn kết hợp với thủy triều cao có thể nhanh chóng khiến một số khu vực ngập nước. Biến đổi khí hậu và mực nước biển dân càng khiến bài toán này trở nên phức tạp hơn. Điều thú vị là phần lớn du khách khi tới Georgetown chỉ nhìn thấy một thành phố xanh mát với những đại lộ rợp bóng cây. Các công trình gỗ mang phong cách thuộc địa và nhiệm sống khá yên bình. Ít ai nhận ra rằng phía sau vẻ bình lặng ấy là cả một hệ thống đã vận hành suốt nhiều thế hệ để giữ cho thành phố tồn tại ngay bên mép biển. Có thể nói Georgetown là một trong số rất ít thủ đô trên thế giới mà sự tồn tại của nó gắn liền với cuộc chiến lâu dài chống lại nước biển. Và chính điều đó khiến thành phố này trở nên khác biệt so với gần như mọi thủ đô khác ở Nam Mỹ. Một trong những điều khiến Gaiana trở nên đặc biệt không nằm ở rừng mưa hay những con sông, nó nằm ở con người. Người Gaiana thường gọi quê hương mình là vùng đất của sáu dân tộc. Cách loại này phản ánh lịch sử hình thành rất khác thường của đất nước. Trải qua nhiều thế kỷ, những cộng đồng đến từ các châu lược khác nhau đã cùng định cư tại đây và để lại dấu ấn riêng trong văn hóa quốc gia. Ngày nay, người gốc Ấn Độ chiếm tỷ lệ lớn nhất trong dân số. Tổ tiên của họ được đưa tới Gaiana làm việc trên các đồn điền từ thế kỷ 19. Người gốc Phi cũng chiếm một cộng đồng lớn với lịch sử gắn liền cùng thời kỳ thuộc địa. Bên cạnh đó, còn có các dân tộc bản địa đã sinh sống trên vùng đất này từ hàng ngàn năm trước, cùng những cộng đồng người Hoa, người Bồ Đào Nha và người châu Âu. Ở nhiều nơi trên thế giới, sự đa dạng như vậy đôi khi tạo ra những ranh giới rõ rệt. Gaiana lại phát triển theo hướng khác. Qua nhiều thế hệ, các nền văn hóa dần đang sen vào nhau đến mức khó tách biệt hoàn toàn. Một gia đình có thể ăn cà ri theo công thức Ấn Độ vào cuối tuần, nghe nhạc caribe trong các buổi lễ hội và đồng thời duy trì những phong tục được truyền lại từ tổ tiên châu Phi hoặc châu Âu. Sự pha trộn ấy hiện diện trong ngôn ngữ, âm nhạc, ẩm thực và cả các người dân nhìn nhận bản thân mình. Điều này thể hiện rõ nhất trong các dịp lễ. Khi Diwali, lễ hội ánh sáng của người Hindu diễn ra, những ngọn đèn nhỏ thắp sáng khắp các khu dân cư. Đến Ít, nhiều gia đình Hồi giáo mở cửa đón khách và chia sẻ thức ăn cùng bạn bè hàng xóm. Giáng sinh lại mang đến những buổi tụ họp đông vui kéo dài nhiều ngày. Nhưng có lẽ lễ hội phản ánh rõ nhất tinh thần của Gaana là Mashramani, ngày Cộng hòa của đất nước. Đó là lúc những đoàn diễu hành đầy màu sắc tràn ngập đường phố, âm nhạc vanh lên khắp nơi và mọi khác biệt về nguồn gốc dường như được tạm gác lại phía sau. Trong một thế giới nơi các cộng đồng thường bị chia tách bởi lịch sử, tôn giáo hay xác tộc, Gaana mang đến một câu chuyện khác. Không phải lúc nào cũng hoàn hảo, nhưng đó là câu chuyện về các nhiều nền văn hóa khác nhau cùng tồn tại trên một vùng đất nhỏ và dần tạo nên một bản sắc chung của riêng mình. Gia đình và tình làng xóm vẫn là trung tâm cuộc sống. Nếu những cánh rừng rộng lớn tạo nên hình dáng của Gaana trên bản đồ, thì gia đình và cộng đồng lại là thứ tạo nên linh hồn của đất nước này. Ở nhiều nơi trên