Nước Mỹ 250 năm Tam quyền phân lập chỉ được phát huy mạnh nhất khi nào Tinh Hoa TV

Trong những năm đầu sau khi giành độc lập, Hoa Kỳ hoạt động theo điều khoản hợp bang, một mô hình trao phần lớn quyền lực cho các tiểu bang và tạo ra một chính phủ trung ương tương đối yếu. Tuy nhiên, mô hình này nhanh chóng bộ lộ nhiều hạn chế. Tinh thần hợp tác đó cũng được phản ánh qua lời của ông Benjamin Franklin tại Hội nghị lập hiến. Tôi đồng ý với bạn hiến pháp này cùng tất cả những điểm chưa hoàn toàn thỏa mãn tôi, bởi tôi không chắc mình luôn đúng. Câu nói này thường được xem là biểu tượng của sự khiêm nhừ trong đời sống chính trị thời kỳ lập quốc. Sau 250 năm, nhiều vấn đề của Hoa Kỳ đã thay đổi rất lớn so với thời kỳ lập quốc. Tuy nhiên, những nguyên tắc mà các nhà lập quốc đặt ra từ cuối thế kỷ thứ 18 vẫn tiếp tục là nền tảng quan trọng của hệ thống chính trị Hoa Kỳ. Bà nhánh quyền lực phối hợp vì lợi ích của người dân Hoa Kỳ. Trong nhiều giai đoạn lịch sử, hành pháp, lập pháp và tư pháp đã thực hiện những chức năng khác nhau, nhưng cùng hướng đến mục tiêu chung là bảo vệ nền Cộng Hòa và phục vụ lợi ích của người dân Hoa Kỳ. Thì một ví dụ thường được các học giả nhắc đến đó là thời kỳ Tổng thống Abraham Lincoln lãnh đạo đất nước trong cuộc nội chiến. Khi cuộc chiến nổ ra vào năm 1861, không chỉ sự thống nhất quốc gia bị đe dọa, mà tương lai của nền Cộng Hòa cũng đứng trước thử thách chưa từng có. Trong giai đoạn này, hành pháp dưới sự lãnh đạo của Tổng thống Lincoln điều hành nỗ lực bảo vệ liên bang và ứng phó với tình trạng khẩn cấp của đất nước. Đồng thời, Quốc hội đã thông qua các đạo luật về ngân sách, thuế và huy động nguồn lực để duy trì hoạt động của chính phủ và hỗ trợ nỗ lực chiến tranh. Bên cạnh đó, Quốc hội còn ban hành những đạo luật có ảnh hưởng lâu dài đối với người dân Hoa Kỳ. Đạo luật Homestead năm 1862 mở ra cơ hội sở hữu đất đai tại miền Tây cho hàng triệu người dân, trong khi đạo luật Morrill đặt nền bóng cho nhiều trường đại học công lập trên khắp Hoa Kỳ. Những chính sách này không chỉ phục vụ nhu cầu trước mắt của thời chiến, mà còn mở rộng cơ hội kinh tế và giáo dục cho nhiều thế hệ người dân Mỹ. Trong khi đó, hệ thống tòa án liên bang vẫn tiếp tục hoạt động và duy trì nguyên tắc pháp quyền ngay trong giai đoạn đất nước bị chia cắt với chiến tranh. Vào ngày 1 tháng 1 năm 1863, Tổng thống Lincoln ban hành tuyên ngôn giải phóng nô lệ, sau đó Quốc hội thông qua Tù chính án thứ 13 nhằm xóa bỏ chế độ nô lệ trên tòa quốc và các tiểu bang tiến hành phê chuẩn theo quy trình hiện pháp. Đây là một trong những thay đổi lịch sử lớn nhất của Hoa Kỳ, được thực hiện thông qua sự tham gia của nhiều định chế theo hiến pháp, chứ không phải là từ hành động của riêng một nhánh quyền lực. Trong bài diễn vang của Getty Burst, Tổng thống Lincoln đã nói, Chính phủ của dân, do dân và vì dân sẽ không biến mất khỏi mặt đất này. Nhìn lại vào giai đoạn lịch sử này, có thể thấy 3 quyền phân lập không được thiết kế để cho các nhánh quyền lực chiến ngăn cản lẫn nhau. Các nhà lập quốc kỳ vọng mỗi nhánh sẽ thực hiện chức năng riêng của mình, đồng thời cũng tham gia giải quyết những vấn đề lớn của đất nước. Khi đã đặt lợi ích quốc gia và lợi ích của người dân lên hàng đầu, các địch chế theo hiến pháp đã nhiều lần giúp Hoa Kỳ vượt qua khủng hoảng, củng cố nên Cộng hòa và tạo ra những