Nhân Quả Đời Người: Người Giữ Đập Nghèo Nhất Làng Và Cái Kết Khi Đại Hạn Ập Đến

Có những đồng tiền giữ được trong tay, nhưng không giữ được lầm người. Đến khi sóng gió ập xuống, mới biết đức hạnh mới là của cải, theo ta lâu nhất. Ở vùng thôn quê tỉnh Khề, người ta thường nói rằng muốn biết một nhà khá hay nghèo thì cứ nhìn vào mái nhà sau mùa mưa. Nhà nào mái ngói đỏ ao, khói bếp chiều nào cũng bay lên thẳng tắp, ấy là nhà có của. Nhà nào mái tranh vá chẳng vá đục, gặp gió lớn lại phải treo lên bộc dây, ấy là nhà còn lo từng bữa. Nhà của Hàn Tự Mộc thuộc loại thứ hai. Lạ ở chỗ, ông lại là người giữ thứ quý nhất trong làng. Đó là con đập đất nằm ở đầu nguồn. Nước từ Khe núi chảy xuống, qua con đập ấy rồi mới tỏa đi khắp đồng ruộng. Nhà nào có lúa ăn, nhà nào mất mùa, ít nhiều đều liên quan đến dòng nước ấy. Suốt hơn 10 năm, Hàn Tự Mộc ngày nào cũng dậy trước khi gà gáy. Ông xách chiếc đèn nhỏ, cầm cây thước tre đã nhẵn bóng vì thời gian, đi dọc bờ đập đo mực nước. Có người hỏi, ông làm vậy mãi không chán sao? Tự Mộc chỉ cười, nước không biết nói. Nếu mình không để ý nó, đến lúc nó gây họa thì trách ai? Người trong làng nghe riết cũng quen. Họ quý ông, nhưng quý là một chuyện. Giúp được hay không lại là chuyện khác. Bởi chính nhà Hàn Tự Mộc cũng nghèo. Mành ruộng của ông nhỏ nhất xóm, con trai ông Hàn Tiểu Sơn, quanh năm mặc áo vá. Vợ ông là bà tru thị, tàn tiện đến mức một đồng tiền cũng phải cân nhắc ba lần mới dám tiêu. Có hôm bữa cơm chỉ có cháo kê với ít rau rải. Tru thị nhìn đáy chung gạo đã lộ đất mà thở dài. Bà nói, người ta giữ đập vài năm là dựng được nhà mới. Ông giữ hơn chục năm rồi, nhà mình vẫn chẳng khác trước. Tự Mộc im lặng, ông biết vợ mình không sai. Nhưng ông cũng không biết trả lời thế nào. Bởi chính ông đôi lúc cũng tự hỏi điều đó. Cùng thời gian ấy, ở phía bên kia làng, phùng Khải Thành lại sống khác hẳn. Nhà ông ta ngày một rộng, kho thóc ngày một đầy, ruộng đất ngày một nhiều. Mỗi lần đi qua cánh đồng, người ta đều phải ngoái nhìn những thửa ruộng xanh dờn của nhà họ phùng. Trong khi nhiều nhà khác đã bắt đầu xuất hiện những mảng đất khô, người ta bàn tán. Chắc ông trời thương nhà họ phùng. Người khác cười, biết đâu tổ tiên nhà họ tích nhiều phục. Khải Thành nghe vậy chỉ vút râu cười. Ông ta rất ít khi giải thích, cũng chẳng ai hỏi thêm. Bởi người giàu nói gì cũng dễ nghe hơn người nghèo. Đầu năm ấy, trời bắt đầu ít mưa, ban đầu chẳng ai để ý. Một tuần, rồi hai tuần. Những đám mây đen quen thuộc bỗng biến mất, nước trong đập hạ thấp từng chút một. Han tự mộc nhìn những vạch đánh dấu trên cây thước tre mà lòng nặng chiếu. Ông biết nếu trời tiếp tục như vậy, mùa màng năm nay sẽ khó khăn. Từ hôm ấy, ông càng đi kiểm tra đập nhiều hơn, ban ngày một lần. Ban đêm một lần, có đêm gần sáng mới về tới nhà. Chu thị nhìn chồng rồi lắc đầu. Ông lo cho cả làng. Ai lo cho nhà mình? Câu nói ấy khiến tự mộc lặng người. Ông nhìn đôi bàn tay nứt nẻ của vợ. Nhìn chiếc áo vá trên người con trai, rồi nhìn bát cháo loáng trước mặt. Trong khoảnh khắc ấy, một ý nghĩ lạ lùng thoáng qua. Nếu ông giữ lại một ít nước cho ruộng nhà mình thì sao? Chỉ một ít thôi, không ai biết cả. Dù nhà ông cũng cần sống, gia đình ông cũng cần sống. Ý nghĩ ấy đến nhanh như cơn gió. Nhưng nó không rời đi ngay. Nó ở lại, lờn vờn trong lòng ông suốt nhiều ngày. Cho đến một đêm. Tự mộc sách