thế giới hiện đại, cuộc sống ngày càng trở nên riêng tư. Người ta sống cạnh nhau nhưng không biết tên nhau. Trẻ em dành nhiều thời gian trước màn hình hơn là ngoài sân. Thế nhưng không ít vô dân cư ở Gaana, cảm giác cộng đồng vẫn còn hiện hữu rất rõ. Nhiều gia đình có từ 3 đến 4 thế hệ cùng sinh sống dưới một mái nhà hoặc trong những ngôi nhà nằm sát nhau. Ông bà chăm cháu khi bố mẹ đi làm. Những công thức nấu ăn, câu chuyện gia đình hay kinh nghiệm sống không được ghi trong sách vở mà được truyền lại qua những cuộc trò chuyện diễn ra hằng ngày. Một nét đặc trưng khá thú vị là nhiều ngôi nhà truyền thống ở Gaana được xe cao khỏi mặt đất. Giống kiểu nhà sàng ở Việt Nam, thiết kế này vừa giúp chống ngập, vừa tạo ra một khoảng không gian sinh hoạt chung bên dưới ngôi nhà. Đây là nơi trẻ em vui chơi, người lớn nghỉ ngơi sau giờ làm việc và hàng xóm ghé qua trò chuyện vào mỗi buổi chiều. Ở nhiều khu dân cư, khoảng không gian ấy gần giống như một phòng khách mở rộng ra với cả khu phố. Ở những cộng đồng nhỏ, ranh giới giữa gia đình và hàng xóm đôi khi không quá rõ ràng. Nếu ai đó cần giúp sửa mái nhà sau một trận mưa lớn, nhiều người sẽ xuất hiện để hỗ trợ. Nếu một gia đình tổ chức tiệc cưới hay lễ hội, cả khu phố thường tham gia theo cách nào đó. Văn hóa sẽ chia ấy, không phải điều gì quá đặc biệt đối với người dân địa phương. Nó đơn giản là các cuộc sống vận hành từ nhiều thế hệ này. Điều này cũng ảnh hưởng tới các trẻ em lớn lên. Các em không chỉ được cha mẹ chăm sóc mà còn được cả cộng đồng quan sát và bảo ban. Trên những con đường nhỏ hay các khoảng sân trước nhà, tiếng cười đùa của trẻ em vẫn là một phần quen thuộc của cuộc sống thường ngày. Có lẽ vì thế mà nhiều người Ghana khi sống ở nước ngoài thường nhắc nhớ không phải những công trình nổi tiếng hay những địa điểm du lịch. Thứ họ nhớ nhiều hơn lại là cảm giác được thuộc về một cộng đồng, nơi mọi người biết nhau, quan tâm đến nhau và luôn có ai đó sẵn sàng giúp đỡ khi cần. Nền ẩm thực kỳ lạ nhất Nam Mỹ Nếu chỉ nhìn bản đồ, nhiều người sẽ nghĩ ẩm thực Ghana có lẽ giống Brazil hoặc các quốc gia Nam Mỹ lân cận. Nhưng chỉ cần ngồi xuống trước một bàn ăn ở đây, suy nghĩ đó thường biến mất rất nhanh. Ẩm thực Ghana phản ánh lịch sự của đất nước theo cách trực tiếp nhất. Trong cùng một bữa ăn, người ta có thể bắt gặp dấu ấn của Ấn Độ, Caribê, Châu Phi và các cộng đồng bản địa đã tồn tại từ rất lâu trước khi người châu Âu xuất hiện. Món ăn phổ biến nhất có lẽ là curry ăn cùng roti. Những chiếc bánh dẹp mềm được dùng để cuốn hoặc chấm với curry gà hay dê đậm đà gia vị. Mùi nghệ thì là quế và các loại gia vị khác khiến nhiều du khách lần đầu tới đây có cảm giác mình đang ở Nam Á hơn là Nam Mỹ. Nhưng đó mới chỉ là một phần của câu chuyện. Một trong những món ăn mang tính biểu tượng nhất của Ghana là pepper pot. Đây là món hầm có nguồn gốc từ các dân tộc bản địa, được nấu từ thịt và một loại nước sốt đậm đà làm từ củ sắn. Pepper pot thường xuất hiện trong các dịp lễ lớn, đặc biệt là Gián sinh. Nhiều gia đình giữ nồi thức ăn trên bếp suốt nhiều ngày, hầm nóng liên tục và cho rằng hương vị của món ăn sẽ ngon hơn