Những thành phố bị sa mạc nuốt chửng

Hãy thử tưởng tượng bạn đang đứng giữa Sahara, xung quanh chỉ có cát, đá và một đường chân trời gần như không có sự sống. Không sông, không hồ, không những cánh đồng xanh, không có dấu hiệu nào cho thấy con người từng có thể xây dựng một cuộc sống lâu dài ở đây. Nhưng nếu quay ngược thời gian vài nghìn năm, bức tranh ấy sẽ hoàn toàn khác. Nơi bạn đang đứng có thể từng là một vùng đồng cỏ, có thể từng có hồ nước, có thể từng có những đàn động vật lớn đi qua và đâu đó dưới lớp cát bên dưới chân bạn, có thể vẫn còn dấu tích của những con người từng sống trong thế giới ấy. Điều đáng kinh ngạc là đây không phải một câu chuyện duy nhất. Từ Sahara ở Châu Phi, bán đảo Ả Rập, cho đến những sa mạc rộng lớn ở Trung Á và Trung Quốc, khảo cổ học đang cho chúng ta thấy một điều. Sa mạc ngày nay không phải lúc nào cũng là sa mạc. Và những gì bị biến mất cùng với khí hậu không phải chỉ là cây cỏ. Đôi khi, cả những thành phố cũng biến mất. Khi Sahara còn xanh, khoảng 10.000 năm trước, Bắc Phi bước vào một giai đoạn khí hậu rất khác với hiện tại. Các nhà khoa học gọi đó là thời kỳ ẩm ướt Châu Phi. Trong thời kỳ này, lượng mưa trên một phần lớn Sahara cao hơn ngày nay rất nhiều. Những vùng đất hiện giờ khô cằn từng có sông, hồ và đồng cỏ. Các bằng chứng khảo cổ và địa chất cho chúng ta thấy những cộng đồng con người từng phân bố rộng khắp khu vực này. Nhưng có một điều còn đáng chú ý hơn. Động vật, các nhà nghiên cứu đã tìm thấy hóa thạch cá, hà mã và những loài động vật lớn khác tại những nơi ngày nay gần như không có nước. Trên các vách đá ở Sahara còn tồn tại những bức tranh cổ mô tả hưu cao cổ, gia súc, con người và một cảnh quan hoàn toàn khác với sa mạc hiện đại. Những hình ảnh ấy giống như một bức ảnh chụp thế giới đã biến mất. Một thế giới mà người ngày nay chỉ có thể nhìn thấy qua những dấu vết còn sót lại. Vậy điều gì đã xảy ra? Không có một ngày nào đó Sahara đột nhiên biến thành biển cát. Quá trình này diễn ra dần dần. Những thay đổi trong quỹ đạo trái đất làm lượng bức xạ mặt trời mùa hè ở bắc bán cầu thay đổi. Hệ thống gió mùa yếu đi, mưa giảm, các hồ bắt đầu thu nhỏ, đồng cỏ biến mất và khi nước rút đi, con người cũng phải thay đổi cách sống. Một phần dân cư di chuyển về những vùng vẫn còn nguồn nước ổn định, trong đó có thung lũng sông Nin. Điều này khiến một câu hỏi rất thú vị xuất hiện. Liệu một phần dân cư góp phần tạo nên những xã hội phức tạp đầu tiên ở lưu vực Nin có phải là hậu ruệ của những cộng đồng từng sống trong Sahara xanh? Đây vẫn là chủ đề được các nhà khảo cổ nghiên cứu. Nhưng nó cho chúng ta một góc nhìn quan trọng. Sự hình thành của các nền văn minh không phải lúc nào cũng bắt đầu từ một nơi duy nhất. Đôi khi, nó là kết quả của những cuộc di chuyển lớn khi môi trường thay đổi. Thành phố sống nhờ nước hóa thạch. Hàng nghìn năm sau khi Sahara bắt đầu khô hạn, con người vẫn tiếp tục tìm cách sinh tồn trong đó. Một trong những ví dụ đáng kinh ngạc nhất là người Garamund ở Libya. Ngày nay, vùng Fejan là một trong những nơi khô hạn nhất Bắc Phi. Nhưng từng có một nền văn minh phát triển mạnh tại đây. Garamund xây dựng các khu định cư, tổ chức sản xuất nông nghiệp và tham gia vào mạng lưới thương mại xuyên Sahara. Bí quyết nằm dưới lòng đất. Họ đào những đường hầm dẫn nước được gọi là Fogara. