Gia Lai – Nơi Núi Lửa Để Lại Dấu Tích Khi nhắc đến Gia Lai, người ta thường nghĩ đến những cao nguyên rộng lớn, rừng xanh, Biển Hồ hay những mùa hoa rực rỡ. Nhưng phía sau cảnh quan ấy còn có một câu chuyện rất khác. Từ những miệng núi lửa đã tắt, các dòng vật chất núi lửa cổ, những vùng đất bazan cho đến những hồ nước và địa hình đặc biệt quanh Pleiku… tất cả đang gợi lại dấu vết của một thời kỳ hoạt động núi lửa từng diễn ra trên vùng đất này. Chư Đăng Ya, Biển Hồ, Hàm Rồng và những cảnh quan núi lửa khác không phải những điểm hoàn toàn tách rời. Chúng là những mảnh ghép giúp chúng ta nhìn thấy một Gia Lai được hình thành như thế nào qua hàng triệu năm biến động của tự nhiên. Vậy núi lửa đã để lại những gì trên vùng đất này? Và vì sao ngày nay chúng ta vẫn có thể nhận ra dấu tích của chúng giữa một cao nguyên tưởng như rất yên bình? Hãy cùng Khám Phá Cuộc Sống Mỗi Ngày đi qua những dấu tích ấy để nhìn Gia Lai từ một góc độ khác.
Được tạo bởi AI·Có thể có lỗi
Tóm tắt video
Được tạo bởi AI
Video này khám phá lịch sử địa chất của cao nguyên Pleiku (Gia Lai), nơi những ngọn núi lửa dù đã ngừng hoạt động từ lâu nhưng vẫn để lại dấu ấn sâu đậm. Từ những miệng núi lửa rõ nét đến những hồ nước và lớp đất đỏ bazan màu mỡ, dấu tích của lửa đã hòa quyện vào cảnh quan thiên nhiên và đời sống canh tác của con người hiện tại.
Nếu đứng giữa cao nguyên Gia Lai hôm nay, rất khó tưởng tượng rằng vùng đất yên bình trước mắt từng mang dấu ấn của những hoạt động núi lửa mạnh mẽ.
Không còn những dòng dung nham đỏ rực, không còn những cột cho bụi bắp lên bầu trời, không còn tiếng nổ của một vùng đất đang biến động.
Thay vào đó là những đường sẫy, những cánh rừng, những mặt hồ và thành phố Pleiku nằm giữa một cao nguyên xanh.
Nhưng núi lửa thực sự đã biến mất chưa?
Câu trả lời nằm ngay trong cảnh quan.
Các nghiên cứu địa chất cho thấy, cao nguyên Basan Pleiku còn lưu giữ hàng chục dấu tích và cảnh quan liên quan đến hoạt động núi lửa.
Có nơi vẫn hiện lên thành một ngọn núi với miệng núi lửa dễ nhận biết.
Có nơi trở thành một vùng trũng chứa nước.
Có nơi dấu tích không còn rõ ràng với người bình thường nhưng lịch sử địa chất vẫn nằm trong đá và địa hình.
Và điều thú vị hơn cả, trên chính những dấu tích của một quá khứ dữ dội ấy, con người đang sinh sống và canh tác.
Có nghĩa là câu chuyện núi lửa xa lai không kết thúc vào ngày những đợt vun trào dừng lại.
Nó chỉ chuyển sang một chương khác.
Muốn nhìn thấy chương đó, chúng ta hãy bắt đầu từ một nơi mà hình dáng của núi lửa vẫn còn hiện lên rất rõ.
Chú Đăng Yạp.
Nhìn từ trên cao, Chú Đăng Yạp có một hình dáng rất khó nhầm lẫn.
Những sừa núi bao quanh một vùng lãm.
Màu xanh của cây trồng phụ lên địa hình có.
Những đường canh tác chạy theo sườn dốc.
Đây là một ngọn núi lửa đã ngừng hoạt động từ rất lâu.
Các nguồn địa phương hiện vẫn mô tả rõ miệng núi lửa dạng phễu và những dấu tích đá núi lửa còn xuất hiện tại đây.
Nhưng điều đáng chú ý ở Chú Đăng Yạp không chỉ là hình dạng của nó, mà là thứ đang diễn ra trên ngọn núi lửa ấy.
Con người trồng trọt.
Cây cối phụ xanh sườn nối.
Mùa này nối tiếp mùa khác.
Một địa hình từng được tạo ra bởi những quá trình địa chất dữ dội giờ đã trở thành một phần của cuộc sống bình thường.
Đó là một sự tương phản rất đẹp.
Một bên là quá khứ của lửa.
Một bên là hiện tại của sự sống.