theo thời gian. Bên cạnh đó còn có cooked up rice, món cơm nấu cùng đậu, nước cốt dừa và các loại thịt hoặc hải sản. Đây là món ăn giãn dị nhưng xuất hiện thường xuyên trong cuộc sống thường ngày. Nó giống như một phiên bản rất riêng của Ghana, nơi nhiều nền văn hóa gặp nhau trong cùng một chiếc nồi, đặc biệt hơn cả là truyền thống seven curry. Trong các dịp lễ tôn giáo của cộng đồng Hindu, người tham dự có thể được phục vụ tới bảy loại curry khác nhau trên cùng một phần ăn. Đây không chỉ là một bữa ăn mà còn là một nét văn hóa được dình dữ qua nhiều thế hệ. Điều khiến ẩm thực Ghana trở nên thú vị nằm ở chỗ nó gần như không giống bất kỳ quốc gia Nam Mỹ nào khác. Về mặt địa lý, Ghana thuộc Nam Mỹ nhưng khi thưởng thức món ăn, người ta lại cảm nhận được hương vị của Caribbean, Ấn Độ và cả những truyền thống lâu đời của vùng Amazon hòa quyền với nhau theo một cách rất riêng. Cuộc sống trong những ngôi làng giữa rừng Amazon Khi nhắc tới Amazon, phần lớn mọi người thường nghĩ đến cây cối, động vật hoang dã hay những khu rừng trải dại vô tận. Nhưng với hàng ngàn người dân bản địa ở Ghana, Amazon trước hết là nhà. Tại những vùng sâu trong nội địa, nơi đường bộ gần như biến mất khỏi bản đồ, các cộng đồng như Makushi hay Rwabishana vẫn duy trì lối sống gắn bó mật thiết với thiên nhiên. Cuộc sống ở đây diễn ra theo một nhiệm điệu khác với các thành phố ven biển. Không có tiếng gọi xe cao điểm hay những tòa nhà cao tầng. Theo vào đó là tiếng chim gọi nhau lúc bình minh, tiếng nước chảy bên bờ sông và nhiệm sinh hoạt được điều chỉnh theo mùa mưa, mùa khô. Đánh cá vẫn là một phần quan trọng của cuộc sống thường ngày. Nhiều gia đình dựa vào sông suối để bổ sung thực phẩm cho bữa ăn. Săn bắt cũng tồn tại, nhưng thường diễn ra ở quy mô nhỏ và dựa trên những quy tắc đã được truyền lại qua nhiều thế hệ nhằm tránh khai thác quá mức nguồn tài nguyên thiên nhiên. Điều đáng chú ý nhất không nằm ở những gì họ làm, mà nằm ở những gì họ biết. Một người lớn tuổi trong cộng đồng có thể nhận biết hàng chục loại cây tút khác nhau chỉ bằng cách nhìn lá hoặc ngửi mùi vỏ cây. Họ biết thời điểm tích hợp để trồng trọt, hiểu tập tính của các loài động vật và có thể đọc những dấu hiệu rất nhỏ trong rừng mà người ngoài gần như không nhận ra. Đối với nhiều người sống ở thành phố, khu rừng thường gợi cảm giác bí ẩn hoặc đáng sợ. Nhưng với các cộng đồng bản địa, đó là nơi chứa đựng kiến thức, ký ức và lịch sử của tổ tiên. Họ không xem mình là người chinh phục thiên nhiên, mà là một phần của nó. Dĩ nhiên, cuộc sống nơi đây không phải lúc nào cũng dễ dàng, vì tiếp cận y tế, giáo dục hay các dịch vụ hiện đại vẫn còn nhiều hạn chế. Tuy nhiên, trong khi phần lớn thế giới đang ngày càng tách xa môi trường tự nhiên, những cộng đồng này vẫn duy trì được mối liên kết mà nhiều nơi đã đánh mất từ lâu. Và có lẽ đó mới là điều đặc biệt nhất. Giữa một trong những khu rừng lớn nhất hành tinh, vẫn có những cộng đồng đang sống theo cách mà tổ tiên họ từng sống hàng trăm năm trước. Không phải vì bị mắc kẹt trong quá khứ, mà vì họ vẫn tìm thấy giá trị trong mối quan hệ gắn bó với vùng đất đã nuôi dưỡng