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào những con sông trên mặt đất, hệ thống này tiếp cận nguồn nước ngầm rồi đưa nước đến các khu vực canh tác. Không cần máy bơm hiện đại. Không có động cơ. Chỉ bằng độ dốc của đường hầm và kiến thức về địa hình. Đây là một thành tựu kỹ thuật rất đáng nể. Nhưng nó cũng chứa đựng một nghịch lý. Nguồn nước mà họ sử dụng phần lớn là nước tích tụ từ một thời kỳ khí hậu ấm ướt hơn trong quá khứ. Trong khi đó, môi trường hiện tại không còn đủ mưa để bổ sung nguồn nước với tốc độ tương đương. Nói cách khác, Garamond đang sống nhờ một di sản của khí hậu cổ đai. Khi nguồn nước ấy dần cạn kiệt, nền kinh tế của họ cũng chịu áp lực. Các khu định cư suy yếu, nông nghiệp khó duy trì và mạng lưới thương mại thay đổi, nền văn minh không biến mất trong một khoảnh khắc. Nó dần thu nhỏ khi nền tảng môi trường của nó không còn đủ sức duy trì. Điều đáng kinh ngạc là những công trình họ để lại vẫn tồn tại. Những đường hầm vẫn nằm dưới đất, những khu định cư vẫn nằm trong vùng sa mạc. Một nền văn minh từng phát triển ở nơi ngày nay chúng ta gần như không thể tưởng tượng con người có thể sinh sống lâu dài. Thành phố biến mất dưới lòng đất, nhưng không phải mọi thành phố sa mạc đều biến mất vì hạn hán. Một số biến mất theo cách còn kỳ lạ hơn. Hãy đến miền Nam bán đảo Ả Rập. Ở đây tồn tại câu chuyện về một thành phố huyền thoại có tên Uber thường được liên hệ với Iram of the Pillar. Trong nhiều thế kỷ, người ta tranh luận liệu nơi này có thực sự tồn tại hay chỉ là truyền thuyết. Sau đó, ảnh vệ tinh và khảo sát khảo cổ giúp các nhà nghiên cứu xác định một địa điểm có liên quan đến một trung tâm thương mại cổ tại Oman. Những dấu vết của các tuyến đường cổ hội tụ về khu vực này. Điều đó rất quan trọng, bởi trong thế giới cổ đại, đường thương mại không tự nhiên xuất hiện. Nếu nhiều tuyến đường hội tụ tại một điểm, nơi đó thường phải có một lý do. Nước, hàng hóa, một khu chợ hoặc một trung tâm quyền lực. Khu vực này từng liên quan đến mạng lưới buồn bán hương liệu nổi tiếng của miền Nam Arabia. Nhưng câu chuyện về Uber cần được nhìn nhận thận trọng. Không phải mọi chi tiết trong truyền thuyết đều đã được khảo cổ học chứng minh. Một số diễn giải phổ biến cho rằng thành phố đã sụp xuống một hang động ngâm. Đây là một câu chuyện hấp dẫn, nhưng những gì thực sự xảy ra vẫn còn được nghiên cứu và tranh luận. Và đây chính là điều khiến khảo cổ học thú vị. Đôi khi, truyền thuyết không phải là lịch sử nguyên vẹn. Nhưng nó có thể chứa một mảnh ký ức về một địa