AMAZON | THẾ GIỚI HOANG DÃ ẨN SAU TÁN RỪNG

Điều gì ẩn dấu so với những tàn lá xanh tưởng chừng vô tận này? Trải rộng qua 9 quốc gia Nam Mỹ. Trong đó hơn một nửa diện tích nằm ở Brazil. Amazon là rừng mưa nhiệt đới lớn nhất thế giới. Nơi trú của một phần mười toàn bộ sinh vật trên hành tinh. Nhưng Amazon không chỉ là một khu rừng. Nó là một ma trận sinh tồn. Nơi mỗi sinh vật vừa là kẻ săn ngồi, vừa có thể trở thành con ngồi. Chào mừng bạn đến với rừng mưa Amazon, nơi thiên nhiên là chủ nhân thực sự. Dưới tán rừng dạy đặc với hơn 400 tỷ cây xanh, ánh sáng lại đều yếm hoài. Những thân cây khổng lồ cao đến 60 mét che kính bầu trời. Thậm chí, chiều cao của chúng vượt xa mức 60 mét thông thường. Các nhà khoa học đã ghi nhận, cây Angelim Vermelho đạt đến 88,5 mét. Tương đương chiều cao của một tòa nhà 25 tầng, vơn thẳng lên không chung như những ngọn tháp sống. Ánh sáng mảnh mai xuyên qua mảng sương, biến thành những cột vàng lung linh. Nơi bóng tối và ánh sáng cùng tạo nên sự sống. Ẩn mình giữa những tàn lá ấy là hàng triệu rải động vật. Những mắt xích nhỏ bé trong hệ sinh thái khổng lồ của Amazon. Lên lõi giữa rừng là dòng sông Amazon, huyết mạch của khu rừng nhiệt đới. Dài hơn 6.400 km, sông Amazon chứa 20% lượng nước ngọt đổ ra đại dương toàn cầu. Với mạc lưới hơn 1.000 nhánh sông uốn lượt nuôi sống hàng tỷ cây xanh. Nổi tiếng nhất phải kể đến là sông Solimores, một nhánh chính của sông Amazon. Tại thành phố Manaus, nơi sông Rio Negro gặp sông Solimores, diễn ra hiện tượng kỳ diệu mà người ta gọi là của gặp gỡ của những dòng nước. Hai dòng chảy song song hàng chục km mà không hòa vào nhau. Một bên đen dẫm như cà phê, bên kia nâu đục như đất, tạo nên danh giới tự nhiên rõ như vẽ. Đó là kết quả của sự khác biệt về nhiệt độ, tốc độ dòng chảy và độ pH. Hiện tượng này không chỉ là cảnh quan đẹp mắt, mà còn là minh chứng sinh động cho sự đa dạng sinh thái của Amazon, nơi mỗi dòng sông mang cho mình một hệ sinh vật sinh biệt. Nhiều du khách đến Manaus thường đi thuyền ra đúng khu vực này để tận mắt chứng kiến của gặp gỡ kỳ diệu giữa hai thế giới nước. Mỗi ngày, hàng tỷ cây xanh trong Amazon hút nước từ lòng đất, vận chuyển lên lá rồi thoát ra ngoài dưới dạng hơi nước, đồng thời hấp thụ khí CO2 và thải ra khí O2. Amazon vẫn thường được gọi là lá phổi của hành tinh, nhưng vai trò thật sự của nó không nằm ở oxy. Rừng trưởng thành tiêu thụ gần hết lượng oxy mà chính nó tạo ra. Thứ khu rừng này thật sự chi phối là carbon và nước. Bên dưới tán rừng là nhịp sống nột nhịp của các loài động vật đang diễn ra mỗi ngày. Trên cao, xuyên qua tầng mây ẩm, sải cánh rộng gần 2 mét vũ mạnh, bóng dáng một loài chim xuất hiện. Đó là đại bàng Hopi, kẻ thống trị bồ trời Amazon. Chúng thường làm tổ trên những cây cao nhất của rừng Amazon. Với bộ móng vuốt cong sắt nhọn, to