Và ở giữa hai thế giới ấy là đất.
Những vật liệu núi lửa sau khi chảy qua phong hóa lâu dài góp phần hình thành nên những lớp đất đặc trưng của cao nguyên Ba Giang.
Nhưng Chú Đăng Yạp chỉ là dấu tích dễ nhận ra nhất.
Nếu rời nơi này và tiến về Pleiku, câu chuyện còn trở nên thú vị hơn.
Bởi có một dấu tích khác thay vì nhìn thấy một ngọn núi.
Biển Hồ Tư Nưng là một trong những hình ảnh quen thuộc nhất của Pleiku.
Mặt nước rộng, rừng thông những triển đất cao bao quanh.
Nhìn cảnh vật yên tĩnh ấy, núi lửa có lẽ là thứ cuối cùng nhiều người nghĩ tới.
Nhưng các tài liệu hiện nay xếp biển hồ vào nhóm cảnh quan núi lửa tiêu biểu của khu vực Pleiku.
Và đây chính là lúc chúng ta thấy một điều quan trọng.
Dấu tích núi lửa không nhất thiết phải mang hình một ngọn núi.
Sau thời gian địa chất rất dài, địa hình có thể bị phong hóa, xói mòn, biến đổi và tương tác với nước.
Một cấu trúc liên quan đến núi lửa có thể trở thành một phần của hệ thống cảnh quan hoàn toàn khác
với hình ảnh mà chúng ta thường tưởng tượng khi nghe hai chữ núi lửa.
Ở Chư Đăng Yà, quá khứ ấy hiện lên bằng một miệng núi rõ nét giữa những sườn cành tác.
Ở biển hồ, nó hòa vào một cảnh quan nước.
Hai nơi rất khác nhau.
Nhưng công nhắc chúng ta rằng, muốn đọc lịch sử của một vùng đất
đôi khi không thể chỉ nhìn vào những gì đang diễn ra hôm nay.
Mà phải hỏi rằng, hình dạng này đến từ đâu?
Và khi tiếp tục đặt câu hỏi ấy ở Pleiku, chúng ta sẽ gặp một cái tên khác.
Đó là Hàm Sông.
Hàm Sông đứng gần cửa ngõ Pleiku.
Với nhiều người, đó đơn giản là một ngọn núi quen thuộc của phố núi.
Nhưng trong các tài liệu giới thiệu hệ thống cảnh quan địa chất Gia Lai
Hàm Sông cũng được nhắc đến cùng Chư Đăng Yà và biển hồ như một dấu tích núi lửa tiêu biểu.
Đến đây, bức tranh bắt đầu thay đổi.
Nếu chỉ có Chư Đăng Yà, chúng ta có thể nghĩ đây là câu chuyện của một ngọn núi lửa riêng lẻ.
Nhưng khi đặt Chư Đăng Yà, biển hồ Hàm Sông và nhiều dấu tích khác lên cùng một không gian,
thứ hiện ra là một cao nguyên có lịch sử núi lửa rộng lớn hơn nhiều.
Nghiên cứu khoa học về cao nguyên Pleiku không chỉ khảo sát một vài địa điểm nổi tiếng,
mà đã xem xét nhiều cảnh quan liên quan đến núi lửa trong toàn vùng.
Điều đó giúp chúng ta tránh một cách hiểu rất dễ mắc phải.
Gia Lai không phải chỉ có một ngọn núi lửa nổi tiếng để tham quan.
Ở đây, tồn tại một hệ thống dấu tích địa chất.
Mỗi dấu tích là một mảnh nhỏ.
Ghép chúng lại, chúng kể câu chuyện về quá trình hình thành và biến đổi của cả một vùng cao nguyên.
Nhưng câu chuyện vẫn còn thiếu một thứ.
Nếu núi lửa đã ngừng hoạt động từ rất lâu,
tại sao ảnh hưởng của nó vẫn có thể chạm tới cuộc sống con người ngày nay?
Câu trả lời bắt đầu từ chính thứ màu đỏ nằm ở dưới chân.
Nhắc đến Tây Nguyên, một hình ảnh rất quen thuộc là đất đỏ Ba San.
Nhưng Ba San không tự nhiên xuất hiện trên bề mặt như một lớp đất hoàn chỉnh.
Câu chuyện bắt đầu từ đá.
Khi Magma đi lên và rung nhăm Ba San phun trào, vật liệu núi lửa ngội đi và tạo thành đá.
Sau đó bắt đầu một quá trình rất chậm.
Đá bị phong hóa.
Khoáng vật biến đổi.
Qua thời gian dài, trên nền vật liệu Ba San có thể phát triển những lớp đất thích hợp cho nhiều loại thực vật và hoạt động canh tác.