điểm có thật. Thành phố cuối cùng bên hồ, đi xa hơn về phía đông, chúng ta gặp một trong những câu chuyện nổi tiếng nhất của con đường tơ lùa. Lulan, ngày nay, vùng Taklamakan của Trung Quốc là một trong những môi trường khắc nghiệt nhất hành tinh. Nhưng Lulan từng nằm cạnh một nguồn nước lớn trong hệ thống Lobno. Vị trí này biến nó thành một điểm rừng quan trọng trên các tuyến thương mại nối Trung Quốc với Trung Á, hàng hóa đi qua. Con người đi qua, ngôn ngữ và văn hóa cũng đi qua. Một thành phố như vậy chỉ có thể tồn tại nếu nguồn nước tồn tại. Và rồi hệ thống sông thay đổi, nguồn cung cấp nước cho khu vực suy giảm, hồ thu nhỏ, môi trường trở nên khô hạn hơn. Cuối cùng, Lulan bị bỏ lại, cát bắt đầu chiếm lấy thành phố. Nhưng sa mạc lại là một điều nghịch lý, nó giết chết thành phố, đồng thời bảo tồn những gì còn lại. Không khí cực kỳ khô giúp nhiều vật liệu hiểu cơ tồn tại lâu hơn. Khi các nhà thám hiểm hiện đại tìm thấy tản tích Lulan, họ phát hiện những cấu trúc bằng gỗ, tài liệu và vật dụng sinh hoạt đã nằm đó trong hơn 1.000 năm. Một thành phố từng là mắt xích của thương mại quốc tế đã trở thành một di tích nằm giữa biển cát. Thành phố đen của Gobi ở phía bắc Trung Quốc, sa mạc Gobi cũng che giấu những câu chuyện tương tự. Một trong những địa điểm nổi tiếng nhất là Karakoto, hay thành phố đen. Nó từng là một trung tâm quan trọng của vương quốc Tây Hạ. Thành phố nằm trên các tuyến giao thương xuyên qua khu vực Gobi. Nhưng rồi chiến tranh đến, quân Mông Cổ tiến vào lãnh thổ Tây Hạ, Karakoto cuối cùng bị bỏ hoang. Nhiều thế kỷ sau, cát đã bao phủ một phần thành phố. Khi các nhà khảo cổ bắt đầu khai quật, họ tìm thấy một kho tư liệu khổng lồ. Bản thảo, tranh, tường, các văn bản tôn giáo, những thứ mà nếu bị bỏ lại ở môi trường ẩm ướt có thể đã biến mất từ lâu. Nhưng trong sa mạc, chúng được bảo tồn. Đó là một trong những nghịch lý lớn nhất của những nền văn minh bị trôn vùi. Sa mạc vừa là kẻ hủy diệt, vừa là người bảo quản. Nó làm biến mất một thành phố khỏi bề mặt thế giới. Nhưng đồng thời giữ lại những mảnh ký ức của thành phố ấy trong nhiều thế kỷ. Và chúng ta mới chỉ nhìn thấy phần nổi. Có lẽ điều đáng chú ý nhất không phải những thành phố chúng ta đã tìm thấy, mà là những thành phố chúng ta chưa tìm thấy. Ngày nay, khảo cổ học có một lợi thế mà những nhà thám hiểm của thế kỷ trước không có. Đó là vệ tinh. Từ trên cao, những thứ gần như vô hình trên mặt đất có thể trở nên rõ ràng. Một đường thẳng giữa sa mạc, một hình chữ nhật, một vòng tròn, một chuỗi cấu trúc lặp lại, một tuyến đường cổ, những dấu hiệu nhỏ bé ấy có thể là phần còn lại của một khu định cư. Ở bán đảo Ả Rập, các nhà nghiên cứu đã phát hiện hàng nghìn cấu trúc đá cổ trên những vùng đất rộng lớn. Một số được xây dựng từ những thời kỳ khí hậu ẩm ướt hơn. Chúng có hình dạng rất đa dạng, nhưng trong nhiều trường hợp, chúng ta vẫn chưa biết chính xác chúng dùng để làm gì. Đây là điểm