đèn đi kiểm tra đập như thường lệ. Gió đêm thổi lạnh, mặt nước im lìm. Mọi thứ tưởng như chẳng có gì khác. Thế nhưng khi đi đến cuối bờ đập, ông bỗng khựng lại. Dưới ánh đèn leo lét, ông nhìn thấy một vẹt bùn mới. Dấu vết ấy kéo dài và bụi lao phía sau đập. Như thể có dòng nước nào đó vừa âm thầm chảy qua nơi vốn không nên có nước. Tự mộc cao mẩy. Ông đưa ngọn đèn lại gần hơn. Dấu vết còn rất mới, mới đến mức bùn vẫn chưa kịp khô. Ông đứng lặng giữa màn đêm. Rồi từ từ bước theo vẹt nước ấy. Trong lòng bỗng dâng lên một cảm giác bất an khó tả. Bởi linh cảm của người giữ đập nhiều năm mách bảo rằng có thứ gì đó đang âm thầm lấy đi nước của cả làng. Đêm ấy, hàn tự mộc không quay về nhà ngày. Ông lần theo dấu bùn mới. Ngọn đèn nhỏ trong tay rung rung theo từng bước chân. Vẹt nước len qua bụi lao, vòng qua một gò đất thấp rồi biến mất giữa cánh đồng. Càng đi, lông may ông càng nhíu chặt. Bởi dòng nước ấy không phải do trời tạo ra. Có người đã đào nó. Và người đó rất hiểu con đập. Tự mộc ngồi xuống, đưa tay sờ lấp đất hai bên bờ mương. Đất còn mới. Một vài đoạn còn lộ dấu cuốc. Ông im lặng lần tiếp. Sau gần nửa canh giờ, dòng nước bí mật hiện ra hoàn toàn dưới ánh đèn. Một con mương hẹp, được che bằng lao sậy và cành khô. Nếu không nhìn kỹ, chẳng ai phát hiện. Nước tự đập chảy vào đây rồi lặng lẽ xuôi về phía nam. Tự mộc đứng chết lặng. Bởi phía cuối con mương ấy chính là những thửa ruộng màu mỡ nhất làng. Ruộng nhà phùng khải thành. Gió đêm thổi qua đồng lúa. Âm thanh xào xạc nghe như tiếng người thì thầm. Trong khoảnh khắc ấy, mọi điều bấy lâu nay bỗng ghép lại với nhau. Vì sao ruộng nhà họ phùng luôn xanh hơn người khác? Vì sao nước trong đập hao hụt bất thường? Vì sao những năm gần đây khải thành ngày càng giàu? Tự mộc nhìn dòng nước đang lặng lẽ chảy rồi thở dài. Ông không giận. Ông chỉ thấy nặng lòng. Nặng như thế vừa nhìn thấy một người quen bước nhầm đường mà không biết phải kéo lại thế nào. Sáng hôm sau, ông đến gặp khải thành. Nhà họ phùng đang bận thu thóc, từng bao lúa chất đầy sân. Gia nhân ra vào không ngớt, khải thành ngồi dưới hiên uống trà. Thấy tự mộc tới, ông ta mỉm cười. Hàn huynh tới chơi sớm vậy sao? Tự mộc nhìn thẳng, ta đã thấy con mương sao đập. Nụ cười trên mặt khải thành hơi khựng lại, nhưng chỉ trong chấp mắt. Ông ta bật cười. Một con mương thôi mà, ruộng nhà ta rộng cần nhiều nước hơn một chút. Tự mộc nói, nước ấy là nước của cả làng. Khải thành đặt chén trà xuống. Lần đầu tiên, ánh mắt ông ta trở nên lạnh hơn. Hai người im lặng nhìn nhau. Một lúc sau, khải thành khoát tay. Người hậu lập tức lui hết ra ngoài. Sất nhà rộng lớn, bỗng trở nên vắng lặng. Khải thành chậm dãi đứng lên. Ông ta bước vào trong nhà rồi mang ra một túi vải nhỏ, đặt xuống bàn đá. Tiếng bạc va nhau khẽ vang lên. Tự mộc không cần mở cũng biết bên trong là gì. Khải thành cười nhạt. Hàn huynh giữ đập nhiều năm. Vất vả rồi, chút lòng thành. Tự mộc không động vào, khải thành lại nói. Người trong làng ai chẳng lo cho nhà mình trước? Ông giữ nước cho cả làng. Có ai giúp ông nuôi vợ con đâu? Những lời ấy giống hết điều chu thị từng nói. Tự mộc bất giác cuối đầu. Khải thành thấy vậy liên bước tới gần hơn. Giọng nói hạ thấp. Ta không bảo ông làm điều gì trái lương tâm. Chỉ cần nhắm mắt cho qua. Mỗi năm nhà ông sẽ có thêm gạo. Con ông sẽ có áo mới. Vợ ông sẽ không phải lo từng