hơn cả móng của gấu Bắc Mỹ, nó có thể ghê chặt con mùi nặng đến 7-8 kg chỉ trong chấp mắt. Khác với nhiều loài chim săn mùi chuyên bắt cá, con mùi của nó chính là khỉ, chim và thú nhỏ. Đặc biệt là người ba ngón, sinh vật có nhịp sống chậm đến mức khó tin. Lười dành đến 90% thời gian cho mình trên cây, ăn lá cây ít dinh dưỡng và phải mất tới 30 ngày để tiêu hóa một bữa ăn. Chính sự chậm dãi đó khiến trên lông của chúng mọc rêu xanh, tạo nên lớp nguy trang hoàn hảo. Nhưng lớp lá áo xanh này không phải lúc nào cũng cứu được chúng. Trong đôi mắt của đại bàng Harpy, sự chậm chạp ấy chính là điểm yếu chết người, tạo cơ hội hoàn hảo cho cuộc săn mùi. Khi đêm xuống, cú sừng lớn trở thành kẻ thợ săn thầm lặng, đôi mắt vàng rực xuyên qua bóng tối. Hai chiếc sừng đặc trưng trên đầu chỉ là trúng lông vũ dựng lên, giúp nguy trang giữa cảnh cây. Với sải cánh rộng tới 1,2 đến 1,5 mét, là thợ săn đêm điều luyện. Nó sử dụng thính rác siêu nhạy để xác định vị trí con mùi dù bị che khuất. Thực ăn rất đa dạng, từ chuột, thỏ, sóc, chim nhỏ, rắn, ếch, thậm chí cả trồn hoặc cu khác. Khi tấn công, nó bay không gây tiếng động, nhờ cấu trúc lung cánh đặc biệt giúp giảm tiếng gió. Nhưng tán rừng Amazon không chỉ là nơi để đi săn. Có một âm thanh ở Amazon mà người nghe lần đầu thường tưởng là tiếng gió lớn hoặc tiếng một con thú rất to đang tới gần. Nó phát ra từ một con khỉ nặng chưa tới 10 kg. Khỉ rú là một trong những loài vật trên cạn phát ra âm thanh vang xa nhất. Tiếng gọi của nó chuyển qua rừng rậm tới nhiều km, xuyên qua các tầng lá mà phần lớn âm thanh khác đã bị chặn lại. Bí mật nằm ở cổ họng. Ở loài này, một mổ xương nhỏ dưới gốc lưỡi phình to ra thành một khoang rũng bằng xương, hoạt động đúng như hộp cộng hưởng của một nhạc cụ. Âm thanh do dây thanh tạo ra được dội đi dội lại trong khoang ấy trước khi thoát ra ngoài và được khoét đại lên nhiều lần. Còn được dùng nó vào mỗi sáng sớm, khi không khí còn lạnh và ẩm, điều kiện giúp âm chuyển đi xa nhất trong ngày. Mục đích không phải để gây hấn, ngược lại là khác. Hai đàn khỉ nghe thấy nhau từ xa sẽ chủ động tránh xa nhau và không đàn nào phải trả giá cho một cuộc đụng độ. Trong một khu rừng mà tầm nhìn liếm khí vượt quá vài chục mét, thứ vũ khí hiệu quả nhất để giữ đắt không phải răng hay bóng vớt đó là một cái sọng đủ lớn. Không sở hữu sức mạnh như đại bàng hoa pê, chim Macaw và thực hần mỏ sạc sỡ mang đến sắc màu đối lập. Chúng ăn quả, phát tán hạt giống, giữ cho rừng không ngừng tái sinh. Chim Macaw là một trong những loài chim sạc sỡ nhất trên thế giới, là loài có trí thông minh cao. Chúng có khả năng bắt trước tính người, ghi nhớ âm thanh và học hỏi nhanh. Chúng sống theo đàn, rất gắn bó với bạn đời. Mỏ to, cong và cực kỳ mạnh, có thể dễ dàng tăn vữa các loại hạt cứng và quả khô. Chim thực hần thì mang