quan trọng. Vệ tinh không kể cho chúng ta toàn bộ câu chuyện. Nó chỉ nói, ở đây có thứ gì đó. Sau đó, con người phải đến đó, đo đạc, khai quật, so sánh, xác định nhiên đại, và cuối cùng cố gắng hiểu những người đã xây dựng nó. Sa mạc đang giữ lại lịch sử của chúng ta. Khi nhìn những thành phố như Lulan hay Karakoto, rất dễ nghĩ rằng chúng biến mất vì một thảm họa duy nhất. Nhưng thực tế thường phức tạp hơn. Khí hữu thay đổi, sông đổi dòng, hồ cạn, thương mại chuyển hướng, nguồn nước suy giảm, chiến tranh xuất hiện, dân cư di chuyển, rồi cuối cùng, cắt phủ lên tất cả. Một nền văn minh có thể không chết trong một ngày. Nó có thể biến mất từng chút một. Thế hệ trước vẫn còn nhớ những cánh đồng xanh. Thế hệ sau chứng kiến giếng nước cạn. Thế hệ tiếp theo quyết định rời đi. Và vài trăm năm sau, một người đi ngang qua nơi ấy có thể không còn biết rằng từng có một thành phố ở bên dưới chân mình. Đó có lẽ là điều đoán suy nghĩ nhất về những nền văn minh bị trôn vùi. Không phải họ từng vĩ đại đến mức nào, mà là họ từng nghĩ cuộc sống của mình sẽ tiếp tục. Giống như chúng ta, họ xây nhà, họ đào giếng, họ mở đường, họ buôn bán, họ nuôi con, họ xây dựng cho tương lai, rồi môi trường thay đổi theo cách mà họ không thể kiểm soát. Những gì đang chờ dưới cát, ngày nay chúng ta biết rằng các sa mạc không phải những khoảng trống trên bản đồ lịch sư. Bên dưới chúng có lòng sông cổ, có hồ đã biến mất, có đường thương mại, có nghĩa địa, có hệ thống tưới tiêu, có khu dân cư, và có thể còn có những thành phố mà chúng ta chưa biết tên. Công nghệ viễn thám đang giúp mở rộng cánh cửa ấy, nhưng phần lớn công việc vẫn chưa được thực hiện. Một hình ảnh vệ tinh có thể cho thấy một cấu trúc. Nó không thể tự kể tên người xây dựng, không thể cho chúng ta biết họ nói ngôn ngữ gì, không thể giải thích tại sao họ rời đi. Những câu trả lời đó vẫn nằm trong lòng đất. Có lẽ ở đâu đó dưới Sahara vẫn còn một thành phố mà chúng ta chưa từng nghe đến. Có thể dưới cát Arabia vẫn còn một trung tâm thương mại cổ. Có thể ở Trung Á vẫn còn những khu định cư nằm sâu dưới các cồn cát. Và điều đáng kinh ngạc là chúng không cần phải được tìm thấy, theo nghĩa thông thường. Chúng có thể đã ở đó suốt hàng nghìn năm, chỉ là chúng ta chưa biết cách nhìn. Bởi vậy, khi nhìn một sa mạc, đừng chỉ nhìn thấy sự trống rỗng. Hãy nghĩ về những gì từng tồn tại ở đó. Một dòng sông, một hồ nước, một đoàn thương nhân, một ngôi làng, một thành phố, một nền văn minh. Có thể tất cả những thứ đó vẫn đang nằm bên dưới lớp cát. Và câu hỏi thú vị nhất không phải là sa mạc đã trôn vùi bao nhiêu thành phố. Mà là, có bao nhiêu thành phố vẫn đang chờ chúng ta phát hiện? Bởi trong nhiều trường hợp, lịch sử không biến mất. Nó chỉ bị che hất. Và đôi khi, chỉ cần một vệ tinh nhìn đúng chỗ, một nhà khảo cổ đặt đúng câu hỏi, hoặc một cuộc khai quật bắt đầu ở nơi không ai ngờ tới. Một thế giới đã biến mất hàng nghìn năm có thể lại xuất hiện.