bữa. Tự mộc lặng người. Những hình ảnh ấy hiện lên rõ mồn một. Chiếc chung gạo cản. Đôi bàn tay nứt nẻ của vợ. Tấm áo vá của con trai. Mọi thứ như đang kéo ông về phía túi bạc kia. Khải thành mỉm cười. Ông ta biết mình đã chạm đúng chỗ yếu nhất của người đối diện. Một lúc rất lâu, Tự mộc mới chậm dãi đẩy túi bạc trở lại. Ông nói. Ta nghèo. Nhưng ta không thể lấy phần nước của người khác để nuôi nhà mình. Nụ cười trên mặt khải thành biến mất. Ông ta nhìn theo bóng Tự mộc rời khỏi sân. Ánh mắt tối lại. Như mặt nước trước cơn giông. Ba ngày sau. Khắp làng tỉnh Khê bắt đầu xuất hiện những lời bàn tán. Ban đầu chỉ vài người nói nhỏ. Rồi dần dần nhiều người nhắc tới. Người ở đầu làng nói. Người cuối làng cũng nói. Đến chiều hôm ấy. Khi Tự mộc đi ngang qua góc cây đa đầu xóm. Ông nghe thấy một câu khiến mình khựng lại. Hình như nước hao là do người giữ đập không làm tròn việc. Người khác tiếp lời. Nghe đâu ông ấy lơ là đã lâu. Không thì nước thất thoát kiểu gì. Tự mộc đứng yên. Trong tay vẫn là cây thước tre quen thuộc. Nhưng lần đầu tiên sau nhiều năm giữ đập. Ông cảm thấy nó nặng đến lạ. Ông ngẳng đầu nhìn về phía cảnh đồng xa xa. Nơi những thửa ruộng nhà phùng khải thành vẫn xanh mướt dưới nắng chiều. Và ông hiểu. Chuyện này mới chỉ bắt đầu. Chỉ trong vài ngày ngắn ngủi. Những lời đồn đã lan khắp tỉnh Khê như cỏ dại gặp mưa. Ban đầu chỉ là vài tiếng thì thầm nơi đầu ngõ. Rồi đến những câu nói nửa tin nửa ngờ bên bờ ruộng. Cuối cùng, chuyện ấy trở thành đề tài trong mọi bữa cơm. Người ta bắt đầu nhìn hàn tự mộc bằng ánh mắt khác. Không còn là ánh mắt tin cậy như trước. Mà là ánh mắt giò xét. Có người gặp ông trên đường liền giả vờ quay mặt đi. Có người đứng xa xa rồi chỉ trỏ. Tự mộc nghe thấy hết. Nhưng ông không giải thích. Bởi ông hiểu một điều. Khi lòng người đã nghi ngờ, lời giải thích thường nhẹ hơn lời đồn. Một buổi sáng, có ba người nông dân tìm đến đập nước. Người đi đầu là Triệu Đại Phúc. Ông ta chống nạnh hỏi. Hàn huynh, năm nay nước hao nhiều như vậy, ông định nói sao? Tự mộc bình tĩnh đáp. Ta vẫn kiểm tra mỗi ngày. Triệu Đại Phúc cười nhạt. Kiểm tra mà nước vẫn mất. Vậy là ông không làm tròn việc. Mấy người phía sau gật đầu phụ hòa. Không khí trở nên nặng nề. Tự mộc nhìn những gương mặt quen thuộc ấy. Có người từng được ông giúp mở cống giữa đêm. Có người từng được ông nhường lượt lấy nước khi ruộng sắp chết khô. Vậy mà giờ đây, chẳng ai còn nhớ. Ông chỉ khẽ nói. Nước mất không phải vì ta. Triệu Đại Phúc hỏi ngay. Vậy vì ai? Tự mộc im lặng. Ông chưa có bằng chứng. Nếu nói lúc này, chỉ càng khiến mọi chuyện dối thêm. Sự im lặng ấy lại bị hiểu thành né tránh. Từ hôm đó, người nghi ngờ ông càng nhiều hơn. Buổi tối trở về nhà, ông thấy Tiểu Sơn ngồi một mình trước sân. Thằng bé cúi gặm mặt. Chú Thị đứng bên cạnh, vẻ mặt đầy lo lắng. Tự mộc bước tới. Có chuyện gì vậy? Tiểu Sơn cắn môi. Một lúc lâu mới nói. Hôm nay bọn trẻ ngoài đồng bảo cha ăn cắp nước. Tự mộc xử người. Tiểu Sơn tiếp tục. Con đánh nhau với chúng. Trên khói miệng thằng bé vẫn còn vết bầm tím. Chú Thị quay mặt đi lau nước mắt. Con tự mộc thì đứng lặng. Ông từng chịu đủ lời dị nghị. Nhưng khi những lời ấy chạm đến con trai mình, nỗi đau lại khác. Đêm đó, ông không ngủ được. Ngoài sân, tiếng côn trùng vang lên từng hồi. Ông ngồi một mình dưới mãi hiên. Trong đầu hiện lên lời của Khải Thành. Người ta