một chiếc mỏ khổng lồ và rực rỡ. Mỏ có thể dài tới 20cm, chiếm gần 1 phần 3 cơ thể, với màu sắc tươi sáng như cam, vàng, đỏ hoặc xanh lụt. Dù to nhưng mỏ rất nhẹ, giúp chim dịa lấy trái cây ở những cảnh xa. Chiếc mỏ này không chỉ là một công cụ kiếm ăn, mà còn là một kỳ quan sinh học, được làn bằng kedatin với các tùy khí bên trong. Đáng chú ý, nó hoạt động như một bộ tản nhiệt tự nhiên, giúp điều chỉnh nhiệt độ cơ thể cho môi trường nhiệt đới nóng. Nhưng có một khảnh tượng liên quan tới loài vẹt mà rất ít người từng thấy. Ở vài khúc sông trong rừng, nơi dòng nước khoát vào bờ và để lộ ra một véch đất xét dựng đứng. Hàng trăm con vẹt kéo tới vào mỗi buổi sáng. Chúng độ kín cả véch đất, chen lấn, cãi nhau, rồi lần lượt áp mỏ vào đất và ăn. Chúng không ăn hạt, chúng ăn chính lớp đất xét ấy. Suốt nhiều năm người ta cho rằng, đây là cách con vẹt Trung Hòa độc tố trong những loại hạt xanh mà nó đút phải. Giải thích này nghe rất hợp lý. Nhưng khi đem đi kiểm chứng thì kết quả không ủng hộ nó. Lời giải hiện được ủng hộ nhiều hơn lại đơn giản hơn rất nhiều. Muối Amazon nằm quá xa biển và mưa suốt hàng triệu năm đã rửa trôi gần hết natri khỏi lớp đất mặt. Trong khi đó, thức ăn của loài vẹt là quả và hạt gần như không chứa natri. Với một con vật cần muối để duy trì hoạt động thần kinh và cơ bắt, đây là một thiếu gục không thể bỏ qua. Những vách đất xét ấy là một trong số rất ít nơi trong cả khu rừng còn giữ lại natri ở nồng độ ngủ cao. Đó là lý do những con chim rực rỡ nhất Amazon mỗi sáng lại tụ vè một bờ đất nâu xỉn để ăn đất. Trên một chiếc lá giữa tầng cây thấp, một con bướm khép cánh lại, thứ nhìn thấy là mặt nâu xỉn, có những vòng tròn giống mắt gần như lẫn hẳn vào nền lá ngục, rồi nó mở cánh ra. Bướm Morpho có sải cánh gần bằng bàn tay người và mặt trên cánh nó mang một màu xanh thuộc hàng rực rỡ nhất trong giữa động vật. Điều lạ là màu ấy không tồn tại, trên cánh con bướm không có một hạt sắc tố xanh nào. Nếu nghiền cánh nó thành bột, thứ thu được có màu nâu xám. Màu xanh đến từ hình dạng không phải từ chất. Bên mặt cánh đột phủ bấy vô số vảy nhỏ và trên mũi chất vảy lại có những gờ xếp thành nhiều lớp, cách nhau ở khoảng cách nhỏ hơn bức sóng ánh sáng. Khi ánh sáng chiếu vào, nó bị phản dạn nhiều lần giữa các lớp ấy. Phần lớn các bức sóng chia tiêu nhau và mất đi, riêng bức sóng xanh thì cộng hưởng, rụi ngược tròn lại và mạnh hơn cả màu xanh của bất kỳ sắc tố nào. Đó là lý do màu ấy đổi theo góc nhìn. Mỗi lần cánh nghiêng đi, cấu trúc bên trên phản xạ về một ướng khác. Nên với người đứng nhìn, con bướm cứ lé lên rồi tắt, lé lên rồi tắt. Khép cánh thì vô hình, mở cánh thì rực rỡ nhất rừng. Cùng một chiếc cánh, hai mặt hoàn toàn trái ngược. Còn thứ những con bướm ở đây đang tìm thì lại rất khác với vẻ ngoài của chúng. Ở nhiều khúc suối và