Ở đây có những đồi cát rộng, những vùng đất khô hạn, những cơn gió mạnh và một cảnh quan đôi khi khiến người ta liên tưởng đến sa mạc.
Nhưng giữa không gian ấy, một nền văn hóa Chăm vẫn tiếp tục tồn tại qua nhiều thế hệ.
Những ngọn tháp cổ, tiếng trống Ginăng, Paranưng, tiếng kèn Saranai, những nghi lễ và điệu múa vẫn còn hiện diện trong đời sống của cộng đồng Chăm.
Vì sao văn hóa Chăm lại có thể phát triển và được gìn giữ lâu đến vậy trên một vùng đất đặc biệt như Bình Thuận?
Và liệu gọi nơi đây là “sa mạc” có thực sự chính xác?
Trong video “Bình Thuận – Nơi Vũ Điệu Chăm Được Múa Trên Sa Mạc”, chúng ta sẽ đi từ cảnh quan khô hạn của Bình Thuận đến lịch sử Panduranga, những di sản Chăm và câu chuyện về một nền văn hóa vẫn tiếp tục chuyển động giữa cát, gió và nắng.
Được tạo bởi AI·Có thể có lỗi
Tóm tắt video
Được tạo bởi AI
This video explores the intersection of geography and heritage in Binh Thuan, Vietnam. It examines the region's arid landscapes—often mistaken for deserts—and the enduring vitality of the Cham culture. The narrative emphasizes that while the wind constantly reshapes the sand dunes, the Cham people preserve their identity through living traditions, music, and rituals.
Hãy tưởng tượng một nơi ở Việt Nam, nơi chỉ cần đứng giữa những chiến cát rộng trong một ngày đầy nắng và gió,
người ta có thể có cảm giác như mình đang đứng giữa một vùng sa mạc.
Cát trải dài, gió liên tục làm thay đổi những đường vân trề mặt đất.
Phía xa là biển, nhưng giữa cảnh quan tưởng như khô cằn ấy,
lại có tiếng trống, có tiếng kèn, có những bộ trang phục rực rỡ,
và có những điệu múa đã được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Nó là một phần của Bình Thuận.
Một vùng đất nơi thiên nhiên và văn hóa dường như đứng ở hai phía đối lập.
Một bên là nắng, gió và cát.
Một bên là âm nhạc, màu sắc và những truyền động đầy sức sống.
Nhưng liệu chúng có thực sự đối lập?
Và sa mạc mà chúng ta đang nói tới có thực sự là một sa mạc?
Câu trả lời đầu tiên có thể khiến nhiều người bất ngờ.
Bình Thuận không phải xa xa,
nhưng cảm giác khô hạn ấy không hoàn toàn là ảo giác.
Nhìn những bức ảnh về Bình Thuận, người ta rất dễ nghĩ
những đồi cát chỉ là vài thắng cảnh đẹp nằm bên biển.
Nhưng phía sau chúng là một câu chuyện địa lý lớn hơn nhiều.
Bình Thuận nằm trong một trong những vùng khô hạn đáng chú ý nhất Việt Nam.
Ở một số khu vực, mùa khô có thể kéo dài nhiều tháng,
mưa ít, nắng nhiều, nước bốc hơi nhanh,
và gió liên tục tác động lên bề mặt đất.
Nhưng ở đây cần phân biệt một điều.
Đồi cát không đồng nghĩa với sa mạc.
Và Bình Thuận cũng không phải một sa mạc theo cách chúng ta thường hình dung về xa dài.
Điều thực sự tồn tại ở đây là những vùng khô hạn, bán khô hạn,
những hệ thống cồn cát rộng lớn,
và cả những khu vực chịu tác động của quá trình hoa mạc hóa.
Vì vậy, chữ sa mạc trong câu chuyện này là một hình ảnh.
Nhưng hình ảnh ấy được sinh ra từ một thực tế.
Đây là vùng đất mà nắng, gió, cát và sự thiếu nước
đã để lại dấu ấn rất rõ trên cảnh quan.
Và cát ở đây không phải lúc nào cũng nằm yên.