thay đổi có ý nghĩa lâu dài đối với nhiều thế hệ người dân Mỹ. Vì sao cơ cấu 3 quyền phân lập của Hoa Kỳ có thể vừa kiểm soát vừa phối hợp với nhau? Thì sau gần 250 năm tồn tại, hệ thống 3 quyền phân lập của Hoa Kỳ vẫn là một trong những mô hình chính trị được nghiên cứu nhiều nhất trên thế giới. Nhiều quốc gia cũng có quốc hội, tổng thống và tòa án độc lập. Tuy nhiên, một điểm đặc biệt của mô hình Mỹ mà không chỉ nằm ở việc phân chi quyền lực mà còn ở cách hiến pháp thiết kế các định chế để vừa độc lập vừa có thể phối hợp với nhau trong việc điều hành đất nước. Hiến pháp Hoa Kỳ không xây dựng 3 nhánh quyền lực như là 3 cơ quan hoàn toàn tách biện. Ngược lại, mỗi nhánh đều có quyền hạn riêng nhưng mà đồng thời cũng được kết nối với 2 nhánh còn lại thông qua cơ chế kiểm soát và phối hợp lẫn nhau. Quốc hội ban hành luật nhưng tổng thống thì chịu trách nhiệm thực thi luận. Tổng thống đề cử nhiều viên chức và thẩm phán liên bang nhưng Thượng biện có quyền xem xét và phê chuẩn các đề cử đó. Từ pháp có nhiệm vụ giải thích hiến pháp và luật pháp nhưng các thẩm phán liên bang lại được bổ nhiệm theo quy trình có sự tham gia của cả hành pháp và lập pháp. Nói một cách khác thì không một nhánh quyền lực nào có thể tự mình hoàn thành mọi nhiệm vụ. Ngay trong cấu trúc của hệ thống, các nhà lập quốc đã tạo ra những điểm giao nhau buộc các định chế phải trao đổi, thương lượng và cùng tham gia vào tiến trình quản trị quốc gia. Và chính cơ chế này đã giúp cho hệ thống hiến pháp Hoa Kỳ duy trì sự ổn định qua nhiều giai đoạn biến động. Tổng thống James Madison từng biết rằng trong việc xây dựng một chính phủ do con người quản lý con người, khó khăn lớn nằm ở chỗ trước hết phải trao cho chính phủ khả năng kiểm soát người dân rồi sau đó buộc chính phủ phải tự kiểm soát chính mình. Tư tưởng này trở thành nền tảng của cơ chế tam quyền phân lập. Các nhà lập pháp hiểu rằng không cá nhân hay định chế nào luôn đúng và quyền lực thì cần được giới hạn bằng quyền lực. Trong bài diễn văn từ biệt, Tổng thống George Washington đã cảnh báo rằng việc đặt lợi ích phe phái lên trên lợi quốc gia có thể gây tổn hại cho nền Cộng Hòa. Hơn 2 thế kỷ đã trôi qua, lời cảnh báo đó vẫn còn nguy giá trị. Hiến pháp có thể tạo ra khuôn khổ cho sự hợp tác, nhưng chất lượng của sự hợp tác cuối cùng vẫn phụ thuộc vào trách nhiệm của những người được tra quyền lực. Nhìn lại gần 250 năm lịch sử, có thể thấy 3 nhánh quyền lực của Hoa Kỳ tuy có chức năng khác nhau, nhưng cùng chia sẻ một nền tảng chung. Bảo vệ hiến pháp, phục vụ người dân và giình giữ sự trương tồn của quốc gia, từ hợp tác đến phân cực khi tam quyền phân lập đối diện những thử thách mới. Nhìn lại gần 250 năm lịch sử Hoa Kỳ, dù không phải lúc nào cũng vận hành hoàn ảo, 3 nhánh quyền lực đã nhiều lần phối hợp trong khuôn khổ hiến pháp để giải quyết những vấn đề mang tính sống còn đối với quốc gia. Trong gần 2 thế kỷ đầu tiên, Hoa Kỳ đã trải qua nhiều biến động như thời kỳ lập quốc, nội chiến, đại sư thoái và chiến tranh thế giới thứ 2. Dù các cuộc tranh luận thường rất quyết liệt, phần lớn là các nhà lãnh đạo vẫn chia sẻ quan điểm rằng sự ống định của nền Cộng Hòa và lợi ích của đất nước phải được đặt lên hàng đầu. Ngay cả trong thế kỷ thứ 20, quốc hội và các tổng thống thuộc 2 đảng khác nhau vẫn có thể hợp tác để ban hành nhiều chính sách quan trọng về kinh