bãi cắt ẩm trong rừng, bướm tụ lại thành tường đám hàng trăm con, xòe cánh và cắm vòi xuống mặt đất. Nhìn thì như đang uống nước. Thực ra, chúng đang lòng lấy một thứ khác. Muối. Amazon là một trong những vùng đất thiếu natrin nhất thế giới. Nó nằm quá xa biển để nhận muối theo gió. Và mưa suốt hàng triệu năm đã rửa trôi gần hết natri khỏi lớp đất mạch. Trong khi đó, lá, quả và nhựa cây, thức ăn của gần như toàn bộ côn trùng ở đây, hầu như không chữa natri. Với một con bướm, thiếu natri không phải chuyện nhỏ. Nó cần natri cho hoạt động thiền kinh và cơ bắt. Và con đực còn phải chuyển một phần natri thu được sang cho con cái trong lúc giao phối để chứng phát triển được. Thế nên, chúng tìm muối ở mọi nơi có thể. Cắt ẩm bên suối, vụn nước đọng, xác động vật, mồ hôi trên da người. Ở một số nơi trong rừng, người ta còn ghi nhận được cảnh chúng đậu lên mặt những con rùa và con cá sấu đang phê mình, cắm vòi vào khuế mắt để hút nước mắt. Bởi nước mắt cũng chiếu muối. Dưới tàn cây, bao đốm lạc lẽ di chuyển. Bộ lông vàng óng với hoa văn đốm như hỏa lẫn vào bóng sâm. Khác với những loài mèo lớn khác, bao đốm không giết con muối bằng cách siết cổ, mà bằng một cú cắn duy nhất xuyên thẳng qua gục sọ. Với lực cắn mạnh gấp đôi sư tử, nó có thể nghiện mát mai rùa hay sâng sọ các vị para dễ dàng. Bao đốm không kén chọn thức ăn, từ khỉ, thú cò vứ, cỡ trung bình, cho tới cá sấu cai mên. Tất cả đều nằm trong thực đơn Và điều đáng sợ nhất, nó là một tay mơi điều luyện, sẵn sàng lau xuống sông để săn con muối. Trên nền rừng có một con vật to lớn nhưng gần như không ai để ý tới, dù nó là loài thú trên cạn lớn nhất Nam Mỹ. Heo vòi nặng tới hơn 2 tạ, thân dày, chân ngắn và có một chiếc vòi ngắn linh hoạt dùng để kéo lá vào quả về phía miệng. Nó nuốt chọn cả những loại hạt lớn, mà phần lớn các loài khác trong rừng không nuốt nổi. Đi bộ hàng km mỗi đêm, rồi thải chúng ra ở một nơi hoàn toàn khác, kèm sẵn một lớp phân làm phân bón. Với những loài cây có hạt to, đây gần như là cách phát tán duy nhất còn lại. Chim không mang nổi, khỉ nhả ra ngay dưới gốc cây mẹ, nơi cây con hiếm khi sống sót. Con vật chậm chạp và nhút nhát này, thực chất đang làm công việc trồng rừng, mỗi đêm, suốt cả cuộc đời nó. Xa hơn trong rừng, màu sắc rực rỡ cảnh báo một mối nguy hiểm khác, ếch phi tiêu độc. Chỉ dài từ 1,5 đến 6 cm, nặng chưa đến 10 gram. Tuy nhỏ, nhưng lại ẩn chứa lượng độc mạnh khủng khiếp. Da của loài mạnh nhất trong nhóm này, chứa Pachyotocin, một trong những độc tố thự nhiên mạnh nhất từng được biết tới. Chỉ một lộn rất nhỏ cũng đủ gây tử vong. Người bản địa từng sử dụng độc này tẩm vào mũi tên để săn bắn. Vì thế, chúng được gọi là ếch phi tiêu. Thú vị là ếch không tự sinh ra độc tố, mà hốc thụ từ con mồi chúng ăn. Chủ yếu là kiến độc, bọ canh cứng và mạn. Nếu nuôi trong môi