sống bằng cơm. Đâu sống bằng danh tiếng. Lần đầu tiên sau nhiều năm, tự mộc thấy lòng mình giao động dữ dội. Ông tự hỏi. Nếu hôm ấy nhận túi bạc kia thì sao? Nhà ông đã có gạo. Con trai ông đã có áo mới. Vợ ông không phải khóc thầm. Và có lẽ bây giờ cũng chẳng ai trách ông. Một ý nghĩ đáng sợ lên vào lòng. Có khi nào người sai không phải Khải Thành. Có khi nào chính ông mới là kẻ dại dột. Sáng hôm sau, giữa lúc tự mộc đang sửa lại một đoạn bờ đập bị sạt. Một bóng người chậm dãi tiến tới. Đó là Lưu Bà Tử. Một quá vụ sống ở cuối làng. Bà nghèo đến mức căn nhà chỉ có hai gian nhỏ. Nhiều năm trước, khi ruộng bà suýt mất trắng. Chính tự mộc đã âm thầm mở thêm nước cho bà đúng lúc. Lưu Bà Tử đặt xuống bên cạnh ông một bao vải nhỏ. Tự mộc ngạc nhiên. Bà làm gì vậy? Bà cười hiền. Ít kê thôi. Tôi biết nhà ông cũng khó. Tự mộc vội lắc đầu. Ta không thể nhận. Lưu Bà Tử chậm dãi đáp. Năm ấy nếu không có ông, mẹ con tôi đã đói. Tôi không biết chuyện người ta đồn có thật hay không. Nhưng tôi biết chuyện năm đó là thật. Nói xong, bà quay người đi. Để lại bao kê nhỏ nằm trên bờ đất. Tự mộc nhìn theo. Một cơn gió nhẹ thổi qua. Lần đầu tiên sau nhiều tháng, ông cảm thấy trong lòng mình còn sót lại chút ấm áp. Thì ra giữa những lời nghi ngờ, vẫn còn người nhớ, vẫn còn người tin. Nhưng đúng lúc ấy, từ phía đầu làng bỗng vang lên tiếng mõ tập hợp. Từng hồi. Từng hồi dồn dập. Người dân bắt đầu kéo nhau đi. Một đứa trẻ chạy ngang qua hô lớn. Ra sân phơi lúa. Có người đề nghị đổi người giữ đập. Hàn tự mộc siết chặt cây thước tre trong tay. Ông biết, cơn sóng lớn nhất chưa đến, nó chỉ vừa mới nhô lên khỏi mặt nước. Cuộc họp ở sân phơi lúa hôm ấy kéo dài đến tận chiều. Nhiều người đòi đổi người giữ đập. Có người nói Hàn tự mộc già rồi. Có người bảo ông làm việc cẩu thả. Cũng có người chỉ im lặng đứng nhìn. Sau cùng, vì chưa tìm được ai hiểu con đập hơn ông, nên việc thay người tạm gác lại. Nhưng từ ngày đó, tự mộc hiểu một điều. Cái khó giữ nhất không phải nước, mà là lòng tin. Thời gian lặng lẽ trôi đi, một năm, rồi ba năm, rồi năm năm. Làng Tĩnh Khê vẫn sống dưới những mùa mưa nắng quen thuộc. Phùng Khải Thành ngày càng phát đạt, ruộm đất nối dài đến tận chân đồi. Kho thóc xây thêm hai dạy mới. Nhà họ phùng thường xuyên có người ra vào tấp nập. Mỗi khi có việc lớn nhỏ trong làng, Khải Thành đều xuất hiện với túi bạc bên hông. Người cần vai thóc tìm đến ông, người cần mua giống cũng tìm đến ông. Dần dần, lời nói của ông ta trở nên có trọng lượng hơn cả những người cao tuổi trong làng. Còn Hàn Tự Mộc vẫn vậy, vẫn căn nhà cũ, vẫn cây thước tre cũ, vẫn đôi dép dơm vá đi vá lại. Có năm mất mùa, gia đình ông phải bán bớt một con dê mới đủ tiền mua giống cho vụ sau. Chủ thị nhìn chuồng dê trống không mà thở dài. Bà không còn trách chồng như trước, nhưng nỗi lo vẫn hiện rõ trong mắt. Một buổi tối, bà hỏi, ông có bao giờ thấy mình thiệt không? Tự Mộc đang vá lại chiếc sọt tre. Ông ngừng tay, mãi một lúc mới đáp, có. Chủ thị ngẳng lên nhìn. Tự Mộc cười nhạt, ta cũng là người, sao lại không thấy thiệt? Lần đầu tiên sau nhiều năm, ông nói thật lòng mình. Có những đêm nhìn nhà họ phùng sáng đèn, nghe tiếng cười nói vọng sang từ bữa tiệc linh đình, ông cũng chạnh lòng. Có những lúc thấy con trai mặc áo vá đi giữa đám trẻ con nhà khá giả, ông cũng đau. Nhưng mỗi lần bước lên đập nước, nhìn những thừa ruộng