mình qua nhiều thế hệ. Cơn sốt vàng và những khu mỏ giữa đường sông Nếu các con sông là huyết mạch của Gaiana, thì vàng từ lâu đã là giấc mơ kéo nhiều người tiến sâu vào những vùng rừng mà phần lớn dân cư chưa từng đặt chân tới. Từ nhiều thập kỷ nay, khai thác vàng là một trong những ngành kinh tế quan trọng nhất của đất nước. Bên cạnh đó còn có bauxit, loại quặng được sử dụng để sản xuất nhôm, và từng đóng vai trò rất lớn trong lệnh kinh tế Gaiana. Tuy nhiên, chính vàng mới là thứ tạo nên những câu chuyện mang màu sắc phiêu lưu nhất. Ở Georgetown hay cái thị trấn ven biển, người ta đôi khi nhắc đến những khu mỏ trong đường sông như nhắc về một thế giới khác. Muốn tới đó thường phải trải qua nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày di chuyển bằng xe địa hình, thuyền hoặc máy bay nhỏ. Càng đi sâu vào nội địa, đường xá càng thư thớt và dấu vết của cuộc sống hiện đại dần biến mất. Giữa rừng xuất hiện những trại mỏ tạm bỡ được dẫn lên bên các con suối hoặc những khoảng đất vừa được khai phá. Cuộc sống ở đây không hề giống những giấc mơ làm giàu thường được kể lại. Nắng nóng, bùng đất, công trùng, bệnh tật và sự cô lập là những điều mà người lao động phải đối mặt mỗi ngày. Có những nơi tín hiệu điện thoại hoàn toàn biến mất, có những khu vực mà chuyến hàng tiếp tế gần nhất phải mất hàng giờ bay mới có thể tới nơi. Thế nhưng bất chấp những khó khăn đó, dòng người đổ vào rừng vẫn chưa bao giờ dừng lại. Lý do rất đơn giản, chỉ cần một phát hiện may mắn, một khu vực giàu vàng hơn dự kiến hoặc một mùa khai thác thuận lợi cũng có thể thay đổi cuộc sống của một gia đình. Cảm giác ấy khiến ngành khai thác vàng ở Guyana đôi khi mang gián dấp của những cuộc tìm kiếm kho báu thời hiện đại. Giữa những cánh rừng rộn lớn và gần như vô tận, vẫn có những người mỗi ngày thức dậy với hy vọng rằng vẫn may đang nằm đâu đó dưới lớp đất đỏ trước mặt mình. Quốc gia đột ngột dầu lên nhờ dầu mỏ Trong nhiều năm, Guyana gần như không xuất hiện trên các bản tin kinh tế quốc tế. Đây là một quốc gia nhỏ với chưa tới một triệu dân, nền kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp, khai khoáng và một số ngành truyền thống. Nhưng chỉ trong chưa đầy một thập kỷ, đất nước này đã trải qua một sự thay đổi mà ít ai có thể ngờ tới. Năm 2015, các mỏ dầu khổng lồ được phát hiện ngoài khơi bờ biển Guyana. Những cuộc khảo sát tiếp theo liên tục mang lại kết quả khả quan, cho thấy trữ lượng dầu lớn hơn nhiều so với dự đoán ban đầu. Một quốc gia vốn ít được biết đến bỗng trở thành tâm điểm chú ý của ngành năng lượng toàn cầu. Những con số xuất hiện sau đó khiến nhiều chuyên gia kinh tế kinh ngạc. Trong khi phần lớn các nền kinh tế chỉ tăng trưởng vài phần trăm mỗi năm, Guyana có thời điểm đạt mức tăng trưởng thuộc hàng cao nhất thế giới. Chỉ hơn một thập kỷ trước, nước này vẫn được xem là một trong những nền kinh tế nhỏ nhất Nam Mỹ. Ngày nay, Guyana thường được nhắc đến như một trong những ví dụ rõ ràng nhất về việc một phát hiện tài nguyên có thể thay đổi vận mệnh của cả một quốc gia. Sự thay đổi dễ nhận thay nhất diễn ra ở Georgetown. Những khách sạn mới liên tục mọc