trường nhân tạo, chúng sẽ mất khả năng sinh độc. Và trên mặt đất, trong cùng một khu rừng, hai loài kiến cùng tồn tại, nhưng lại là hai thế giới hoàn toàn tránh ngược. Một loài côn trùng nhỏ bé lại sở hữu thứ vũ khí đáng sợ nhất, kiến đạn. Vết chích của chúng được xếp hạng số 1 trên thăng đao Siemens. Cơn đau bỏng rát kéo dài nhiều giờ liền, khiến nạn nhân quần quại như bị bắn một phát đạn. Với một số bộ tộc, việc trụ đựng hàng trăm vết chích từ kiến đạn là nghi thức trưởng thành bắt buộc. Ở phía đối diện, lại là kiến cắt lá, bậc thầy của lao động tập thể. Không có nọc độc chết người, nhưng chúng sở hữu một vũ khí đáng sợ khác, sức mạnh của hàng triệu cá thể. Từng hàng dài kiến nối đôi nhau, cắt lá lớn gấp nhiều lần cơ thể và mang về tổ. Dưới lòng đất, chúng không ăn lá, mà dùng lá để nuôi trồng nấm, nguồn thức ăn duy nhất của cả địa chế. Một siêu tổ kiến cắt lá có thể mở rộng hàng chục mét vuông, đủ sức thay đổi cấu trúc cả một khu rừng. Trong rừng Amazon, còn có một loài kiến làm được điều mà không loài côn trùng nào khác làm được. Nó thay đổi cả một mảng rừng. Đi giữa rừng rậm, thỉnh thoảng người ta bắt gặp một khoảng đất kỳ lạ. Ở đó, giữa vô số loài cây tràn trúc nhau, bỗng chỉ còn lại đúng một loài duy nhất mọc lên. Sẹc sẻ, đậu đặn, không có cây nào khác chen vào. Người bản địa gọi những khoảng ấy là vườn của quỷ. Chủ nhân của khu vườn là một loài kiến rất nhỏ, sống trong thân dũng của chính loài cây đó. Khi một mầm cây khác nảy lên trong phạm vi khu vườn, đàn kiến kéo tới. Chúng cắn vào cuốn lá và bơm axit fumic vào mùa cây. Chiếc lá héo trong vòng vài giờ, cây còn chết trong vài ngày. Chúng làm việc đó liên tục, năm này qua năm khác, loại bỏ mọi loài cạnh tranh để giữ nguyên vẹn loài cây đang cho chúng chỗ ở. Đổi lại, cây cung cấp cho đàn kiến những khoang dỗng trong thân để làm tổ. Một số khu vườn như vậy đã được xác định là tồn tại hàng trăm năm qua rất nhiều thế hệ kiến. Không còn kiến nào trong đó sống quá vài tháng, nhưng khu vườn thì vẫn nguyên vẹn. Sự phụ thuộc lẫn nhau ấy có một ví dụ còn chặt chẽ hơn nữa và nó nằm ở loài cây cho ra thứ hạt mà cả thế giới đang ăn. Cây hạt Brazil phân cao hơn cả tán rừng, sống được tới hàng trăm năm. Hoa của nó có một cấu tạo rất khó chịu. Phần cánh hoa cuộn lại thành một chiếc mũ đậy kín và muốn tới được phấn bên trong thì phải nâng được chiếc mũ ấy lên. Phần lớn con trùng trong rừng không đủ khỏe để làm việc đó. Chỉ vài nhóm ong hoang dã, thân lớn mới nâng nổi chiếc mũ ấy. Vượt qua được cửa thứ nhất, cái cây gặp ngay cửa thứ hai. Hạt của nó nằm trong một quả gỗ tròn nặng tới hơn một kg, vỏ cứng và kín. Quả rơ xuống và nếu không có ai mở nó ra, toàn bộ số hạt bên trong sẽ mục đi ngay tại chỗ. Trong cả khu rừng, gần như chỉ có một loài gặm nhấm cửa chung tên là agouti, đủ răng để gặm thùng lớp