Lịch Sử Việt Nam: Tại Sao Chăm Pa - Nền Văn Minh Rực Rỡ 1700 Năm Lại Biến Mất Hoàn Toàn?

Dọc theo dài đất miền trung Việt Nam ngày nay, nơi những tháp gạch cổ kính, rêu phòng vẫn lặng lẽ đứng giữa nắng gió, từng tồn tại một vương quốc khủng mạnh và huyền bí, kéo dài suốt hơn 1.000 năm lịch sử. Đó chính là vương quốc Champa, một nền văn minh rực rỡ, chịu ảnh hưởng sâu sắc từ văn hóa Ấn Độ với tín ngưỡng thật thần Shiva. Những đền tháp nguy Nga và một hạm đồi thương thuyền từng làm mưa làm gió trên khắp vùng biển Đông Nam Á. Nhưng cũng chính dài đất hẹp, và dài này lại nằm ngay sát cạnh một quốc gia láng giềng phía Bắc, đang không ngừng lớn mạnh. Đó là Đại Việt. Trong suốt gần 1.000 năm, hai nền văn minh này đã trải qua một mối quan hệ đầy phức tạp, lúc hoài hiếu giao thương, lúc lại bình đào khói lửa, để rồi cuối cùng dẫn đến một quá trình lịch sử vừa bi tráng, vừa tất yếu mà hậu thể vẫn quen gọi là Công cuộc Nam Tiến, nơi Đại Việt dần dần thôn tính, và sáp nhập toàn bộ lãnh thổ Champa vào bản đồ của mình. Trước khi đi sâu vào diễn biến của cuộc xung đột kéo dài cả thiên niên kỷ, chúng ta cần dừng lại một chút để hiểu rõ hơn về bản chất và đặc trưng của nền văn minh Champa cổ đại. Khác hẳn với người Việt, vốn theo mô hình nhà nước tập quyền, chịu ảnh hưởng sâu sắc từ văn hóa nhò giáo Trung Hoa, vương quốc Champa lại được tổ chức theo mô hình các tiểu vương quốc liên minh lỏng lèo, chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ văn minh Ấn Độ Giáo. Người trăm tôn thờ vị thần Shiva là đứng tối cao, xây dựng nền hàng trăm ngôi đền tháp, bằng gạch nung đỏ với kỹ thuật xây dựng độc đáo, mà cho đến ngày nay, các nhà khoa học vẫn chưa thể lý giải hết được bí ẩn với chất kết dính giữa các viên gạch. Nền kinh tế của Champa giờ chủ yếu vào hoạt động hàng hải, với các thương càng sầm uốt, tấp nập thuyền buôn từ khắp nơi trên thế giới, bao gồm cả các thương nhân Ả Rập, Bà Tư, Trung Hoa và Java tìm đến để trao đổi các mặt hàng quý giá như trầm hường, nà voi, và đặc biệt là các loại gia vị quỳ hiếng. Về mặt tổ chức chính trị, Vương quốc Champa trong suốt lịch sử của mình chưa bao giờ thực sự trở thành một quốc gia thống nhất theo đúng nghĩa, mà luôn tồn tại dưới dạng liên minh của nhiều tiểu quốc khác nhau, trải dài từ khu vực Quảng Bình cho đến tận Bình Thuận ngày nay, bao gồm các địa danh nổi tiếng như Indrapura ở phía Bắc, Amaravati ở khu vực Quảng Nam, Vijaya tại Bình Định, Kuthara ở Khánh Hòa và Panduranga ở cực Nam thuộc Ninh Thuận, Bình Thuận. Mỗi tiểu quốc này thường có một dòng dõi vương tộc riêng và chỉ liên kết lỏng lẻo với nhau thông qua mối quan hệ tông giáo và huyết thống, chứ không có một bộ máy hành trình trung ương thống nhất và chặt chẽ như mô hình nhà nước quân chủ tập quyền mà người Việt đã xây dựng ở phương Bắc trên cầu trúc chính trị phân tán và thiếu sự thống nhất bền vững này. Về sao đã trở thành một trong những nguyên nhân sâu xa khiến Champa gặp rất nhiều khó khăn trong việc tổ chức kháng cự lâu dài Để hiểu được cội nguồn của cuộc xung đột kéo dài cả thiên ninh kỳ này, chúng ta cần quay ngược thời gian về những thế kỷ đầu công nguyên khi vương quốc lầm ấp, tiền thân của Champa được hình thành tại khu vực Trung Bộ Việt Nam ngày nay. Với vị trí địa lý là một giải đất hẹp bị kẹp giữa dãy Trường Sơn hiểm trở và biển đông mênh mông, người Champa đã phát triển một nền kinh tế dựa chủ yếu vào thương mại hàng hải và các cuộc cướp phá bằng đường biển. Họ xây dựng nên nhiều tiểu vương quốc giải giác từ Indrapura ở phía Bắc cho đến Panduranga ở phía Nam, mà trong đó Vicha. Tức đồ bàn hay trà bàn thuộc bình định ngày nay thường đóng vai trò là kinh đồ quan trọng nhất trong nhiều thế kỷ. Nền văn linh Champa đã để lại cho nhân loại những công trình kiến trúc tôn giáo tuyệt mỹ như Thánh điệm Mỹ Sơn, nơi được xem là trung tâm tôn giáo linh thiêng bậc nhất của vương quốc trong hàng trăm năm. Mối quan hệ giữa Champa và các chiều đại phương Bắc của người Việt bắt đầu trở nên căng thẳng ngay từ khi Đại Việt vừa giành được độc lập tự chủ sau hơn một ngàn năm bị phương Bắc đổ hộ. Vào năm 982, dưới thể vua Lê Đại Hành, tức Lê Hoàng của nhà tiên Lê, sau khi xứ giả Đại Việt bị vua Triềm Thành giữ một cách vô cớ và ngạo mạn, nhà vua đã đích thân cầm quân Nam Chính. Cuộc trinh phạt này tuy diễn ra tương đối ngắn ngủi, nhưng đã đạt được thắng lợi vang rội, quân Đại Việt tiến thẳng vào kinh đồ Indrapura, chém chết vua Triềm ngay tại trận tiền và cướp về rất nhiều vàng bạc trầu báu cùng các nhà công và vũ nữ cung địch. Đây được xem là cuộc đùng độ quân sự quy mô lớn đầu tiên, đặt nền móng cho mối quan hệ đầy sóng gió giữa hai quốc gia trong nhiều thế kỷ tiếp theo, và cũng là lần đầu tiên người Việt thể hiện rõ tham vọng mở rộng lãnh thổ về phía Nam. Sự kiện năm 982, tùy mang tính chất trừng phạt nhất thời hơn, là một chiến dịch xâm chiếm lãnh thổ có tính toán lâu dài, nhưng nó đã gieo vào