tế, giáo dục, quốc phòng và cơ sở hạ tầng. Tuy nhiên, từ cuối thế kỷ thứ 20 và đặc biệt là trong những thập niên đầu của thế kỷ thứ 21, tình trạng phân cực chính trị ngày càng gia tăng, khoảng cách giữa 2 đảng ngày càng lớn, trong khi việc đạt được đồng thuận lưỡng đảng trở nên khó khăn hơn so với nhiều giai đoạn trước đây. Thì một ví dụ rõ nét là tình trạng chính phủ liên bang đã phải đóng cửa nhiều lần do quốc hội và hành pháp không đạt được thỏa thuận về ngân sách. Các đợt đóng cửa chính phủ vào các năm 1995, 2013, 2018, 2019 đã làm gián đoạn hoạt động của nhiều cơ quan liên bang, khiến cho hàng trăm ngàn nhân viên phải nghỉ việc tạm thời hoặc làm việc mà không được trả lương, đồng thời tạo ra sự bất ổn đối với người dân và nền kinh tế. Một ví dụ khác là quá trình bổ nhiệm các thẩm phán liên bang và các vị trí quan trọng trong chính phủ ngày càng trở thành tâm điểm của những cuộc đối đầu chính trị gây gắt. Việc xem xét và phê chuẩn các đề cử thường kéo dài, phản ánh mức độ phân cực ngày càng sâu sắc trong hệ thống chính trị Hoa Kỳ. Đầu thế kỷ thứ 21 cũng chứng kiến nhiều vấn đề lớn của quốc gia kéo dài trong nhiều năm vì các nhánh quyền lực không thể tìm được tiếng nói chung. Một trường hợp thường được các hãng tình lớn của Hoa Kỳ nhắc đến đó là cuộc tranh luận về cải cách nhập cư trong giai đoạn 2013-2014. Vào năm 2013, Thự viện Hoa Kỳ thông qua một dự luật cải cách nhập cư toàn diện với sự ủng hộ của cả hai đảng. Dự luật đã đề xuất tăng cường an ninh biên giới, điều chỉnh hệ thống thị thực và cũng đưa ra một lộ trình pháp lý đối với hàng triệu người nhập cư bất hợp pháp đang sinh sống tại Hoa Kỳ. Tuy nhiên mà dự luật này lại không được hạ viện đưa ra bỏ phiếu. Nhẫn bất đồng giữa hành pháp và quốc hội, cùng với các quan điểm khác nhau ngay trong nội bộ quốc hội đã khiến cho nỗ lực cải cách nhập cư toàn diện rơi vào bế tắc. Hậu quả, nhiều vấn đề liên quan đến biên giới và hệ thống nhập cư đã tiếp tục kéo dài qua nhiều nhiệm kỳ tổng thống. Nhiều chính sách phải được thực hiện thông qua các sắc lệnh hành pháp hoặc là các biện pháp tạm thời, trong khi các tranh chấp tiếp tục được đưa ra trước hệ thống và án liên bang. Một ví dụ khác là cuộc khủng hoảng trần nợ công vào năm 2023. Trong nhiều tháng, hành pháp và quốc hội tranh luận gây gắt về việc nâng trần nợ công liên bang. Bộ Tài chính đã cảnh báo rằng nếu như không đạt được thỏa thuận đúng thời hạn, Hoa Kỳ có nguy cơ là không thể thực hiện đầy đủ các nhiệm vụ tài chính của mình. Trong thời gian đó, giới đầu tư và các thị trường tài chính toàn cầu theo dõi sát diễn biến tại Washington. Nhiều nhà kinh tế đã cảnh báo rằng một tình trạng vỡ nợ kỹ thuật của Hoa Kỳ có thể gây ra những tác động nghiêm trọng đối với nền kinh tế, việc làm và các thị trường tài chính trên toàn thế giới. Cuối cùng, quốc hội và hành pháp đã đạt được thỏa thuận vào phút cuối để đình chỉ trần nợ công và tránh được cuộc khủng hoảng đó. Sau khi dự luật được thông qua, cựu Tổng thống Joe Biden đã nói thỏa thuận luận đảng này là một chiến thắng dành cho nền kinh tế và cho người dân Mỹ. Tuy nhiên, nhiều nhà bình luận Hoa Kỳ nhận định rằng việc phải chờ đến sát thời hạn mới đạt được đồng thuận cũng cho thấy khả năng phối hợp giữa các định chế đang gặp nhiều thách thức hơn trước. Cựu Tổng thống Ronald Reagan đã từng nói Không có giới hạn nào đối với