vỏ ấy. Nó ăn một phần, rồi tha những hạt còn lại đi trôn ở nhiều nơi để dành. Một số chỗ trôn bị nó quên. Chính những hạt bị quên đó mọc lên thành cây mới. Con ong mở được hoa, con agouti mở được quả. Cái cây cao nhất khu rừng sống được hàng trăm năm lại phụ thuộc vào hai con vật mà nó không hề kiểm soát. Rồi mỗi năm một lần, cả khu rừng này thay đổi hình dạng. Amazon là nơi mùa mưa làm mực nước dâng lên cao thêm bốn mét, biến rừng cây thành đại dương bình mồng, nơi 60% loài cá sinh sản theo nhiệm điệu ấy. Và khi nước đã dâng, thế giới bên dưới mặt nước mới là nơi những kẻ mạnh nhất của Amazon xuất hiện. Trên mặt những khúc sông tĩnh lặng nhất có một loài thực vật đã biến chính bông hoa của nó thành một cái bẫy. Súng khổng lồ Amazon có phía lá tròn đứng kính hơn hai mét, mép dựng đứng lên như thành một chiếc mâm, mặt dưới chẳng chịt gân nổi và gai nhọn. Một chiếc lá trưởng thành nâng được vài chục kg mà không chìm. Bông hoa của nó chỉ nở trong đúng hai đêm. Đêm thứ nhất, hoa nở màu trắng, tỏa mùi ngọt và tự làm nóng lên vài độ so với không khí xung quanh. Bọ cánh cứng bay tới và khi chúng đã chui vào trong, hoa khép ngại và giữ chúng suốt cả ngày hôm sau cho tới khi cả người chúng phủ đầy phấn. Sang đêm thứ hai, hoa mở ra trở lại. Nhưng lúc này đã chuyển sang màu hồng và tắt hẳn mùi thơm. Đàn bọ bay đi và vì bông hồng không còn hấp dẫn, chúng tìm một bông trắng khác đang nở đêm đầu tiên ở đây khác. Đổi màu, tắt ngùi, thả con tin. Cả quy trình chỉ để đảm bảo phấn của bông đầy không dưa lại chính nó. Ẩn mình trong làn nước đen sâu thẳm của rừng Amazon, cá sấu đen cài mên là loài săn mùi lớn nhất và đáng sợ nhất trong hệ sinh thái này. Chiều dài của nó có thể vượt quá 5 mét, nặng tới 400 kg. Với lớp da đen bóng như than, giúp ngụy trang hoàn hảo trong bóng nước. Nó là kẻ săn mùi đỉnh cao của vùng nước, săn mọi thứ, từ cá, chăn, cho đến nai, lưỡi và cả cá sấu cài mên nhỏ hơn. Khi săn, nó lặng im tuyệt đối, chỉ còn đôi mắt nổi lên mặt nước. Rồi trong tích tắc, nó lao lên với tốc độ kinh hoàng, ngoạm chặt con mùi và kéo tuột xuống đáy sông. Dù từng bị săn bắt để lấy da, ngày nay loài này được bảo vệ nghiêm ngặt, trở thành biểu tượng quyền lực và bí ẩn của vùng nước Amazon. Trong chính vùng nước ấy, có một loài mà con cá sấu đen vừa nói tới xem là thức ăn. Dai cá khổng lồ, dài tới gần 2 mét tính cả đuôi, là loài dai cá lớn nhất thế giới. Người dân địa phương gọi nó là sói sông. Nhưng so với một con cá sấu đen dài 5 mét, nó vẫn chỉ là con mồi. Và những cá thể đi lẻ, cùng với dai cá con, chính là nhóm bị mất nhiều nhất. Cách loài này giải bài toán đó rất đơn giản, nó gần như không bao giờ ở một mình. Dai cá khổng lồ sống thành từng nhóm gắn bó, thường gồm một cặp bố mẹ cùng đàn con của vài lứa. Chúng đi săn cùng nhau, ăn cùng nhau, ngủ chung một hang