tâm thức của cả hai dân tộc một tiền lệ quan trọng. Đối với triều đình Đại Việt non trẻ vừa mới lập quốc, chiến thắng này giúp khẳng định sức mạnh quân sự và uy thế chính trị của một quốc gia độc lập, không còn phải khiếp sợ trước bất kỳ thế lực láng giềng nào, kể cả những vương quốc từng có truyền thống hàng hải và quân sự đáng gờm như Champa. Còn đối với phía Chiêm Thành, sự kiện kinh đô Indrapura thất thủ và bị tàn phá cũng buộc họ phải suy nghĩ lại về chiến lược đối ngoại của mình, dần chuyển trọng tâm chính trị và tôn giáo về phía Nam, đến khu vực Vijaya an toàn hơn, Bước sang thời nhà Lý, mối quan hệ giữa hai nước tiếp tục chứng kiến nhiều biến động dữ dội hơn nữa. Nhà Lý, với nền tảng chính trị vững chắc và quân đội hùng mạnh, đã nhiều lần đưa quân Nam Trinh nhằm giăn đe những cuộc quấy nhũ biên giới của người Champa. Định điểm của giai đoạn này là cuộc trinh phạt lịch sử vào năm 1069, dưới chiều vua Lý Thánh Tổng. Nguyên nhân trực tiếp xuất phát từ việc Chiêm Thành nhiều lần trái lệnh Triều Cống, lại còn liên kết với nhà Tống ở phương Bắc nhằm gây sức ép lên Đại Việt. Vào đúng thời điểm, nhà Lý đang phải tập trung lực lượng đối phó với nguy cơ xâm lược từ phương Bắc, khiến cho mối đe dọa kép này trở nên vô cùng nguy hiểm đối với sức an nguy của quốc gia. Vua Lý Thánh Tổng đã đích thân Thổng lĩnh Đại quân, cùng với sức phò tá của Thái Uy Lý Thượng Kiệt, một danh tướng lỗi lạc bậc nhất trong lịch sử Việt Nam. Khiến đánh Chiêm Thành, cuộc hành quân của Lý Thánh Tổng diễn ra với khí thế mạnh mẽ, tiến theo cả đường bộ lẫn đường Việt. Quân Đại Việt đã đánh bại quân đội Chiêm Thành trong nhiều trận huyết chiến ác liệt, cuối cùng tiến chiếm được kinh Đô Vi Trà. Tương truyền rằng, trong lúc chiến sự đang ràng cò ác liệt và có dấu hiệu bất lợi, vua Lý Thánh Tổng từng có ý định rút quân trở về. Nhưng nhờ sự động viên khích lệ của các cường lĩnh dưới trướng, đặc biệt là quyết tâm sát đá của Lý Thượng Kiệt, nhà vua mới quyết định tiếp tục chiến dịch, và cuối cùng đã giành được thắng lợi vẻ và ngoài mong đợi. Trong lúc thế trận đang diễn biến vô cùng phức tạp và có nguy cơ xa lầy, vua Chiêm Thành lúc bấy giờ là chế củ đã phải bỏ trốn khỏi kinh thành, nhưng cuối cùng vẫn bị quân Đại Việt do Lý Thượng Kiệt chỉ huy bắt sống được. Đứng trước nguy cơ mất nước hoàn toàn, chế củ buộc phải chấp nhận một điều kiện vô cùng nặng nề, đó là dân nộp ba châu phía bắc của Chiêm Thành, bao gồm châu Địa Lý, châu Ma Linh và châu Bố Chính, tương ứng với khu vực tỉnh Quảng Bình và một phần Quảng Trị ngày nay, để đổi lấy tự do và mạng sống của mình. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử lãnh thổ Đại Việt được mở rộng đáng kể về phía Nam, thông qua một hiệp ước chính thức, đánh dấu bước ngoặt quan trọng đầu tiên trong tiến chỉnh Nam, tiến kéo dài nhiều thế kỷ sau này của dân tộc Việt Nam. Sau sự kiện chấn động ấy, mối quan hệ giữa hai nước bước vào một giai đoạn tương đối ổn định hơn, tuy thỉnh thoảng vẫn xảy ra những cuộc chiến tranh biên giới nhỏ lẻ. Nhà Lý tiếp tục chính sách vừa cứng rắn về quân sự, vừa mềm dẻo về ngoại giao, nhằm đảm bảo sự ổn định lâu dài ở vùng binh cương phía Nam, thường xuyên cho tổ chức các đoàn xứ giả qua lại trao được công phẩm, đồng thời cũng không ngần ngại xuất binh trấn áp mỗi khi phía Chiêm Thành có dấu hiệu trở mặt hoặc chậm chẽ chiều cống theo lệ định. Trong khi đó, vương quốc Champa cũng dần thích nghi với thực tế mất đi phần lãnh thổ phía Bắc, chuyển trọng tâm phát triển kinh tế và quân sự vào khu vực trung tâm quanh Villa, nơi có địa thấy hiểm trở hơn, với núi non bao bọc và cờ biển thi nại thuận lợi cho việc phòng thủ, cũng như phát triển hoạt động hàng hải thương mại. Ba châu đất mới sắp nhập là địa Lý, Ma Linh và Bố Chính, ban đầu vẫn còn tương đối hoang vu, thưa thất dân cư, do phần lớn người Champa bản địa đã di cư về phía Nam để tránh sự cai trị của người Việt. Triều đình nhà Lý đã phải mất nhiều thập kỷ để từng bước ổn định và phát triển vùng đất mới này, thông qua chính sách khuyến khích di dân, miễn giảm thuế khóa cho những hộ dân tình nguyện vào khai khẩn, đồng thời cho xây dựng các cơ sở hạ tầng như đường xá, đồn lũy, nhằm củng cố vững chắc chủ quyền lãnh thổ trước nguy cơ bị chiêm thanh tìm cách chiếm lại. Bước sang thời nhà Trần, quan hệ hai nước bắt đầu bằng một giai đoạn khá hòa hảo, với nhiều cuộc trao đổi xứ thần và giao thương muôn bán. Nhưng bên dưới bề mặt yên bình ấy vẫn luôn tiềm mẩn những mẩm mống xung đột chưa được giải quyết trên đề. Đặc biệt là khi quân Mông Nguyên hùng mạnh nhiều lần tràn xuống xâm lực cả hai nước, Bục Đại Việt và Chiêm Thanh trong một số thời điểm phải tạm gác lại Thù Hàn để cùng nhau đối phó với kẻ thù chung đến từ phương Bắc. Một trong những sự kiện lãng mạn nhưng cũng đầy toan tính chính trị nhất trong lịch sử quan hệ Việt-Chiêm chính là cuộc hôn nhân giữa công chúa Huyền Trân của Đại Việt và vua Champa là Chế