trải dài trước mắt, ông lại thấy mình không thể làm khác. Nếu ai cũng chỉ nghĩ cho nhà mình trước, thì rồi sẽ đến ngày chẳng còn ai nghĩ cho cả làng. Tiểu Sơn lớn lên từng ngày, thằng bé đã thành một thanh niên khỏe mạnh. Nó từng hỏi cha, cha có tin nhân quả không? Tự Mộc im lặng khá lâu, rồi nhìn mặt nước đang gợn sóng dưới chân đập, ông đáp, cha không biết. Tiểu Sơn ngạc nhiên, cha cũng không biết sao. Tự Mộc gợt đầu, cha chỉ biết việc nào đúng thì làm, quả đến hay không cha không giữ được. Câu trả lời ấy theo Tiểu Sơn suốt nhiều năm sau. Trong khi đó, ở phía bên kia làng, phùng Khải Thành đang sống những ngày huy hoàng nhất. Người ta gọi ông là người giàu nhất tĩnh khê, ruộng tốt nhất thuộc về ông, châu khỏe nhất thuộc về ông. Ngay cả nhiều người từng nghi ngờ con mương bí mật năm xưa cũng dần quên mất. Bởi thời gian có thể làm mờ rất nhiều thứ, một đêm cuối hạ, mây đen kéo đến bất ngờ, gió rít qua cánh đồng, tiếng sấm nổ vang trên núi. Mưa chút xuống như đổ, nước từ khe đá ào ào chạy về. Con đập cổ rung lên dưới sức ép dữ dội. Dân làng đóng chặt cửa, không ai dám ra ngoài. Nhưng Hàn Tự Mộc vẫn khoác áo tơi lao vào mặt mưa. Ông biết nếu đập vỡ, cả làng sẽ mất hết. Suốt đêm ấy, một mình ông đội mưa ra cố những đoạn đất đang bị khoét lở. Nước lạnh ngập tới thắt lưng, bùn kéo nặng từng bước chân. Có lúc ông trượt ngã, đầu va vào đá đến bật máu. Nhưng ông vẫn đứng dậy, vẫn tiếp tục đắp đất, tiếp tục chèn đá, tiếp tục giữ đập. Đến khi trời gần sáng, mưa mới ngớt, con đập vẫn còn nguyên. Còn Hàn Tự Mộc kiệt sức, ngồi tựa vào bờ đất. Không ai biết đêm ấy, ông đã làm gì. Không ai nhìn thấy, không ai ghi nhớ. Chỉ có dòng nước lặng lẽ chạy qua chân đập. Như thế nó đã chứng kiến tất cả. Ba năm sau đêm mưa ấy, người trong làng bắt đầu nhận ra một điều bất thường. Mùa xuân ngắn hơn, mùa hạ nóng hơn, những cơn mưa thưa dần. Mực nước trong đập mỗi năm lại thấp hơn một chút. Ban đầu chẳng ai để tâm. Nhưng Hàn Tự Mộc thì có. Ông đứng trên bờ đập nhìn những vạch nước ngày một hạ xuống. Bàn tay siết chặt cây thước tre. Trong lòng dâng lên cảm giác lo lắng, chưa từng có. Bởi người giữ nước hiểu rõ hơn ai hết. Có những tai họa đến rất chậm. Chậm đến mức người ta tưởng nó sẽ không bao giờ tới. Cho đến ngày nó thực sự đứng ngay trước cửa nhà mình. Nỗi lo của Hàn Tự Mộc cuối cùng cũng thành sự thật. Năm ấy, trời gần như quên mất tỉnh khề. Mùa xuân không có những cơn mưa phùn quen thuộc. Mùa hạ kéo dài hơn mọi năm. Nắng phù lên đồng ruộng ngày này qua ngày khác. Đất bắt đầu nứt. Cỏ bắt đầu úa. Mực nước trong đập tụt xuống nhanh đến mức ai nhìn cũng thấy rõ. Lần đầu tiên trong nhiều năm, dân làng bỏ việc giữa buổi để chạy ra bờ đập ngó nghiêng. Ai nấy đều thấp thỏm. Người già lắc đầu. Người trẻ lo lắng. Không khí bất an phủ lên cả làng. Hàn Tự Mộc gần như sống luôn ngoài đập. Mỗi sáng ông đo nước. Mỗi trưa ông đo nước. Mỗi chiều ông lại đo nước. Những vạch trên cây thước tre liên tục lùi xuống, như thể dòng nước đang âm thầm bỏ đi. Một buổi chiều, triệu đại phúc chạy tới. Mặt tái mét. Hàn huynh. Nước vào ruộng nhà tôi gần như không còn. Tự Mộc không trả lời. Ông đã biết điều đó từ trước. Nhưng biết không có nghĩa là thay đổi được. Ba ngày sau. Một chuyện lạ xảy ra. Con mương bí mật năm xưa bắt đầu hiện hình. Do nước quá ít, lớp lau sợi che phủ khô héo dần. Những đoạn mương ngầm vốn