lên, các tòa nhà văn phòng hiện đại xuất hiện ở những khu vực vốn khá yên tĩnh trước đây. Trên đường phố, ngày càng dễ bắt gặp các kỹ sư, chuyên gia và doanh nhân đến từ nhiều nơi trên thế giới. Các hãng hàng không mở thêm đường bay, trong khi nhà hàng, dịch vụ và nhiều ngành kinh doanh mới phát triển với tốc độ chưa từng có. Thị trường bất đồng sản cũng thay đổi nhanh chóng, giá đất và giá thuê nhà tại một số khu vực tăng mạnh chỉ trong vài năm. Những nơi từng khá trầm lắng bỗng trở thành mục tiêu đầu tư của các doanh nghiệp trong và ngoài nước. Sự thay đổi ấy cũng làm nhiệm sống ở thủ đô trở nên khá trước. Những cuộc trò chuyện về việc làm, đất đai, đầu tư hay cơ hội kinh doanh xuất hiện ngày càng nhiều trong đời sống thường ngày. Với nhiều người Gaiana, dầu mỏ không còn là một tin tức xa xôi ngoại khơi mà đã bắt đầu tác động trực tiếp đến cuộc sống của họ theo những cách rất cụ thể. Đối với nhiều người dân Gaiana, ngành dầu mỏ mang tới những cơ hội mà thế hệ trước chưa từng có. Việc làm mới xuất hiện, thu nhập được cải thiện và các dự án cơ sở hạ tầng bắt đầu được triển khai với quy mô lớn hơn. Quan trọng hơn cả là cảm giác kỳ vọng đang lan rộng trong xã hội. Sau nhiều thập kỷ phát triển chậm, Gaiana bộng đứng trước cơ hội thay đổi vị thế của mình chỉ trong một thế hệ. Lịch sử từng chứng kiến quốc gia giàu lên nhờ dầu mỏ. Nhưng hiếm khi người ta được nhìn thấy quá trình chuyển mình ấy diễn ra nhanh và rõ ràng đến vậy. Và Gaiana hiện đang viết lên câu chuyện đó ngay trước mắt thế giới. Thách thức của một đất nước đang thay đổi quá nhanh. Nhưng tốc độ phát triển quá nhanh thường đi kèm những câu hỏi không dễ trả lời. Dầu mỏ đã mang tới nguồn thu khổng lồ, song không phải mọi người dân đều cảm nhận được sự thay đổi theo cùng một cách. Trong khi một số khu vực chứng kiến làn sóng đầu tư mạnh mẽ, nhiều cộng đồng khác vẫn đang đối mặt với những vấn đề quen thuộc đã tồn tại từ nhiều năm trước. Chênh lệch giàu nghèo là một trong những thách thức lớn nhất. Một số người hưởng lợi trực tiếp từ sự bùng nổ kinh tế. Trong khi nhiều gia đình vẫn sống dựa vào nông nghiệp quy mô nhỏ hoặc các công việc có thu nhập khiêm tốn. Khoảng cách giữa những khu vực đang phát triển nhanh và những vùng còn khó khăn bắt đầu trở thành chủ đề được quan tâm hơn. Cơ sở hạ tầng cũng chịu áp lực ngày càng lớn. Dân số Ghana không đông, nhưng tốc độ mở rộng của nền kinh tế đôi khi vượt quá khả năng đáp ứng của hệ thống hiện có. Đường xá, điện năng, nhà ở và các dịch vụ công cộng đều cần được nâng cấp để theo kiệp sự thay đổi. Ngay cả tại Georgetown, mất điện vẫn có thể xảy ra. Một số khu vực vẫn thường xuyên phải đối mặt với tình trạng ngập úm sau những trận mưa lớn. Cuộc chiến với nước biển mà thành phố đã theo đuổi suốt nhiều thế kỷ vẫn chưa hề kết thúc. Bên cạnh đó còn có một bài toán lớn hơn. Điều gì sẽ xảy ra nếu một quốc gia sở hữu một trong những khu rừng nguyên sinh được bảo tồn tốt nhất thế giới, đồng thời trở thành một cường quốc giàu mọ mới nổi? Đây là câu hỏi không chỉ dành cho Ghana, mà còn cho cả cộng đồng quốc tế. Rừng mưa của đất nước này đóng vai trò quan trọng đối