Mân diễn ra vào năm 1306. Vua Trần Nhân Tông sau khi đã nhường ngồi cho con và xuất ra tù hành trong một lần ru ngọa đến Chiêm Thành đã được vua Chế Mân tiếp đón vô cùng nồng hậu và trong không khí thần tình ấy. Nhà vua đã hứa gả con gái mình là công chúa Huyền Trân cho vua Chế Mân nhằm thắt chặt quan hệ băng giao giữa hai nước vốn đã trải qua nhiều thế kỷ xung đột. Lời hứa này ban đầu đã vấp phải sự phản đối kịch liệt từ nhiều đại thần trong triều đình Đại Việt. Bởi lẽ hôn nhân giữa một công chúa cành vàng lá ngọc với một vị vua ngoại quốc theo tín ngưỡng khác biệt là điều chưa từng có tiền lệ trong lịch sử triều đình. Tuy nhiên, vì đại cục và lợi ích lâu dài của quốc gia, vua Trần Anh Tông cuối cùng vẫn quyết định thực hiện lời hứa của vua cha. Để đón được công chúa về làm hoàng hậu, Chế Mân đã chấp thuận dâng tặng cho Đại Việt hai châu Âu và châu Lý. Tương ứng với khu vực Quảng Trị và Thừa Thiên Huế ngày nay như một sính lễ cưới vô cùng hậu hính. Đây để xem là một bước tiến quan trọng khác trong công cuộc mở rộng lãnh thổ về phương Nam của Đại Việt. Được thực hiện không phải bằng gươm ráo mà bằng con đường hôn nhân chính trị khéo léo. Sau khi tiếp nhận hai châu đất mới, vua Trần Anh Tông đã cho đổi tên thành Châu Thuận và Châu Hóa, đồng thời tổ chức việc di dân từ các vùng đồng bằng phía Bắc vào khai khẩn định cư, xây dựng nên nền tảng ban đầu cho vùng đất Thuận Hóa sau này. Vốn sẽ đóng vai trò vô cùng quan trọng trong lịch sử Việt Nam ở những thế kỷ tiếp theo khi trở thành kinh đô của Triều Nguyễn. Tuy nhiên, cuộc hôn nhân định mệnh này lại không kéo dài được lâu. Chỉ một năm sau khi thành hôn, vua Chế Mân đột ngồi qua đời, khiến triều đình Đại Việt vô cùng lo lắng cho số phận của công chúa Huyền Trân bởi theo phong tục hỏa táng của người trầm lúc bấy giờ. Hoàng hậu sẽ phải lên gian hỏa thiêu để tuẫn táng theo chồng, một tập tục vô cùng khắc nghiệt và xa lạ đối với văn hóa Đại Việt. Vua Trần Anh Tông đã phải cử tướng Trần Khắc Trung sang Chiêm Thành với danh như Viễn Tàng, nhưng thực chất là để tìm cách giải cứu công chúa khỏi số phận bi thảm này. Bằng một kế sách vô cùng khéo léo, giả vờ xin phép được tổ chức nghị lễ treo thuyền ra biển làm lễ chiêu hồn theo phong tục Đại Việt trước khi hỏa táng. Trần Khắc Trung đã thành công đưa được công chúa Huyền Trân lên thuyền vượt biển trở về Đại Việt an toàn. Sau một hành trình kéo dài nhiều tháng trời đầy gian nan trên biển, sự kiện này khiến quan hệ hai nước một lần nữa trở nên căng thẳng và việc sở hữu hai châu Âu Lý cũng trở thành một điểm nóng tranh chấp ở Mỹ trong nhiều năm sau đó. Khi phía Chiêm Thành nhiều lần tìm cách đòi lại phần lãnh thổ đã mất thông qua các cuộc tấn công quân sự nhỏ lẻ dọc biên giới. Câu chuyện về công chúa Huyền Trân sau này đã trở thành một trong những giai thoại lịch sử được truyền tụng rộng rãi nhất trong dân dàn Việt Nam. Thể hiện sự hy sinh thầm lạng của một người phụ nữ vì lợi ích chung của quốc gia dân tộc, đồng thời cũng phản ánh một phương thức mở rộng lãnh thổ đầy tính nhân văn nhưng cũng không kém phần đau xót trong lịch sử bang giao giữa hai dân tộc. Nếu như giai đoạn trước đó chứng kiến ưu thế gần như tuyệt đối nghiêng về phía Đại Việt thì đến cuối thế kỷ 14, cục diện đã hoàn toàn đảo ngược nhờ sự xuất hiện của một vị vua kiệt xuất bên phía Chiêm Thành đó chính là Chế Bồng Nga, được sự sách Đại Việt mô tả với đầy sự khiếp sợ và nề phục. Trong bối cảnh nhà Trần đang bước vào giai đoạn suy vong với nội bộ triều đình lục đục, quyền thân lộng hành và quân đội suy yếu nghiêm trọng, Chế Bồng Nga đã nắm bắt thời cơ vàng Chế Bồng Nga không chỉ đơn thuần là quấy phá biên giới như các đời vua trước, mà ông đã tổ chức những đội quân thủy bộ tinh nhệ tiến sâu vào tận trung tâm lãnh thổ Đại Việt. Đáng kinh ngạc hơn cả, trong khoảng thời gian từ năm 1371 cho đến năm 1390, quân đội của Chế Bồng Nga đã nhiều lần tiến đánh và chiếm được Kinh Thành thẳng lòng, khiến vua quan nhà Trần phải nhiều phen bỏ chạy tán loạn. Cứ mỗi lần đại quân Chiêm Thành tràn đến, Kinh Thành lại chìm trong biển lửa, cung điện bị đốt phá, cuộc cải bị cướp bóc sạch sẽ, dân chúng khiếp sợ chạy nạn khắp nơi. Sức mạnh quân sự của Chế Bồng Nga trong giai đoạn này mạnh đến mức. Nhiều sự ra sau này đã ví ông như một cơn ác mộng thực sự đối với vương triều nhà Trần đang trên đá suy tàn. Ngay trong lần đầu tiên vào năm 1371, ham đội chiến thuyền của Chế Bồng Nga đã theo đường sông tiến thẳng vào Thăng Long, trong khi triều đình nhà Trần hoàn toàn bị động, không kịp trở tay. Vua Trần Rợi Tông buộc phải cùng hoang tộc bỏ chạy khỏi Kinh Thành, để lại toàn bộ cung điện lầu son gác tía cho quân Chiêm Thành mặc sức đốt phá, cướp bóc trong nhiều ngày lên. Đến năm 1377, triều đình nhà Trần quyết định tổ chức một cuộc nam trình quy mô lớn nhằm trả đũa. Đích thân vua Trần Rợi Tông thống lĩnh đại quân tiên đánh kinh Đồ Vi Gia của Chiêm Thành. Tuy nhiên, đây