Ở khu vực Nguôi Né, các nhà khoa học đã nghiên cứu
không chỉ bề mặt mà cả những lớp cát nằm phía dưới.
Và họ nhận ra câu chuyện của những cồn cát này dài hơn rất nhiều
so với những dấu chân du khách để lại mỗi ngày.
Gió mùa tác động lên cát.
Hướng gió thay đổi.
Những đường nét trên bề mặt cồn cát liên tục được vẽ lại.
Cô nghĩa là cảnh quan mà chúng ta nhìn thấy hôm nay
không hoàn toàn giống cảnh quan của một thời điểm khác.
Gió vẫn đang viết lên mặt đất.
Và đôi khi, chính nó lại xóa những gì vừa viết.
Một dấu chân có thể biến mất.
Một đường vẫn có thể đổi hình.
Nhưng giữa một cảnh quan luôn truyền động như vậy,
con người không chỉ tìm cách tồn tại.
Họ dựng làng.
Họ sản xuất.
Họ xây dựng cộng đồng.
Họ giữ tiến ứng.
Họ truyền lại âm nhạc và những tập quán của mình cho thế hệ sau.
Và có những thứ đã tồn tại lâu hơn rất nhiều
so với một dấu chân trên cát.
Muốn hiểu được điều đó,
trước tiên phải hiểu thứ quý giá nhất trên một vùng đất khô.
Đó là nước.
Cát là thứ chúng ta dễ nhìn thấy nhất.
Những nước mới là thứ giúp chúng ta hiểu cuộc sống ở đây.
Ở những khu vực khô hạn,
mùa khô kéo dài có thể gây áp lực lên nguồn nước và hoạt động sản xuất.
Đất cát lại không giữ nước giống nhiều loại đất khác.
Vì thế, sống trên vùng đất này không chỉ có nghĩa là chịu nắng nóng.
Nó còn có nghĩa là phải thích nghi.
Tìm nguồn nước.
Chọn cách sản xuất phù hợp.
Sống cùng mùa khô.
Và qua nhiều thế hệ, con người học cách tồn tại trong những giới hạn mà thiên nhiên đặt ra.
Nhưng có một điều rất quan trọng.
Chúng ta không thể nói
vì Bình Thuận khô hạn nền văn hóa Trăm Đực sinh ra như thế này.
Một nền văn hóa không bao giờ có một nguyên nhân đơn giản đến vậy.
Nó được hình thành qua lịch sử, tín ứng, xã hội, giao lưu giữa các cộng đồng
và rất nhiều biến đổi qua thời gian.
Thiên nhiên chỉ là một phần của câu chuyện.
Nhưng trên chính vùng đất của nắng, gió và cá thấy,
một cộng đồng vẫn tiếp tục giên giữ bản sắc của mình.
Đó là cộng đồng người Trăm.
Khi nhắc đến văn hóa Trăm,
hình ảnh đầu tiên trong đầu nhiều người thường là những ngọn tháp cổ,
gạch đỏ, tượng đá, những dấu tích của một thời xa xưa.
Điều đó đúng.
Nhưng chưa đủ.
Bởi văn hóa Trăm không chỉ nằm trong khảo cổ học.
Nó vẫn đang sống.
Có cộng đồng.
Có ngọn nữ.
Có tín ứng.
Có nghị lễ.
Có âm nhạc.
Có trang phục.
Có lễ hội.
Và có những thế hệ trẻ đang tiếp tục đứng trong chính dòng chảy văn hóa ấy.
Đây là điều rất dễ bị bỏ quên.
Nếu chúng ta chỉ quay một ngọn tháp rồi kể về người Trăm ngày xưa,
chúng ta có thể bỏ qua những con người Trăm đang sống hôm nay.
Một ngọn tháp có thể tồn tại hàng thế kỷ.
Một hiện vật có thể tồn tại lâu hơn nữa.
Nhưng một nền văn hóa chỉ thực sự sống,
khi con người tiếp tục thực hành nó.
Và có một thời điểm trong năm,
sức sống ấy hiện ra đặc biệt rõ.
Đó là lễ hội kết.
Với người ngoài, lễ hội kết hiện lên bằng những hình ảnh rất đẹp.