được giấu kín nhiều năm lộ ra từng khúc. Ban đầu chỉ vài người nhìn thấy. Sau đó cả làng đều nhìn thấy. Một buổi sáng, tiếng la thất thanh văng lên từ cánh đồng. Mương nước. Có mương nước sao đập. Người dân ủa tới. Chỉ trong chốc lát. Hàng chục người đứng vây quanh con mương đã khô cản. Những dấu vết đào đắp cũ hiện rõ dưới nắng. Từng đoạn nối thẳng về phía ruộng nhà Phùng Khải Thành. Không cần ai giải thích. Cũng không cần ai tố cáo. Sự thật nằm ngay trước mắt. Đám đông lặng đi. Có người nhớ lại những lời năm xưa. Có người nhớ những lần từng trách oan Hàn Tự Mộc. Có người cúi đầu. Triệu Đại Phúc đứng chết lặng rất lâu. Rồi ông ta quay nhìn Tự Mộc. Môi run run. Nhưng không nói nổi một lời. Tin ấy lan khắp tỉnh Khê chỉ trong một ngày. Những tiếng bàn tán năm xưa giờ đổi hướng. Lần này người ta nhắc đến Phùng Khải Thành. Và nhắc rất nhiều. Trong khi đó, nhà họ Phùng cũng bắt đầu gặp chuyện. Những thửa ruộng từng xanh nhất làng lại khô trước tiên. Bởi bao năm qua chúng quen sống nhờ dòng nước lấy riêng. Khi nguồn nước cạn thật sự. Chúng cũng mất chỗ dựa đầu tiên. Lúa chết từng đám. Đất nẻ từng mạng. Khải Thành đi dọc bờ ruộng. Khuôn mặt lần đầu xuất hiện vẻ hoảng hốt. Ông ta thuê thêm người đào giếng. Giếng cạn. Ông ta mua nước từ nơi khác. Nước không đủ. Tiền bạc vẫn còn. Nhưng nước thì không thể mua nhiều như trước. Đó là lần đầu tiên trong đời Khải Thành nhận ra có những thứ không nghe theo bạc. Chiều hôm ấy, ông ta tìm đến đập nước. Nơi Hàn Tự Mộc đang chia nước cho từng hộ theo lượt. Nhiều người nhìn thấy Khải Thành liền quay mặt đi. Có người cố ý tránh đường. Có người giả vờ không nghe ông ta chào. Những ánh mắt từng ngưỡng mộ nay trở nên lạnh nhạt. Khải Thành đứng giữa đám đông. Bỗng thấy mình lạc lõng. Cảm giác ấy còn đáng sợ hơn mất mùa. Ông ta bước đến gần Tự Mộc. Một lúc lâu mới nói. Ông còn giận ta không? Tự Mộc nhìn mặt nước. Rồi đáp. Giận thì nước có đẩy thêm được không? Khải Thành nghẹn lời. Ông ta cúi đầu. Lần đầu tiên không tìm ra câu nào để đối đáp. Đúng lúc ấy, từ phía cuối làng có một thiếu niên chạy tới. Đó là con trai Khải Thành. Gương mặt cậu ta đỏ bừng vì xấu hổ. Trong tay cầm chiếc thùng gỗ trống không. Cậu nhìn cha rồi lý nhí. Nhà mình. Hết nước rồi. Cả đám đông im bật. Khải Thành đứng chết lặng. Ông nhìn chiếc thùng gỗ. Rồi nhìn những người xung quanh. Trong ánh mắt họ không có sự thương hại. Cũng không có sự căm ghét. Chỉ có khoảng cách. Một khoảng cách mà tiền bạc suốt 10 năm qua chưa từng lấp được. Còn hàn tự mọc thì lặng lẽ mở cống nước. Ông chỉ vào dòng nước đang chảy. Giọng bình thản. Đến lượt nhà ông rồi. Khải Thành ngầng đầu nhìn ông. Trong khoảnh khắc ấy, lần đầu tiên ông ta cảm thấy mình nhỏ bé hơn người hàng xóm nghèo suốt bao năm qua. Những ngày sau đó, hạn hán càng lút càng nặng. Mặt đất nứt ra như những vết sẹo dài. Cây cối rũ xuống. Tiếng người thờ dài vang lên nhiều hơn tiếng cười. Nhưng điều khiến dân làng lo nhất không phải là rụng đồng, mà là con đập. Nếu con đập không giữ được phần nước cuối cùng, cả tỉnh Khê sẽ không còn hy vọng. Một buổi sáng, hàn tự mọc đang kiểm tra bờ đập thì thấy một người vác bó tre đi tới. Là Triệu Đại Phúc. Người từng lớn tiếng trách ông năm xưa. Triệu Đại Phúc đặt bó tre xuống đất. Ngượng ngùng gãi đầu. Đập phía tây hơi yếu. Tôi mang ít tre tới chống thêm. Nói xong ông ta cúi đầu đi làm ngay. Không