lại là một quyết định sai lầm nghiêm trọng khi chế Bồng Nga đã khôn khéo dùng kế nghi bình, giả vơ bỏ thành rút lui, như quân Đại Việt và một trận địa mai phục được chuẩn bị kỹ lưỡng từ trước. Kết quả là quân Đại Việt bị đánh cho tàn tác. Chính vua Trần Rợi Tông cũng tử trận ngay tại chiến trường. Đây là một trong những thất bại quân sự nặng nề và nhục nhã nhất trong toàn bộ lịch sử các cuộc trình phạt phương Nam của người Việt. Sau chiến thắng vang dội này, thanh thế của chế Bồng Nga càng lên cao trước từng có. Ông tiếp tục tổ chức thêm nhiều đợt tấn công khác vào các năm 1379, 1382 và 1383. Liên tục làm cho Thăng Long một lần nữa rơi vào tay quân Chiêm Thành, khiến cho cả Triều Đình Nhà Trần rơi vào tình trạng khủng hoảng tinh thần nghiêm trọng. Gần như bất lực hoàn toàn trước sức tấn công nhiều vũ báo của đối phương. Trên sức ép quân sự khủng khiếp từ phương Nam, Triều Đình Nhà Trần đã nhiều lần cử sứ giả sang cầu hoa, thậm chí phải nhượng bộ nhiều điều kiện nặng nề. Nhưng chế Bồng Nga vẫn không ngừng các cuộc tấn công của mình. Nhà Trần cũng đã cố gắng tổ chức nhiều cuộc phản công nhằm chặn đứng đà tiến quân của Chiêm Thành. Nhưng hầu hết đều thất bại thảm hại trước tài dụng binh xuất quỷ nhập thần của vị vua Trăm này. Có những giai đoạn cả vùng đồng băng sông Hồng chìm trong không khí hoảng loạn. Khi tin tức về đại quân Chiêm Thành đang tiến đến ngày càng rôn rập, khiến Hoàng gia Nhà Trần phải nhiều lần di tản đi lánh nạn ở những vùng đất xa xôi héo lánh. Vận mệnh của cuộc chiến tranh kéo dài này cuối cùng đã thay đổi một cách đầy kịch tính vào năm 1390. Trong một trận thủy chiến quyết định trên sông Hải Triều, nay thuộc khu vực Hương Yên, khi chế Bồng Nga đang thân trinh chỉ huy hạm đội của mình tìm đánh Đại Việt. Một viên tướng nhỏ dưới quyền ông là Ba Lậu Kê vì bất mãn đã bí mật đầu hàng và tiết lộ vị trí chính xác của thuyền chỉ huy cho tướng Nhà Trần là Trần Khát Trần. Nhờ có thông tin quý giá này, quân Đại Việt đã tập trung toàn bộ hỏa lực pháo binh nhắm thẳng vào chiến thuyền của chế Bồng Nga, khiến vị vua kiệt suất này trúng đạn từ trận ngay tại chỗ. Cái chế độc ngột của chế Bồng Nga đã gây ra một cú sốc cực lớn đối với toàn bộ quân đội chiêm thành. Không còn ghi chủ tướng tại ba lãnh đạo, quân đội chiêm thành nhanh chóng rơi vào cảnh hỗn loạn và tan rã hoàn toàn, phải rút chạy về nước trong sự hoảng loạn tốt độ. Sự kiện này đã đánh dấu bước ngoặt quan trọng, Kể từ đây, thế và lực của chiêm thành suy yếu nghiêm trọng không bao giờ còn có thể phục hồi lại được sức mạnh quân sự đáng gờm như giới thời chế Bồng Nga nữa. Trong khi đó, Đại Việt, dù cũng chịu nhiều tổn thất nặng nể, nhưng đã kịp thời rút ra được bài học quý giá về sự cần thiết phải củng cấu sức mạnh quân sự để bảo vệ vững chắc vùng binh cường phía Nam. Giai đoạn 20 năm cuối thế kỷ 14, giới thời chế Bồng Nga, vẫn thường được các nhà sử học xem là một trường hợp đặc biệt và hiếm hòi trong toàn bộ tiến trình quan hệ Việt-Chiêm khi mà cán cân quyền lực tạm thời nghiêng hẳn về phía chiêm thành. Điều này có thấy rằng, kết quả cuối cùng của cuộc đối đầu kéo dài cả thiên niên kỷ giữa hai dân tộc không hề mạng tính thất định ngay từ đầu, mà phụ thuộc rất nhiều vào tài năng của những nhà lãnh đạo cụ thể trong từng giai đoạn lịch sử cụ thể. Nếu như nhà Trần khi đó không may mắn thoát khỏi được đạt tấn công như vũ báo của chế Bồng Nga, rất có thể cục diện lịch sử của cả khu vực đã có thể rẽ sang một hướng hoàn toàn khác. Chính vì vậy, sau khi vượt qua được giai đoạn nguy hiểm này, triều đình Đại Việt qua các thời kỳ sau đó đều đặc biệt coi trọng việc xây dựng một quân đội thường trực hùng mạnh, có kỷ luật, cùng hệ thống phòng thủ biên giới kiên cố tại khu vực Nghệ An thanh hóa nhằm tránh lập lại thảm kịch tương tự trong tương lai. Sau khi nhà Trần suy vọng, Hồ Quý Ly lên ám quyền và lập nên nhà Hồ đã tiếp tục theo đuổi chính sách bành trứng lãnh thổ về phía Nam, với thái độ cứng rắn hơn hẳn so với các triều đại trước. Lợi dụng lúc Triêm Thành đang suy yếu sau cái chết của chế Bồng Nga, Hồ Quý Ly đã liên tục gây sức ép buộc triều đình Triêm Thành phải cắt nhựng thêm nhiều phần đất đai, bao gồm vùng Triêm Động và Cổ Lý, tương ứng với khu vực Quảng Nam và Quảng Ngãi ngày nay. Hồ Quý Ly cũng cho tổ chức việc di dân quy mô lớn, đưa hàng vạn hộ dân từ vùng đồng bằng Bắc Bộ vào khai khẩn inh cư tại những vùng đất mới nhằm củng cố vững chắc chủ quyền lãnh thổ, đồng thời xây dựng các thành lũy phòng thủ kiên cố dọc biên giới phía Nam. Tuy nhiên, thật kỳ trị vị của nhà Hồ chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian ngắn ngủi trước khi bị quân minh xâm lược, khiến công cuộc Nam tiến tạm thời bị gián đoạn trong suốt 20 năm Bắc thuộc lần thứ tư đầy đau thương của dân tộc khi mà toàn bộ tâm sức của nhân dân Đại Việt phải dồn vào cuộc đấu tranh giành lại độc lập dân tộc. Sau khi lê lời lãnh đạo của khởi nghĩa Lam Sơn