Nhưng cũng cần nói rõ một điều.
Không phải mọi vùng đất màu mỡ ở Gia Lai đều có thể đơn giản quy về một nguyên nhân là núi lửa.
Đất đai, nước, khí hậu, địa hình và cách con người sử dụng đất đều tham gia vào câu chuyện.
Núi lửa là một phần rất quan trọng của nền địa chất.
Nhưng thiệt nhiên hiếm khi chỉ có một nguyên nhân.
Và chính điều đó đưa chúng ta tới một dấu tích khác của cao nguyên.
Những dòng nước vượt qua địa hình Ba San.
Núi lửa và thác nước nghe như hai thế giới, không liên quan.
Một bên là lửa.
Một bên là nước.
Nhưng trong nghiên cứu về các cảnh quan núi lửa của cao nguyên Pleiku,
không chỉ miệng núi lửa mà cả một số thác nước cũng được xem xét
như những cảnh quan gắn với nền địa chất núi lửa.
Điều đó có lý do.
Khi các dòng dung nhàm cổ ngụy đi,
chúng tạo nên những lớp đá với đặc điểm và độ bền khác nhau.
Sau đó nước bắt đầu công việc của mình, nó chảy xói mòn, khuét sâu
và khai thác những tranh lệch địa hình.
Qua thời gian, nền đá và dòng nước cùng tham gia tạo nên hình dạng của cảnh quan.
Đây là một cách khác để quá khứ núi lửa tiếp tục tồn tại
mà không cần một miệng núi lửa hoàn chỉnh.
Nó tồn tại trong nền đá mà con sông đang chảy qua.
Trong những bậc địa hình.
Trong cách nước đổ xuống.
Lửa tạo vật liệu.
Thời gian làm ngụy nó.
Nước tiếp tục điều khác.
Và cảnh quan mà chúng ta nhìn thấy hôm nay
là kết quả của nhiều quá trình nối tiếp nhau.
Nhưng con người đến cao nguyên này không chỉ để ngắm địa hình.
Họ sống trên đó.
Cành tắc trên đó xây làng, tạo nên văn hóa.
Và từ đây, câu chuyện địa chất bắt đầu trở thành câu chuyện của con người.
Đây có lẽ là phần thú vị nhất của hành trình.
Bởi một ngọn núi lửa đã tắt không còn là một sự kiện.
Nó trở thành nền sân khấu.
Trên nền sân khấu ấy, những thế hệ con người xuất hiện.
Xung quanh trừ đăng yếu là làng.
Là nường rẫy.
Là những hoạt động sản xuất gắn với đất.
Ở không gian rộng hơn của Gia Lai
là những cộng đồng đã sinh sống lâu đời trên cao nguyên
tạo nên đời sống văn hóa đặc sắc của Tây Nguyên.
Địa chất không quyết định toàn bộ văn hóa.
Nhưng địa hình đất và nguồn nước
tạo nên những điều kiện mà con người phải thích nghi.
Con người lựa chọn nơi sinh sống.
Lựa chọn cây trồng mở đường, tổ chức không gian sản xuất.
Và qua nhiều thế hệ,
một cảnh quan tự nhiên dần trở thành cảnh quan có con người.
Đó là lý do Chư Đăng Yà
ngày nay không chỉ được nhìn như một di tích địa chất.
Nó còn xuất hiện trong đời sống du lịch
và những hoạt động văn hóa của địa phương.
Một ngọn núi từng được tạo nên bởi lửa
giờ được nhớ đến bởi màu xanh cây trồng,
những mùa hòa và cuộc sống quanh chân núi.
Nhưng điều đó cũng đặt ra một câu hỏi mới.
Khi một cảnh quan địa chất trở nên nổi tiếng
chúng ta sẽ sử dụng nó như thế nào
mà không làm mất chính thứ khiến nó đặc biệt?
Không phải mọi hòn đá cổ đều tự động trở thành di sản.
Một cảnh quan địa chất chỉ thực sự có ý nghĩa với xã hội
khi con người hiểu được câu chuyện mà nó đang giữ.
Các nhà nghiên cứu đã đánh giá nhiều cảnh quan núi lửa ở cao nguyên Pleiku
dưới góc độ giá trị bảo tồn và di sản địa chất.
Trong số đó, Biển Hồ và Chư Đăng Yà là những địa điểm nổi bật.
Điều này cho thấy giá trị của chúng không chỉ nằm ở việc đẹp để chụp ảnh.
Một miệng núi lửa có thể giúp kè lại lịch sử địa chất.
Một lớp đá có thể cho biết vật liệu từng hình thành như thế nào.