đợi cảm ơn. Đến trưa, lại có thêm vài người tới. Người mang dây thửng, người mang cuốc, người mang đất. Đến chiều, trên bờ đập đã có hơn hai chục người. Không ai bảo ai. Cũng chẳng ai đứng ra kêu gọi. Họ chỉ lặng lẽ làm. Lặng lẽ góp sức. Như thế tất cả đều hiểu mình đang giữ không chỉ nước, mà còn giữ lấy mùa màng của cả làng. Hàn tự mọc đứng nhìn. Trong lòng dâng lên cảm giác khó diễn tả. Ông nhớ tới những năm bị nghi ngờ. Nhớ những ánh mắt lạnh nhạt. Nhớ những lời trách móc. Thế nhưng hôm nay, những con người ấy lại có mặt ở đây. Không phải vì ông. Mà vì họ tin điều ông đã giữ suốt bao năm là đúng. Ở một góc khác của làng, nhà họ Phùng lại chìm trong không khí nặng nề. Khải Thành bắt đầu bán bất tài sản. Trước là hai con châu nhất. Sau là một kho thóc. Rồi đến vài mảnh ruộng. Những người từng ngày ngày lui tới nhà họ Phùng dần biến mất. Người vây tiền không đến nữa. Người từng nịn nọt cũng chẳng thấy đâu. Sân nhà rộng lớn trở nên vắng vẻ. Một buổi tối, Khải Thành ngồi một mình giữa sân. Gió thổi qua những bao thóc còn xót lại. Ông ta bỗng nhận ra đã nhiều ngày rồi không có ai ghé thăm. Không có tiếng cười. Không có lời hỏi hàn. Không có một người bạn thật sự. Lần đầu tiên trong đời, ông ta thấy căn nhà lớn đến lạnh lẽo. Con trai ông bước ra, khẽ hỏi. Cha còn bán nữa sao? Khải Thành nhìn đứa con. Rồi nhìn kho thóc đang trống giận. Ông không trả lời. Bởi chính ông cũng không biết còn giữ được bao lâu. Những đêm sau đó, ông thường ra bờ đập đứng nhìn. Nhìn dân làng làm việc cùng nhau. Nhìn hàn tự mộc chỉ huy từng việc nhỏ. Nhìn những người nghèo nhất cũng góp một phần sức lực. Có bà lão mang nắm cơm. Có đứa trẻ mang bầu nước. Có người chống gậy vẫn cố ra phụ một tay. Khải Thành bỗng thấy trong lòng đau nhói. Mười mấy năm qua, ông đã tích được rất nhiều thứ. Rộn đất, lúa gạo, bạc vàng. Nhưng giờ phút này, ông phát hiện mình chưa từng tích được điều mà hàn tự mộc đang có. Đó là lòng người. Một chiều muộn, khi mặt trời sắp khuất sau cánh đồng khô cháy, Khải Thành lặng lẽ bước tới bờ đập. Không ai đuổi ông. Cũng không ai chào ông. Ông đứng ở đó thật lâu. Rồi bất ngờ cúi xuống, nhắc một tảng đá lớn đưa tới đoạn bờ đang ra cố. Một người nhìn thấy. Rồi thêm người khác nhìn thấy. Không ai nói gì. Chỉ lặng lẽ nhường chỗ cho ông. Khải Thành đặt tảng đá xuống. Bàn tay run run. Mồ hôi chảy dài trên mặt. Không biết vì nắng hay vì điều gì khác. Ông ngẩn đầu lên. Bắt gặp hàn tự mộc đang đứng phía xa. Người hàng xóm nghèo năm nào không nói một lời. Chỉ khẽ gật đầu. Chính khoảnh khắc ấy, mắt Khải Thành bỗng đỏ lên. Ông quay mặt đi thật nhanh. Nhưng vẫn không giấu được dòng nước mắt đã chảy xuống. Bởi cuối cùng ông cũng hiểu. Tiền bạc có thể khiến người ta vây quanh một người. Nhưng chỉ có đức hạnh mới khiến người ta tự nguyện ở lại khi người ấy chẳng còn gì nữa. Cuối cùng, sau gần một năm trời khô hạn, những đám mây đen cũng xuất hiện trở lại trên bầu trời tỉnh khề. Ban đầu chỉ là vài hạt mưa lác đác. Rồi một đêm, mưa rơi kín cả đồng làng. Tiếng mưa đập lên mái ngói, mái chanh, lên mặt đập khô cứng bấy lâu khiến nhiều người thức trắng. Không ai thấy phiền. Bởi đó là âm thanh mà họ đã chờ đợi suốt nhiều tháng. Sáng hôm sau, hàn tự mộc đứng bên bờ đập. Ông nhìn dòng nước đang dâng lên từng chút, mặt nước rung động dưới làn mưa mỏng. Chiếc thước tre năm nào lại được nhúng xuống. Lần