thành công, đánh đuổi quân minh, giành lại độc lập và lập nên nhà Lê Sơ vào năm 1428. Vấn đề Chiêm Thành lại một lần nữa trở thành mối quan tâm hàng đầu của triều đình mới. Trong những năm đầu, nhà Lê Sơ tập trung chủ yếu vào việc ổn định tình hình nội bộ và khôi phục đất nước sau chiến tranh. Nên quan hệ với Chiêm Thành tương đối yên bình, thậm chí hai bên còn nhiều lần trao đổi sứ thần và cống phẩm theo lệ cũ. Nhưng phía Chiêm Thành, dưới sự trị vì có một vị vua hiếu chiến là Trà Toàn lại liên tục có những hành động khêu khích quấy như vùng biên giới phía Nam thường xuyên cho quân vượt biên cướp bóc tài sản bắt cóc dân chúng Đại Việt, thậm chí còn cấu kết với nhà Minh ở phương Bắc nhằm gây sức ép quân sự lên Đại Việt. Đúng như những gì Chiêm Thành từng làm trong quá khứ dưới thời chế Bồng Nga khiến cho triều đình nhà Lê không thể tiếp tục nhấn nhìn được nữa. Đứng trước tình hình đó, vị vua anh Minh và có tai thao lực quân sự xuất trúng của nhà Lê Sơ là Lê Thánh Tông đã quyết định phát động một cuộc trinh phạt quy mô lớn chưa từng có nhằm giải quyết rứt điểm mối đe dọa từ phương Nam. Trước khi xuất quân, Lê Thánh Tông đã cho chuẩn bị vô cùng kỹ lưỡng và chủ đáo trong suốt nhiều năm trời. Từ việc đóng mấy hàng trăm chiến thuyền, huấn luyện bình sĩ theo những chiến thuật mới cho đến việc tích chữ lương thảo, vũ khí đầy đủ. Nhà vua còn đích thân soạn thảo một bản hịch dài với lời lẽ đánh thét, liệt kế tội trang của trào toàn nhằm khích lệ tinh thần chiến đấu của tướng sĩ đồng thời tạo dựng tính chính danh cho cuộc trinh phạt trước triều thần và bách tính. Vào năm 1471, sau khi đã chuẩn bị kỹ lưỡng về mọi mặt từ hậu cần, lương thảo cho đến chiến thuật quân sự, Lê Thánh Tông đã đích thân thống lĩnh một đạo quân khổng lồ được sửa sách ghi lại lên đến hơn 20 vạn người, bao gồm cả thủy quân và bộ binh, tiến thẳng về phía nam với quyết tâm sắp đá phải tiêu diệt tận gốc mối họa Triêm Thành. Cuộc trinh phạt của Lê Thánh Tông được tổ chức một cách vô cùng bài bản và khoa học, kết hợp nhuận nhuyễn giữa tấn công đường thủy và đường bộ. Quân đội Đại Việt đã liên tiếp đánh bại các tuyến phòng thủ của Triêm Thành, tiến sâu về phía nam với tốc độ chóng mặt. Tại nhiều địa điểm quan trọng như cửa biển Thị Nại, quân Triêm Thành đã cố gắng tổ chức phòng ngư quyết liệt, huy động hàng vạn quân cùng nhiều thất voi chiến, nhưng vẫn không thể ngăn cản được sức tấn công mạnh mẽ. Và các tổ chức của quân đội Đại Việt vừa đã được trang bị hỏa khí và có kinh nghiệm giấy dạng từ cuộc kháng chiến chống quân mình trước đó. Sau nhiều trận giao tranh ác liệt, quân Đại Việt đã tiến đến bao vây Kinh Đô Vi Da, tức Đồ Bàn, thành trì kiên cố bậc nhất của Triêm Thành. Trận công thành Vi Da diễn ra vô cùng khốc liệt. Với sự tranh lịch lực lượng quá lớn, thành trì kiên cố được xây dựng qua nhiều thế hệ cuối cùng cũng không thể chủ vững được. Thành đã thất thủ sau nhiều ngày vây hãm và công phá liên tục. Vua Trà Toàn của Triêm Thành bị bắt sống, nhưng đã qua đời không lâu sau đó trên đường bị áp giải về Đại Việt vì quá đau buồn và nhục nhá. Chiến thắng Vi Da năm 1471 được xem là dấu mốc quan trọng và mang tính hủy diệt nhất. Khác hẳn với những lần trước đây, khi Đại Việt chỉ dừng lại ở việc buộc Triêm Thành phải cắt đất Triều Cống, lần này Lê Thánh Tông đã quyết định sáp nhập toàn bộ vùng đất Vi Da rộng lớn trực tiếp vào bản đồ Đại Việt, lập thành Đạo Quảng Nam Thừa Tuyên. Nhà vua còn cho tổ chức việc di dân từ vùng Đồng Bằng Bắc Bộ và thanh nghệ vào khai khẩn ninh cư tại vùng đất mới, xây dựng làng xã theo mô hình hành chính của người Việt, đồng thời cho lập bia đá khắt ghi danh giới lãnh thổ mới tại đèo Củ Mông, nhằm khẳng định chủ quyền vĩnh viễn đối với vùng đất vừa chiến được. Đây là một bước ngoặt căn bản khiến Vương quốc Trăm Ba từ một cường quốc khu vực với lãnh thổ rộng lớn trải dài suốt giải đất miền Trung. Bỗng chốc bị thu hẹp lại chỉ còn là một giải đất nhỏ hẹp ở khu vực cực Nam ngày nay, tương ứng với vùng Phù Yên, Khánh Hoa, Ninh Thuận, Bình Thuận. Sử sách ghi nhận rằng số lượng người chăm bị giết hại hoặc bị bắt làm tù binh trong chiến dịch này lên đến hàng vạn người. Đây thực sự là một tổn thất vô cùng to lớn mà Vương quốc Trăm Ba gần như không bao giờ có thể phục hồi lại được. Điều đáng chú ý là sau khi đại thắng, Lê Thánh Tông không tiêu diệt hoàn toàn Vương quốc Trăm Ba, mà vẫn cho phép duy trì một tiểu vương quốc trư hầu ở phần lãnh thổ còn lại phía Nam với mục đích tạo ra một vùng điện chính trị, đồng thời tránh gây ra phản ứng dữ dội từ các nước lân bang trong khu vực vốn đang theo dõi sát, xảo diễn biến của cuộc chiến này. Trên thực tế, đây cũng là một quyết định mang tính thực dụng cao, bởi lẽ việc cai quản trực tiếp toàn bộ giải đất xa xôi hiểm trở suốt từ Bình Định trở vào là điều vô cùng khó khăn, tốn kém về mặt hành chính lẫn quân sự đối với Triều Đình Trung ương lúc bấy giờ, vốn còn phải tập trung