Một địa hình có thể giúp chúng ta hiểu quá trình biến đổi của cao nguyên.
Và khi nhiều dấu tích được đặt cạnh nhau,
cả vùng đất trở thành một cuốn sách.
Chỉ có điều cuốn sách ấy không viết bằng chữ.
Nó viết bằng đá, bằng đất, bằng hình dạng của núi.
Bằng những vùng trũng, và bằng cách nước chảy qua địa hình.
Ngày nay, Chư Đăng Yà và Biển Hồ đã được quy hoạch gắn với nhau trong không gian du lịch của địa phương.
Nhưng nếu chỉ biến chúng thành nơi check-in, chúng ta mới đọc được phần bìa.
Câu chuyện thực sự nằm sâu hơn.
Tại sao cảnh quan này tồn tại?
Đó mới là câu hỏi khiến một chuyến đi trở thành một cuộc khám phá.
Có lẽ sau hành trình này, cách dễ nhất để hiểu Gia Lai
là ngừng tìm núi lửa bằng hình ảnh của một vụ phun trào.
Đừng tìm khói.
Đừng tìm rung nhạm.
Đừng tìm một ngọn núi đang hoạt động.
Hãy tìm hình dạng.
Một miệng núi ở Chư Đăng Yà.
Một cảnh quan hồ như Biển Hồ.
Một ngọn núi như Hàm Rồng.
Những lớp đá ba dân.
Những bậc địa hình nơi nước tiếp tục xói mòn.
Và những lớp đất mà con người đang canh tác.
Khi nhìn theo cách đó, núi lửa không còn là một thứ đã biến mất.
Nó trở thành quá khứ đang tồn tại trong hiện tại.
Điều này cũng giải thích tại sao một cao nguyên có thể lưu giữ nhiều dấu tích khác nhau của cùng một lịch sử địa chất.
Mỗi nơi bị biến đổi theo một cách.
Có cấu trúc cằn rõ.
Có cấu trúc đã bị bao mòn.
Có nơi nước chiếm lấy vùng trũng.
Có nơi cây cối phủ kín.
Có nơi con người canh tác đến mức
Nếu không biết câu chuyện phía dưới, chúng ta sẽ đi ngang qua mà không bao giờ nghĩ đến núi lửa.
Và có lẽ đó mới chính là điều khiến Gia Lai đặc biệt.
Không phải vì nơi này có một ngọn núi lửa nổi tiếng.
Mà bởi dấu tích của lửa đã hòa vào cả cảnh quan sóng của cao nguyên.
Chúng ta bắt đầu hành trình bằng một câu hỏi.
Những ngọn núi lửa ở Gia Lai đã biến mất chưa?
Bây giờ câu trả lời có lẽ đã rõ hơn.
Chúng đã ngừng hoạt động từ rất lâu.
Nhưng nói rằng chúng hoàn toàn biến mất thì không đúng.
Chúng còn lại trong hình dáng chưa đăng yếp.
Trong cảnh quan biển hồ.
Trong hàm rồng.
Trong đá bà dân.
Trong địa hình.
Trong những lớp đất hình thành trên nền vật liệu núi lửa.
Và gián tiếp trong cách con người đang sống và sử dụng vùng đất ấy.
Nhưng có một điều quan trọng hơn.
Núi lửa không tạo ra cảnh quan hôm nay một mình.
Sau nó còn có hàng triệu năm của phong hóa, xói mòn, nước, khí hậu, sinh vật.
Và cuối cùng là con người.
Vì vậy, Gia Lai ngày nay không phải một bảo tàng núi lửa bị đóng băng trong quá khứ.
Nó là một cảnh quan đang sống.
Một nơi quá khứ địa chất tiếp tục được viết lại bởi thiên nhiên và cuộc sống mỗi ngày.
Có lẽ lần tới khi đứng trên một con đường đất đỏ của cao nguyên.
Nhìn một nương cây chạy theo sườn núi hay một mặt hồ nằm yên giữa Pleiku.
Chúng ta sẽ không chỉ hỏi nơi này đẹp thế nào, mà còn hỏi điều gì đã tạo ra nó.
Bởi đôi khi, một trong những câu chuyện lớn nhất của một vùng đất
lại nằm ngay dưới chân những người đang sống trên đó.
Gia Lai, nơi núi lửa đã tắt từ rất lâu, nhưng dấu tích của chúng vẫn chưa hề biến mất.
Nếu bạn yêu thích những hành trình khám phá thiên nhiên, địa danh
và những câu chuyện nằm phía sau cảnh quan Việt Nam,
hãy tiếp tục đồng hành cùng khám phá cuộc sống mỗi ngày.
Hẹn gặp lại bạn trong hành trình tiếp theo!