Trang phục rực rỡ,
tiếng trống,
tiếng kèn,
điệu mố v.v.
Nhưng nếu chỉ nhìn kết như một buổi biểu diễn dành cho du khách,
chúng ta mới chỉ nhìn thấy lớp ngoài cùng.
Bên trong kết là nghị lễ,
là tín ứng,
là tổ tiên,
là cộng đồng.
Trong không gian lễ hội,
có những nghi thức được thực hiện tại tháp,
có những người đàm nhiệm vai trò tôn giáo,
có lễ vật và những lời cầu nguyện cho bình an,
mô mang và cuộc sống.
Rồi sau phần lễ,
không khí cộng đồng mở rộng,
âm nhạc vang lên,
mọi người gặp tớ,
những hoạt động văn hóa diễn ra,
và những điệu mố xuất hiện.
Ở một vùng đất nơi mùa khô
và nước luôn có ý nghĩa đối với cuộc sống,
những ước vọng về mưa thuận gió hỏa,
mô mang và sự sình sôi
khiến chúng ta nhìn kết bằng một góc khác.
Nhưng không cần nói rằng
khí hậu đã tạo ra lễ hội.
Điều đáng chú ý hơn là
con người thường mang những điều quan trọng
đối với cuộc sống của mình vào trong văn hóa.
Và ở đây,
những điều vô hình ấy bắt đầu trở nên có âm thanh.
Nếu bỏ màu sắc của trang phục
ra khỏi khung hình,
chúng ta vẫn có thể nhận ra một
không gian văn hóa trăm bằng âm thanh.
Tiếng chống Duy Nang,
chống Paranung,
tiếng Ken Saranai.
Những nhạc cụ ấy cùng tạo nên nhịp cho nghỉ lẽ
và diễn sướng.
Nhưng chúng không chỉ tồn tại để làm cho lễ hội
trở nên sôi động.
Âm nhạc kết nối con người,
kết nối nghỉ lẽ với cộng đồng
và kết nối âm thanh với chuyển động của cơ thể.
Từ nhịp điệu,
đôi tay bắt đầu chuyển động.
Người ngoài nhìn thấy một điệu múa,
nhưng phía sau chuyển động ấy
còn có một điệu khác.
Một thế hệ nhìn thế hệ trước,
rồi đến một ngày,
chính họ lại trở thành người chuyên điệu ấy
cho thế hệ sau.
Đó là cách một nền văn hóa đi qua thời gian.
Không phải bằng cách đứng yên,
mà bằng cách được chuyển lại.
Và trong khi những điệu múa
tiếp tục chuyển động,
có những công trình đã đứng trên vùng đất này
hàng thế kỷ.
Ở Bình Thuận, những dấu tích kiến trúc
tràm khiến lịch sử trở nên hiếu hình.
Po Sai Nu là một trong những cái tên
quen thuộc.
Phù Giam lại được câu chuyện sâu hơn
bởi những lớp lịch sử và khảo cổ.
Nhìn những viên gạch cổ,
người ta rất dễ nghĩ mình đang đứng trước
tàn tích của một nền văn hóa đã kết thúc.
Những điều thú vị nằm ở chỗ.
Những không gian cổ ấy
không hoàn toàn bị tách khỏi đời sống hiện tại.
Khi con người vẫn tìm đến một nơi
để thực hành kiến ước,
nó không chỉ còn là một phế tích.
Một viên gạch có thể là khảo cổ.
Một ngọn tháp có thể là kiến trúc.
Nhưng khi nghĩ lễ vẫn diễn giả,
nơi ấy còn là một phần
của đời sống.
Và đôi khi, lòng đất vẫn trả lại
những dấu vết mới.
Tại Tu Giam, khảo cổ học đã phát hiện
một linh ga bằng vàng, hiện vật sau đó
được công nhận là bảo vật quốc gia.
Giới trị của nó không đơn giản,
nằm ở vàng.
Điều quý hơn là những thông tin mà hiện vật
có thể cung cấp về tính ứng, nghệ thuật,
kỹ thuật chế tác và lịch sử của một thời kỳ.
Một hiện vật có thể
nằm dưới đất rất lâu.