nguồn lực cho nhiều công việc quan trọng khác của đất nước. Tuy nhiên, trên thực tế, tiểu vương quốc trư hầu này chỉ còn mang tính hình thức, hoàn toàn không còn đủ sức mạnh quân sự lẫn kinh tế để có thể đe dọa trở lại Đại Việt như trước đây. Từ đây bắt đầu một thời kỳ dài và sự xét gọi là giai đoạn suy vong không thể cứu vãn của nền văn minh Champa, từng một thời huy hoàng rực rỡ. Sau thảm họa năm 1471, vương quốc Champa đã suy yếu đến mức không còn khả năng tồn tại như một quốc gia thống nhất, mà bị phân liệt thành nhiều tiểu quốc nhỏ lẻ rơi rạc, và hầu như hoàn toàn phải phụ thuộc vào Đại Việt về mặt chính trị lẫn quân sự. Trong suốt hơn 100 năm sau đó, vương triều Champa chỉ còn tồn tại với tư cách là một trư hầu nhỏ bé mờ nhạt nắm co cụ ở khu vực Quang Duranga phía Nam. Người dân Champa dần dần phải chịu áp lực di cư sang các vùng đất khác, trong khi những vùng đất trù phú màu mỡ trước đây của họ dần dần được người Việt từ phía Bắc di cư vào khai khẩn định cư, tạo nên một quá trình chuyển đổi dân cư và văn hóa sâu rộng kéo dài qua nhiều thế hệ. Bước sang thế kỷ 16 và 17, khi Đại Việt rơi vào tình trạng chia cắt Nam Bắc Triều, rồi tiếp đến là cuộc phân tranh Trịnh Nguyễn kéo dài hàng trăm năm. Chính quyền Chúa Nguyễn ở Đảng trọng đã tiếp tục đẩy mạnh hơn nước công cuộc mở rộng lãnh thổ về phía Nam, như một chiến lược sinh tồn và phát triển thiết yếu trong bối cảnh bị Chúa Trịnh chèn ép ở phía Bắc. Các Chúa Nguyễn nhận thấy rằng, việc tiến xuống phương Nam không chỉ giúp mở rộng nguồn tài nguyên đất đầy màu mỡ, mà còn tạo ra một không gian chiến lược an toàn tránh xa được áp lực quân sự từ đằng ngoài, đồng thời mở ra cơ hội giao thương buôn bán với các thương thuyền nước ngoài tại những cơ biển thoạn lợi dọc kéo dài đất nguyên trung. Chúa Nguyễn Hoàng, người đặt nền móng đầu tiên cho cơ nghiệp của dòng Hồng Nguyễn ở phương Nam, đã bắt đầu tổ chức việc di dân khai khẩn một cách có hệ thống tại những vùng đất mới thu được từ thời Lê Thánh Tông. Ông cho xây dựng các đồn điền, phát triển nông nghiệp, đồng thời khuyến khích thương nhân nước ngoài đến buôn bán tại các cảng thị như Hội An, khiến cho vùng đất thuận quảng nhanh chóng trở nên trù phú và đung đúc dân cư, tạo tiền đề vững chắc cho những bước tiến xa hơn về phía Nam trong các giai đoạn sau này. Đến năm 1611, giới thầy Chúa Nguyễn Hoàng lấy cớ người Trăm ở khu vực phía Nam Đèo Cù Mông thường xuyên quây phá cướp bóc vùng biên giới. Chúa Nguyễn đã cử tướng Văn Phong đem quân đánh chiếm vùng đất Auzu của Triều Thành, sắp nhập thêm vào lãnh thổ Đàn Trong, lập thành phủ Phú Yên. Đây là bước tiến quan trọng tiếp theo sau chiến thắng năm 1471 của Lê Thánh Tông. Đưa biên giới Đại Việt lớn sâu hơn nữa vào không gian sinh tồn còn lại vốn đã bị thu hẹp đáng kể của Vương quốc Trăm Pà. Đến thời Chúa Nguyễn Phúc Tần, vào năm 1653, sau khi vua Trăm Pà lúc bấy giờ có hành động xâm phạm vùng biên giới Phú Yên, Chúa Nguyễn đã lập tức cử tướng Hùng Lộc đem 3.000 quân đến đánh Triều Thành, đánh bại quân đội Trăm Pà. Vương quốc Trăm phải dâng nộp thêm vùng đất Cầu Thả Ra, tương ứng với khu vực khánh hỏa ngày nay để cầu hòa. Lãnh thổ còn lại của Trăm Pà lúc này chỉ còn thu hẹp lại ở khu vực Panduranga, tức vùng Ninh Thuận, Bình Thuận ngày nay, một giải đất khô cằn nhiều nắng gió nằm ở cực nam của giải đất miền Trung. Cộng cuộc nam tiến của các Chúa Nguyễn trong giai đoạn này không chỉ đơn thuần dựa vào sức mạnh quân sự, mà còn được thực hiện thông qua một chính sách di dân khai khẩn vô cùng khôn khéo và bến bì. Sau mỗi lần tháng trận, các Chúa Nguyễn đều nhanh chóng tổ chức đưa dân từ vùng Thuận Quảng vào định cư, khai khẩn đất Hoàng, lập nên các làng xã mới, xây dựng hệ thống thủy lợi, canh mương phục vụ sản xuất nông nghiệp, đồng thời cho lập các đồn binh trần giữ, nhằm bảo vệ vững chắc những vùng đất mới Chính sách kết hợp nhuận nhuyễn giữa quân sự và dân sự này đã giúp cho quá trình sắp nhập lãnh thổ diễn ra một cách bền vững và lâu dài hơn nhiều so với những cuộc trình phạt chấp nhoáng chỉ mang tính gian đe của các triều đại trước đây. Vào năm 1693, Giới Thầy Chúa Nguyễn Phúc Trù, sau khi Vua Trăm Pa cuối cùng, là bà Tranh có hành động chống đối quân đội Chúa Nguyễn. Không chịu triều cống đầy đủ theo lệ cũ, Chúa Nguyễn đã tiến hành một cuộc trình phạt quyết định. Cư tướng Nguyễn Hiếu Cảnh đem quân đánh chiếm toàn bộ phần lãnh thổ còn lại của Triêm Thành, bắt sống vua bà Tranh cùng toàn bộ hoàng thân quốc thích áp giải về Phú Xuân, và chính thức xóa bỏ danh nghĩa vương quốc Trăm Pa độc lập, đổi tên vùng đất này thanh chấn Thuận Thành, đặt dưới sự cai quản trực tiếp của quan lại người Việt. Đây được xem là một trong những cột mốc quan trọng nhất, đánh dấu sự chấm dứt về mặt danh nghĩa của một vương quốc từng tồn tại huy hoàng suốt gần 1.700 năm Nguyễn Phúc Chú đã nổ ra một cuộc nổi dậy quy mô lớn của người Trăm do một người tên là A Bàn lãnh đạo