và cùng nuôi lứa con mới nhất, con lớn trong đàn phụ trăm em. Chúng cũng nói chuyện gần như không ngừng. Người ta đã ghi nhận ở loài này hơn hai chục kiểu âm thanh khác nhau, mỗi kiểu gắn với một tình huống riêng, cảnh báo, gọi đàn, mới ăn hoặc dọn hẹt. Chính sự ồn ào và luôn có mặt đông đủ ấy là lớp phòng thủ thật sự của chúng. Một kẻ phục kích chỉ ra đòn được khi con mồi không biết nó ở đó. Mà trong một khúc sông có cả đàn dai cá, vừa mơi vừa kêu in ỏi và liên tục ngóc đổ quan sát. Lợi thế bất ngờ gần như biến mất. Một con dai cá đi lẻ là bữa ăn. Cả một gia đình dai cá thì rất khó trở thành bữa ăn của ai. Dưới dòng nước âm ưu và lặng lẽ, một gã khổng lồ ẩn mình. Đó là chăn ankoda xanh, loài chăn nặng nhất hành tinh, có thể dài tới 8 mét, nặng hơn 200 kg. Anaconda là loài bán thủy sinh, thích nghi hoàn hảo với môi trường nước. Đôi mắt và lỗ mũi của nó nằm gọn trên đỉnh đầu, cho phép nó gần như hoàn toàn chìm dưới mặt nước, chỉ để lộ một phần nhỏ. Khi con mồi vô tình lại gần, anaconda cuốn siết với lực đủ bóp nghẹt sự sống chỉ trong vài giây. Thức ăn của chúng rất đa dạng, bao gồm cá lớn, chim nước, rùa, lợn rừng, capybara và thậm chí là cá số nhỏ. Sau mỗi bữa ăn lớn, anaconda có thể không ăn lại trong nhiều tuần, hoặc thậm chí vài tháng. Nhưng dòng sông Amazon không chỉ có những cú siết, ở đây còn tồn tại một sinh vật kỳ lạ, lươn điện. Thực ra nó là một loài cá dao, có khả năng phát ra dòng điện rất mạnh, gấp nhiều lần ổ điện gia đình. Điện giật ấy không chỉ để hạ gục con mồi, mà còn là cách định vị Mặc dù hiếm khi gây tử vong trực tiếp cho người lớn, cú phóng điện đủ để khiến con mồi bất tỉnh và là một trong những mối đe dọa láng sợ nhất dưới nước. Trong khi đó, dưới những dòng sông đỏ ngầu phù sa, piranha bụng nhỏ bơi theo đạn. Hàm răng của chúng sắc như dao cạo, khớp kín như một cái bẫy sắt. Chúng thường bị hồi lầm là quái thú ăn thịt người, nhưng thực tế piranha đóng vai trò dọn dẹp sắc chết trong sông. Chỉ khi bị kích động hoặc bị phát hiện máu trong nước, cả đàn mới lao vào tấn công chấp nhoáng. Không giống như cá piranha hấu ăn, adapaima là một trong những loài cá nước ngọt khổng lồ nhất hành tinh, thường được người dân gọi bằng cái tên thủy quái sông Amazon. Những cá thể trưởng thành có thể đạt chiều dài từ 2 đến 3 mét và nặng hơn 100 kg, khiến chúng trở thành cá khổng lồ thực thụ của vùng sông nước Amazon. Nhờ sở hữu một cơ quan hô ấp đặc biệt giống như phổi nguyên thủy, adapaima phải ngoi lên mặt nước để hít thở không khí, thường cứ khoảng 20 phút một lần, không dựa vào tốc độ hay hàm răng sắc bén để hạ gục con mồi. Adapaima lại sử dụng một vũ khí đơn giản nhưng cực kỳ lợi hại, những cú đóc sớm xét. Miệng của nó có thể mở rộng gần như ngay lập tức, tạo nên lực hút cực mạnh, hút con mồi vào trong trước khi chúng kịp nhận ra điều