với đa dạng sinh học và khí hậu toàn cầu. Trong khi đó, dầu mỏ lại là nguồn thu có thể giúp cải thiện cuộc sống của hàng trăm ngàn người dân. Cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo tồn thiên nhiên chưa bao giờ là nhiệm vụ đơn giản. Ghana hiện đang đứng ngay tại điểm giao nhau của hai con đường ấy. Có thể nói tương lai của đất nước này sẽ không chỉ được quyết định bởi lượng dầu nằm dưới đáy biển, mà còn bởi cách họ lựa chọn sử dụng nguồn tài nguyên đó trong những thập kỷ sắp tới. Trong nhiều thập kỷ, Ghana đã chứng kiến một làn sóng người dân rời quê hương để tìm kiếm cơ hội ở nước ngoài. Ngày nay, cộng đồng người Ghana sinh sống tại Mỹ, Canada và Anh đồng đến mức hầu như gia đình nào cũng có ít nhất một người thân đang ở bên kia đại dương. Nhưng điều thú vị là dù đi xa đến đâu, rất nhiều người vẫn duy trì một mối liên hệ đặc biệt với quê nhà. Một trong những hình ảnh quen thuộc nhất là những trí tùn hạnh lớn được gửi từ nước ngoài về Ghana. Bên trong có thể là quần áo, thực phẩm, đồ gia dụng hay những món quà dành cho người thân. Với nhiều gia đình, những chiếc pareo ấy không đơn thuần là hàng hóa. Chúng là dấu hiệu cho thấy, dù cách nhau hàng ngàn km, các mối liên kết gia đình vẫn chưa bao giờ bị cắt đứt. Tiền tiết kiệm được ở nước ngoài thường được dùng để xây nhà, hỗ trợ cha mẹ hoặc đầu tư cho tương lai của gia đình tại Ghana. Không ít người dành nhiều năm làm việc ở New York, Toronto hay London, nhưng vẫn luôn theo dõi tin tức quê hương mỗi ngày. Vẫn gọi điện về nhà thường xuyên và vẫn xem Ghana là nơi mình thuộc về. Điều đó tạo nên một nghịch lý khá thú vị. Ghana là một đất nước có tỷ lệ người dân sinh sống ở nước ngoài rất cao, nhưng đồng thời cũng là nơi mà ý tưởng trở về luôn hiện diện trong suy nghĩ của nhiều người. Với một số người, đó là kế hoạch sau khi nghỉ hưu. Với những người khác, đó là giấc mơ trở thành một doanh nghiệp nhỏ trên chính mảnh đất mình sinh ra. Cũng có người đơn giản chỉ muốn một ngày nào đó được sống gần gia đình hơn thay vì tiếp tục cuộc sống nơi đất khác. Có lẽ sau tất cả, điều giữ chân người Ghana không chỉ là những gì đang tồn tại ở hiện tại, mà còn là cảm giác rằng dù đi xa đến đâu, họ vẫn luôn có một nơi để quay về. Và đối với rất nhiều người, nơi đó vẫn là Ghana. Ghana không có những thành phố khổng lồ như Brazil, không có các điểm du lịch nổi tiếng như Argentina, và cũng hiếm khi xuất hiện trên các bản tin quốc tế. Nhưng đằng sau siêu làng lẻ ấy là một đất nước rất khác biệt, nơi những con sông vẫn định hình cuộc sống. Nhiều nền văn hóa cùng tồn tại trên một vùng đất nhỏ, và những cánh rừng rộng lớn vẫn bao phủ phần lớn lành thổ. Giờ đây, với nguồn dầu mỏ khổng lồ ngoài khơi, Ghana đang bước vào một chương mới đầy cơ hội nhưng cũng không ít thách thức. Có những quốc gia nổi tiếng vì những gì họ đã trở thành. Ghana lại hấp dẫn bởi một câu hỏi khác. Điều gì sẽ xảy ra khi một đất nước có nhiều rừng hơn người, nhiều sông hơn đường, và vừa phát hiện nguồn tài nguyên đủ sức thay đổi cả tương lai của mình? Có lẽ câu trả lời vẫn đang được viết từng ngày trên vùng đất nhỏ bé ở bờ Đông Bắc Nam Mỹ này.