với danh nghĩa phù trợ cho một hoàng thân tên là Kế Bà Tử, nhằm khôi phục lại vương quốc Trăm Pa độc lập. Cuộc nổi dậy này ban đầu dành được một số thắng lợi, khiến chính quyền Chúa Nguyễn phải lo lắng và cử đại binh vào đàn áp. Trước tình hình bất ổn kéo dài, Chúa Nguyễn Phúc Chú đã quyết định thực hiện một chính sách mềm dẻo hơn, khôi phục lại danh nghĩa Trấn Thuận Thành với quy chế tự trị đặc biệt phòng cho Kế Bà Tử làm Trần Vương, nhằm xoa dịu lòng dân và ổn định tình hình khu vực biên viễn phía Nam. Mặc dù danh nghĩa vương quốc đã bị xóa bỏ, nhưng chính quyền Chúa Nguyễn vẫn áp dụng một chính sách khá mềm dẻo và khôn khéo đối với vùng đất Thuận Thành, thay vì đồng hóa cưỡng bức ngay lập tức. Các Chúa Nguyễn vẫn cho phép duy trì một dòng dõi vương tôn. Người Trăm được phòng làm Trấn Vương, cai quản khu vực này với quy chế tự trị tương đối, nhằm tránh gây ra những cuộc nổi dậy phản kháng quy mô lớn có thể gây bất ổn cho vùng biên viễn. Người Trăm tại Trấn Thuận Thành vẫn được phép duy trì tôn giáo, phòng tục tập quán và một phần bộ máy quan lại riêng, chỉ phải nộp thuế và chiều cống định kỳ cho triều đình trung ương, đồng thời phải cung cấp binh lính khi có chiến sự xảy ra. Trách sách khôn khéo này đã giúp cho vùng đất Thuận Thành duy trì được một mức độ ổn định tương đối trong suốt gần 100 năm rưỡi tiếp theo. Mặc dù quyền lực thực sự của các vị Trấn Vương, người Trăm ngày càng bị thu hẹp và phụ thuộc gần như hoàn toàn vào triều đình trung ương của Chúa Nguyễn. Giờ sau này là nhà Nguyễn Thống Nhất. Trong suốt giai đoạn tự trị kéo dài này, đã có không ít lần xảy ra xung đột nội bộ trành sành ngôi vị Trấn Vương giữa các dòng dõi quý tộc chẳng khác nhau. Buộc triều đình trung ương phải nhiều lần can thiệp phân xử hoặc phế lập nhằm đảm bảo sự ổn định lâu dài. Đồng thời, quá trình di dân của người Việt và sinh sống sen ké tại vùng đất Thuận Thành cũng diễn ra ngày càng mạnh mẽ dân dân làm thay đổi cơ cấu dân số và văn hóa tại khu vực này, khiến cho danh giới giữa cộng đồng người Trăm bản địa và người Việt di cư ngày càng trở nên mờ nhạt hơn qua từng thế hệ. Bước sang đầu thế kỷ 19 sau khi nhà Nguyễn được thành lập và thống nhất toàn bộ đất nước dưới thời vua Gia Long chính sách đối với vùng đất Thuận Thành ban đầu vẫn được duy trì tương đối ổn định theo quy chế cũ. Tuy nhiên, đến thời vua Minh Mạng một vị vua nổi tiếng với tư tưởng tập quyền trung ương mạnh mẽ và quyết liệt trong việc cải cách hành trình toàn bộ đất nước thì số phận của chính quyền tự trị người Trăm cuối cùng đã đến hồi kết thúc hoàn toàn. Vua Minh Mạng chủ trương xóa bỏ hoàn toàn các chế độ tự trị đặc biệt còn xót lại nhằm thống nhất bộ máy hành trình trên khắp cả nước theo một quyền mẫu trùng. Vào năm 1832 sau khi xảy ra một số biến động chính trị nội bộ tại vùng đất Thuận Thành liên quan đến vị trấn vương cuối cùng là Kho Pha-Âu Kê Đờ Vua Minh Mạng đã chính thức ra chỉ dụ bãi bỏ hoàn toàn chế độ trấn vương tự trị của người Trăm. Xáp nhập toàn bộ phần lãnh thổ còn lại cuối cùng vào hệ thống hành trình chung của triều đình nhà Nguyễn đặt tên là tỉnh Bình Thuận. Sự kiện này đã chính thức khép lại một truyền sử kéo dài gần 1.800 năm của vùng quốc Trăm Pha. Từ thời kỳ lập quốc rực rỡ cho đến khi hoàn toàn bị xáp nhập và trở thành một phần không thể tách rời của lãnh thổ Việt Nam thống nhất. Nhìn lại toàn bộ tiếm trình lịch sử kéo dài gần 1.000 năm này chúng ta có thể thấy rằng công cuộc nam tiến của Đại Việt không diễn ra theo một đường thẳng liên mạch mà trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm khác nhau sang kẽ giữa những thời kỳ bành trứng mạnh mẽ và những giai đoạn tạm láng thậm chí có lúc còn bị đảo ngược như dưới thời chế bồng ngạo Anh Liệt. Mỗi bước tiến về phương Nam của người Việt thường gắn liền với những sự kiện chính trị quân sự cụ thể khi thì là những cuộc trinh phạt bằng vũ lực đẫm máu khi thì lại là kết quả của những cuộc hôn nhân chính trị khéo léo hay đơn giản chỉ là một quá trình di dân khai khẩn tự nhiên diễn ra âm thầm qua nhiều thế hệ. Có thể nói đây là một trong những tiến trình mở rộng lãnh thổ kéo dài và bền bỉ nhất trong lịch sử các quốc gia Đông Nam Á trải qua gần 900 năm, kể từ cuộc trinh phạt đầu tiên của Lê Hoàng cho đến khi Trấn Thuận thành cuối cùng bị xóa bỏ hoàn toàn dưới thời vua Minh Mạng. Đối với vương quốc Champa, sự suy vong và biến mất khỏi bản đồ chính trị khu vực không chỉ đơn thuần đến từ sức ép quân sự bên ngoài từ phía Đại Việt mà còn xuất phát từ chính những điểm yếu nội tài của họ. Tập trung chính trị lòng lẻo, mang tính liên minh giữa các tiểu vương quốc đã khiến Champa luôn ở trong tình trạng dễ bị tổn thương mỗi khi phải đối mặt với một đối thủ có tổ chức chặt chẽ và quyết tâm cao như Đại Việt. Bên cạnh đó, vị trí địa lý là một giải đất hẹp thiếu chiều sầu chuyến lược cũng khiến Champa gặp rất nhiều bất lợi trong việc phòng thủ lâu dài trước những cuộc tấn