đầu tiên sau rất lâu, vạch nước bắt đầu đi lên thay vì đi xuống. Ông khẽ thở ra. Một hơi thở dài như chút bỏ cả năm trời nặng trĩu. Khắp tỉnh khề, ruộng đồng dần hồi sinh. Những thửa đất nứt nẻ bắt đầu mềm lại. Mầm xanh nhú lên từ nơi tưởng chừng đã chết. Tiếng cười quay trở lại trên những con đường đất nhỏ. Nhưng điều thay đổi lớn nhất không nằm ở đồng ruộng mà nằm trong lòng người. Một buổi chiều cuối mùa mưa dân làng tụ họp bên đập nước. Không ai đánh mó, không ai ép buộc. Người đến rất đông. Triệu Đại Phúc bước ra trước. Ông nhìn hàn tự mộc rồi cúi đầu thật sâu. Hàn Huynh! Tôi nợ ông một lời xin lỗi. Không khí bỗng lặng đi. Triệu Đại Phúc nói tiếp. Năm ấy tôi tin lời đồn. Tôi trách oan ông. Nếu không có ông giữ đập suốt từng ấy năm, có lẽ tỉnh Khê đã chẳng còn như hôm nay. Nói xong, ông lại cúi đầu lần nữa. Rồi thêm một người. Rồi thêm vài người khác. Những người từng nghi ngờ. Từng trách móc. Từng quay lưng. Họ không nói nhiều. Nhưng ai cũng muốn tự mình bày tỏ điều còn mắc trong lòng. Hàn tự mộc chỉ cười. Nụ cười hiền lành như ngày nào. Ông không nhắc chuyện cũ. Cũng không trách bất kỳ ai. Bởi thời gian đã trả lời thay ông tất cả. Hôm ấy, dân làng cùng thống nhất giao việc quản lý nguồn nước cho Hàn tự mộc và Tiểu Sơn. Không cần bỏ phiếu. Không cần tranh luận. Sự tin tưởng ấy đến rất tự nhiên. Như nước tìm về chỗ thấp. Ở phía xa, Phùng Khải Thành đứng lặng nhìn mọi chuyện. Ông không còn là người giàu nhất làng nữa. Nhiều ruộng đất đã bán. Nhiều kho thóp đã trống. Ngôi nhà lớn vẫn còn. Nhưng không còn cảnh người ra kẻ vào như trước. Thời gian hạn hán đã lấy đi phần lớn những gì ông tích cóp. Nhưng cũng để lại cho ông một thứ khác. Một sự tỉnh ngộ muộn màng. Sau buổi họp, Khải Thành chủ động bước tới trước mặt tự mộc. Hai người đứng cạnh nhau nhìn mặt nước. Giống như nhiều năm trước. Chỉ khác là lần này không còn khoảng cách của ganh đua và toan tính. Khải Thành chậm dãi nói. Ta từng nghĩ chỉ cần có bạc là có tất cả. Tới lúc mất dần mới biết mình chưa từng giàu như ta tưởng. Tự mộc nhìn dòng nước lan tăn. Không đáp ngay. Một lúc sau ông mới nói. Biết được điều đó vẫn chưa muộn. Khải Thành khẽ gật đầu. Đôi mắt đã giả đi rất nhiều. Nhưng lần đầu tiên trong nhiều năm. Vẻ căng thẳng thường trực trên gương mặt ông dường như biến mất. Gió chiều thổi qua mặt đập. Nước lấp lánh dưới ánh hoàng hôn. Tiểu Sơn cùng đám thanh niên đang gia cố lại những đoạn bờ cuối cùng. Tiếng cười nói vang vọng khắp cánh đồng. Khung cảnh ấy bình dị đến mức tưởng như chẳng có gì đặc biệt. Nhưng với những người đã đi qua năm hạn lớn. Đó là thứ quý giá hơn cả vàng bạc. Người ta vẫn tưởng của cải là thứ giữ được một đời người. Đến khi nước rút khỏi đồng. Mới thấy thứ còn lại là lòng người đã từng giữ cho nhau. Đức Hạnh không làm mùa màng tốt lên trong một sớm một chiều. Nhưng lại âm thầm giữ phúc phần. Ở lại như bờ đê giữ nước sau cơn mưa lớn. Chiều hôm ấy, hàn tự mộc đứng trên đập nhìn dòng nước trở về với ruộng động. Ông không biết nhân quả đến sớm hay đến muộn. Chỉ biết có những điều nếu đánh đổi bằng lương tâm. Thì dù có giữ được bạc vàng cũng khó giữ được sự bình yên trong lòng. Vậy nếu phải chọn giữa một con đường giàu nhanh nhưng đánh mất lòng người. Và một con đường nhiều thiệt thòi nhưng giữ được phẩm giá. Liệu chúng ta sẽ chọn điều gì khi chẳng ai biết ngày mai sẽ xảy ra chuyện gì?