những điều chúng ta có thể làm được nếu chúng ta không quan tâm ai là người nhận công lao. Câu nói này thường được nhắc lại trong các cuộc thảo luận về tinh thần hợp tác trong chính trị Hoa Kỳ. Nó phản ánh quan điểm rằng việc điều hành đất nước đòi hỏi các định chế phải sẵn sàng làm việc cùng nhau vì mục tiêu chung thay vì chỉ tập trung vào lợi ích chính trị trước mắt. Tổng thống Abraham Lincoln cũng đã cảnh báo Một ngôi nhà bị chia rẽ chống lại chính nó thì không thể đứng vững. Mặc dù câu nói này được đưa ra trong bối cảnh tranh luận về chế độ nô lệ vào thế kỷ thứ 19 nhiều nhà bình luận Hoa Kỳ cho rằng thông điệp về sự đoàn kết và nguy cơ của chia rẽ vẫn còn nguy giá trị trong bối cảnh hiện nay. Các nhà lập quốc chưa bao giờ kỳ vọng tang quyền phân lập sẽ loại bỏ hoàn toàn xung đột chính trị. Họ hiểu rằng bất đồng là điều tự nhiên trong một nền Cộng hòa tự do. Tuy nhiên họ cũng tin rằng các định chế theo hiến pháp cuối cùng phải có khả năng thương lượng và tìm kiếm giải pháp vì lợi ích chung của đất nước. Lịch sử Hoa Kỳ đã cho thấy sức mạnh của tang quyền phân lập không nằm ở việc 3 nhánh nguyên lực luôn đồng ý với nhau mà là nằm ở khả năng tiếp tục đối thoại và cùng hoạt động trong khuôn khổ hiến pháp ngay cả khi tồn tại những bất đồng sâu sắc. Ngược lại khi khả năng phối hợp suy giảm hoặc là các thỏa thuận bị trì hoãn quá lâu hậu quả thương khóc chỉ dừng lại trong phạm vi chính trị mà còn tác động trực tiếp đến nền kinh tế hoạt động của chính phủ và đời sống của người dân Hoa Kỳ. Tổng thống Trump có thể đưa tang quyền phân lập trở lại thời kỳ vàng son hay không? Lịch sử Hoa Kỳ cho thấy không một tổng thống nào có thể đơn phương thay đổi bản chất của hệ thống tang quyền phân lập. Hiến pháp Hoa Kỳ đã được thiết kế để không có khả năng hay nhánh nguyên lực nào có thể kiểm soát toàn bộ hệ thống. Tuy nhiên lịch sử cũng cho thấy một tổng thống có thể sử dụng vai trò lãnh đạo khả năng thuyết phục và xây dựng đồng thuận để cải thiện cách các định chế phối hợp với nhau. Theo nghĩa đó, tổng thống Trump có thể góp phần thúc đẩy một nền văn hóa hợp tác hiệu quả hơn giữa các nhánh quyền lực giống như là nhiều tổng thống trong quá khứ đã từng thực hiện. Lịch sử của tổng thống George Washington là một ví dụ đầu tiên. Khi nhậm chức vào năm 1789 Hoa Kỳ là một quốc gia non trẻ một máy chính phủ riêng bang gần như là chưa hoàn thiện và nhiều người còn nghi ngờ liệu nền cộng hòa mới có thể tồn tại lâu dài hay không. Thay vì tìm cách tập trung thêm quyền lực và hành pháp tổng thống Washington thường xuyên tham khảo ý kiến của Quốc hội và các thành viên nội các trước khi đưa ra những quy tình quan trọng. Tổng thống Washington nói Việc duy trì sự hài hòa và mối quan hệ tốt đẹp giữa những người được do quyền lực là điều đặc biệt cần thiết. Nhiều sử gia Hoa Kỳ cho rằng một trong những thành công lớn nhất của ông là xây dựng những chuẩn mực chính trị đầu tiên Trong đó các định chế có thể bất đồng nhưng vẫn tôn trọng vai trò của nhau và tiếp tục làm việc trong khuôn khổ hiến pháp. Từ kinh nghiệm đó một bài học tham khảo là tăng cường đối thoại với Quốc hội và xem Quốc hội là một đối tác trong việc giải quyết các vấn đề lớn của đất nước. Trong nhiều giai đoạn lịch sử Hoa Kỳ những tổng thống đạt được nhiều kết quả nhất thường là những người dành nhiều thời gian cho việc thương lượng và xây