công quy mô lớn từ phương Bắc. Ngoài ra, việc quá phụ thuộc vào nguồn lợi thương mại hàng hải cũng khiến nền kinh tế Champa trở nên mong manh dễ bị tổn thương mỗi khi các tuyến đường biển bị gián đoạn bởi chiến tranh hoặc bị các thế lực khác trong khu vực như Java hay Trung Hoa cạnh tranh gây gắt. Tuy nhiên, điều đáng chú ý và đáng trân trọng là mặc dù vương quốc Champa đã không còn tồn tại về mặt chính trị, nhưng di sản văn hóa vô giá của nền văn minh này vẫn còn được bảo tồn và lưu giữ cho đến tận ngày nay. Những quần thể tháp trăm cổ kính như Thánh Địa Mỹ Sơn ở Quảng Nam, tháp bà Ponagar ở Nha Trang hay tháp Poklongari ở Ninh Thuận vẫn đứng sừng xứng qua bao thăng trầm của thời gian trở thành những di sản văn hóa thế giới được UNESCO công nhận, thu hút hàng triệu du khách trong và ngoài nước đến tham quan chìm ngứa mỗi năm. Nghệ thuật điều khắc đá Champa với những bức tượng vũ nữ Apsara uyển chuyển hay những phụ điều mô tả các vị thần Hindu tinh xảo cũng được xem là một trong những bình cao của nghệ thuật điều khắc khu vực Đông Nam Á thời cầu Trung Đại. Được trưng bày trân trọng tại Bảo tàng Điều Khắc Trăm ở Đà Nẵng thu hút sự quan tâm nghiên cứu của giới học giả trong và ngoài nước. Cộng đồng người Trăm ngày nay vẫn tiếp tục sinh sống chủ yếu tại các tỉnh Ninh Thuận và Bình Thuận cùng một bộ phận không nhỏ tại khu vực đồng bằng sông Cựu Long duy trì được nhiều nét văn hóa truyền thống độc đáo từ ngôn ngữ trư viết cho đến các lễ hội tôn giáo đặc sắc như lễ hội Cate nổi tiếng được tổ chức hàng năm để tưởng nhớ các vị vua và thần linh trong tín ngưỡng của người Trăm góp phần làm phong phú thêm bức tranh đa dạng Nhà nước Việt Nam hiện đại cũng đã có nhiều chính sách nhằm bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa Trăm Pa, đầu tư trùng tu các di tích tháp cổ đồng thời hỗ trợ phát triển kinh tế xã hội nâng cao đời sống cho cộng đồng người Trăm tại các địa phương. Quá trình sáp nhập lãnh thổ Trăm Pa vào Đại Việt cũng để lại nhiều bài học lịch sử sâu sắc mang tính phổ quát đối với sự phát triển của bất kỳ quốc gia dân tộc nào trong khu vực. Nó cho thấy quy luật tất yếu trong lịch sử nhân loại rằng những quốc gia có nền tảng chính trị tập quyển vững mạnh, khả năng huy động nguồn lực hiệu quả vào tầm nhìn chiến lược dài hạn thường có xu hướng chiếm yêu thế và mở rộng ảnh hưởng của mình trước những thực thể chính trị có cấu trúc lòng lẻo hơn cho dù thực thể đó từng sở hữu một nền văn minh rực rỡ và lâu đời như Trăm Pa. Đồng thời, câu chuyện lịch sử này cũng phản ánh một quá trình giao thòa và hòa hợp văn hóa nơi mà những xung đột đẫm máu trong quá khứ dân dân được thay thế bằng sự cộng cư, hòa hợp và tôn trọng lẫn nhau trong đời sống hiện đại ngày nay. Ngày này, khi đứng trước những ngọn tháp trăm cầu kính phủ đầy rêu phòng giữa cái nắng gió khắc nghiệt của miền Trung Việt Nam nhiều người không khỏi bồi hồi suy ngẫm về một vương quốc từng một thời huy hoàng rực rỡ với những hàm đội thương thuyền hung mạnh và nền nghệ thuật điêu khắc đạt đến đỉnh cao tình xã. Câu chuyện về sự thôn tính và sắp nhập trăm Pa vào lãnh thổ Đại Việt không đơn thuần chỉ là một chứng sử về chiến tranh và chinh phục mà còn là một minh chứng sống động cho quy luật vận động không ngừng nghỉ của lịch sử. Về các nền văn minh không ngừng tương tác và chạm rồi cuối cùng hòa quyện vào nhau để cùng kiến tạo nền diện mạo của một quốc gia Việt Nam thống nhất và đa dạng như chúng ta được biết đến ngày hôm nay. Xét trên góc độ rộng hơn quá trình Nam Tiến kéo dài gần 900 năm này còn mang một ý nghĩa lịch sử vô cùng to lớn đối với sự hình thành và phát triển của dân tộc Việt Nam hiện đại. Nếu như không có công cuộc mở rộng lãnh thổ bền bì và kiên trì này thì dài đất hình chữ S mà chúng ta biết đến ngày hôm nay đã không thể có được hình hài trọn vẹn như vậy. Vùng đất miền Trung và sau này là cả vùng đông băng sông Cửu Long chủ phú đã trở thành những vựa lúa, vựa trái cây quan trọng mực nhất, nuôi sống hàng chục triệu người dân Việt Nam qua nhiều thế hệ đồng thời cũng là nơi hội tụ. Giao thoa của nhiều nền văn hóa khác nhau tạo nên một bản sắc Việt Nam đa dạng, phong phú và giàu sức sống. Di sản của Vương quốc Trầm Phạc dù đã lùi vào quá khứ nhưng những giá trị văn hóa, nghệ thuật vinh thần của nó vẫn sẽ mãi mãi trường tồn như một phần máu thịt không thể tách rời trong bản sắc văn hóa phong phú và đa dạng của dân tộc Việt Nam hiện đại. Từ những ngọn tháp cổ rêu phong cho đến những điệu múa Apsara uyển chuyển từ những lễ hội ca tê rộn ràng cho đến những làn điệu dân ca chăm ra giết tất cả đã hòa quyện trở thành một phần không thể thiếu trong bức tranh văn hóa đa sắc màu của Việt Nam ngày nay. Nhắc nhở các thế hệ mai sau về một thời kỳ lịch sử đầy biến động nhưng cũng vô cùng hào hùng. Nơi hai nền văn minh đã cùng nhau viết nên những trang sử đầy máu và nước mắt nhưng cũng đầy tự hào trên dài đất hình chữ Estanillo này.