gì đang xảy ra. Amazon không chỉ là khoa học, đây cũng là miền đất của biển thoại. Người bản địa kể về cá heo sông Hồng Bồ Tồ, sinh vật có thể hóa thành người đàn ông điển trai để khuyến rũ phụ nữ trong đêm trăng. Tuy nhiên, đằng sau câu chuyện đẹp đẽ ấy là sự thật lo lòng. Cá heo Hồng Amazon đang ở tình trạng nguy cấp. Chúng phải đối mặt với nạn săn đất trái phép, thủy điện ngăn sông, ô nhiễm thủy ngân từ khai thác vàng và gần đây là hạn hán cực đoan khiến dòng sông ngóng lên bất thường. Còn một điều về Amazon mà cũng từ quen thuộc lá phổi xanh không diễn tả được và nó có lẽ là vai trò lớn nhất của khu rừng này. Một cây lớn ở Amazon có thể hút lên và thả ra không khí tới cả nghìn đít nước mỗi ngày dưới dặng hơi. Nhân con số đó với hàng trăm tỷ cây. Lượng hơi nước mà cả khu rừng đưa vào khí quyển mỗi ngày lớn tới mức nó tạo thành những khối ẩm khổng lồ trôi trên cao. Gió đẩy chúng đi và khi gặm dãy Andes chắn ngang ở phía tây, chúng bị bẻ hướng xuống phía nam. Các nhà khoa học gọi những khối ẩm ấy là sông bay. Chúng đổ mưa xuống những vùng cách Amazon hàng nghìn km nơi có phần lớn đất nông nghiệp và các thành phố lớn nhất Nam Mỹ. Khu rừng này đang tưới cho một phần lục điện mà nó không hề chạm tới. Và nó cũng tự tưới cho chính mình. Khoảng một nửa lượng mưa rơi xuống Amazon không đến từ đại dương mà đến từ hơi nước do chính khu rừng thải ra rồi rơi trở lại. Rừng tạo ra mưa, mưa nuôi rừng. Đây là chỗ vấn đề trở nên nghiêm trọng. Một vòng tuần hoàn tự nuôi như vậy chỉ hoạt động khi còn đủ cây. Khi diện tích rừng giảm quá một ngưỡng nhất định, lượng hơi nước thải ra không còn đủ để duy trì lượng mưa và phần rừng còn lại bắt đầu khô đi. Kéo theo cây chết, kéo theo hơi nước giảm tiếp. Nhiều nghiên cứu ước tính ngưỡng đó nằm đâu đó quanh mức 20-25% diện tích bị mất. Amazon hiện đã mất khoảng 1 phần năm. Hơn 20% diện tích rừng đã bị phá hủy chỉ trong 50 năm qua. Điều đáng sợ không phải là chặt cây tới cây cuối cùng mà là tới một điểm nào đó phần rừng chưa ai đụng tới cũng sẽ tự khô đi. Câu hỏi ở đầu phim là điều gì ẩn sau những tán la xanh tưởng chừng vô tận ấy? Câu trả lời không phải một danh sách các loài vật mà là những mối phụ thuộc. Con vẹt cần một vách đất xét. Con bướm cần vài hạt muối. Cái cây cao nhất khu rừng cần một con gặm nhấm hay quên. Và cả Amazon cần chính lượng hơi nước mà nó thải ra rồi húng lại. Đây không phải một tập hợp những sinh vật súng kẹt nhau. Đây là một tập hợp những thứ không thể tồn tại nếu thiếu nhau. Và đó cũng là lý do một khu rừng lớn đến vậy lại mong mình đến vậy. Cảm ơn bạn đã đồng hành trong hành trình khám phá vùng đất kỳ vĩ này. Nếu bạn yêu thích những câu chuyện có thật về thế giới tự nhiên đừng quên nhấn thích, đăng ký kênh và bật thông báo để không bỏ lỡ những vùng đất tiếp theo. Xin chào và hẹn gặp lại!