dựng đồng thuận. Tổng thống Abraham Lincoln cũng để lại một bài học đáng chú ý Khi nội chiến vùng nổ đất nước rơi vào cuộc khủng hoảng lớn nhất trong lịch sử Quốc hội có nhiều ý kiến khác nhau các biểu bang bị chia rẽ sâu sắc và áp lực đối với hành pháp là rất lớn. Tuy nhiên Tổng thống Lincoln không lựa chọn cách điều hành chỉ dựa vào ý chí cá nhân. Trong suốt cuộc chiến ông thường xuyên làm việc với Quốc hội để thông qua các đạo luật về ngân sách, tài chính và huy động nguồn lực quốc gia. Đồng thời ông tập hợp một nội các gồm nhiều nhân vật từng có quan điểm khác biệt với mình. Các sĩ gia Hoa Kỳ thường gọi đây là đội ngũ của những đối thủ. Dù có tồn tại nhiều bất đồng Tổng thống Lincoln vẫn giữ họ trong bộ máy điều hành vì ông tin rằng những góc nhìn khác nhau có thể giúp cho chính phủ đưa ra những quyết định thận trọng hơn. Tổng thống Lincoln nói Tình cảm công chúng là tất cả Với tình cảm công chúng không gì có thể thất bại Nếu không có nó không gì có thể thành công. Từ kinh nghiệm của Tổng thống Lincoln một hướng tham khảo khác là tập trung vào những lĩnh vực có khả năng tạo ra đồng thuận rộng rãi giữa các tình chế chẳng hạn như là tăng trực kinh tế cơ sở hạ tầng an ninh biên giới cải cách hành chính hoặc nâng cao hiệu quả hạt động của chính phủ. Trong lịch sử Hoa Kỳ nhiều chương trình cải cách lớn đạt kết quả tích cực hơn khi có sự tham gia của nhiều nhạc quyền lực và nhận được sự ủng hộ từ nhiều phía. Lịch sử Hoa Kỳ cũng cho thấy thêm một bài học từ Tổng thống Ronald Reagan. Trong nhiều vấn đề quan trọng của thập niên 1980 ông Reagan phải làm việc với một hạ viện do đảng đối lập kiểm soát. Dù là tồn tại những khác biệt đáng kể về chính sách các bên vẫn đạt được nhiều thỏa thuận về cải cách thuế, ngân sách và một số chương trình cải cách lớn khác. Và dĩ nhiên là không có giải pháp nhanh chóng nào có thể đưa nền chính trị Hoa Kỳ trở lại hoàn toàn giống thời của Tổng thống Washington hay là Tổng thống Lincoln. Bối cảnh hiện nay khác rất xa so với thế kỷ thứ 18 và thế kỷ thứ 19. Dân số đông hơn nhiều, hệ thống truyền thông phát triển mạnh, mạng xã hội làm gia tăng tốc độ lan truyền thông tin và mức độ phân cực chính trị hiện nay cũng sâu sắc hơn trước. Tuy nhiên những nguyên tắc nền tảng mà các nhà lập quốc và nhiều Tổng thống trong lịch sử từng áp dụng vẫn còn giá trị để tham khảo. Lịch sử Hoa Kỳ cho thấy hệ thống tam quyền phân lập hoạt động hiệu quả nhất là khi các nhà lãnh đạo xem những nhánh quyền lực khác không phải là đối thủ cần bị loại bỏ mà là các định chế cùng chia sẻ trách nhiệm phục vụ đất nước. Theo nghĩa đó, bất kỳ Tổng thống nào bao gồm cả Tổng thống Trump đều có thể góp phần cải thiện sự phối hợp của hệ thống nếu có khả năng xây dựng đồng thuận, khuyến khích tinh thần hợp tác và tập trung vào những mục tiêu chung mang lại lợi ích cho người dân Hoa Kỳ. Theo thông điệp thường niên gửi Quốc hội năm 1862, Tổng thống Lincoln đã nói những tính điều yên tĩnh của quá khứ không còn phù hợp với hiện tại đầy sống gió. Thưa quý vị, lịch sử không lặp lại một cách nguyên vẹn nhưng nó có thể mang lại những bài học quý giá. Một trong những bài học lớn nhất của gần 250 năm lịch sử Hoa Kỳ là các định chế theo hiến pháp thường đạt được nhiều thành tựu nhất khi họ có thể tranh luận quyết liện nhưng vẫn cùng hướng về lợi ích chung của đất nước và của người dân Hoa Kỳ.