Một ngọn tháp có thể đứng trên mặt đất
hàng thế kỷ.
Nhưng văn hóa thì khác.
Nó cần con người tiếp tục mang nó đi.
Và ngày nay, con đường ấy
đang bước vào một thế giới mới.
Thế giới của du lịch.
Du lịch có thể đem đến những cơ hội
rất rõ ràng.
Một di sản được nhiều người biết hơn.
Một nghệ nhân có thêm không gian trình diễn.
Một sản phẩm thủ công
có thêm người tìm mua.
Một cộng đồng có thêm cơ hội
giới thiệu văn hóa của mình.
Nhưng với một di sản sống,
luôn có một câu hỏi cần được đặt ra.
Chúng ta đang nhìn thấy văn hóa
hay chỉ đang nhìn thấy hình ảnh đẹp của văn hóa?
Một điệu mô khi bước
lên sân khấu vẫn có thể là điệu mô ấy.
Nhưng bối cảnh đã khác.
Một nghị lễ khi được giới thiệu
cho du khách có thể giúp nhiều người hiểu hơn.
Nhưng nếu chỉ giữ lại
trang phục đẹp, vài phút biểu diễn
và một bức ảnh,
chúng ta rất dễ bỏ qua ý nghĩa
nằm phía sau.
Điều đó không có nghĩa văn hóa phải đứng yên.
Văn hóa luôn thay đổi.
Điều quan trọng hơn
là cộng đồng vẫn có thể tiếp tục hiểu,
thực hành và truyền lại những giá trị
của chính mình.
Bởi thứ cần được giữ
không chỉ là hình dáng của văn hóa,
mà còn là ý nghĩa của nó.
Bây giờ hãy nhìn lại những đôi cát.
Chúng không đứng yên.
Gió làm chúng thay đổi.
Mưa tác động lên chúng.
Thương vật có thể giữ lại
một phần cát.
Hoạt động của con người cũng có thể
làm cảnh quan biến đổi.
Và rồi nhìn sang văn hóa.
Nó cũng không đứng yên.
Mỗi thế hệ tiếp nhận những gì
thế hệ trước để lại.
Có thứ được giữ nguyên.
Có thứ thay đổi.
Có thứ được đặt vào một bối cảnh hoàn toàn mới.
Cát thay đổi dưới gió.
Văn hóa thay đổi qua con người.
Những điều quan trọng
không phải là làm thế nào để đóng băng
cả hai tại một thời điểm,
mà là sau những thay đổi ấy,
điều gì vẫn còn được nhận ra.
Và đó là lúc hình ảnh vũ điệu
trên sa mạc bắt đầu mà một ý nghĩa khác.
Hãy trở lại khung cảnh đầu tiên.
Cát, gió, nắng,
tiếng trống, tiếng kèn
và những con người đang uốc.
Nếu chỉ nhìn trong vài giây,
đó là một hình ảnh đẹp.
Nhưng bây giờ, phía sau hình ảnh ấy
đã có thêm nhiều lớp.
Cát ở đây có lịch sử.
Gió vẫn đang làm nó chuyển đầu.
Cô Hạn là một phần thực sự
của môi trường.
Nếu có giá trị đặc biệt đối với cuộc sống,
con người đã tìm cách thích nghi
với vùng đất ấy.
Và văn hóa chăm không chỉ còn lại
trong những ngọn tháp cổ.
Nó vẫn có người thực hành.
Có nghị lễ.
Có âm nhạc.
Có những thế hệ tiếp nối.
Vì thế, điều đáng kể nhất
ở Bình Thuận không phải là
giữa sa mạc vẫn có người mua.
Điều đó quá đơn giản.
Điều đáng kể hơn là
giữa một cảnh quan luận thay đổi,
một cộng đồng vẫn tiếp tục
làm cho văn hóa của mình chuyển đầu.
Điều mua ấy không chiến thắng thiên nhiên.
Mà cũng không phải sản phẩm
đơn giản của thiên nhiên.
Nó tồn tại cùng thiên nhiên,
cùng lịch sử,
cùng những biến động của xã hội
và cùng những con người
đang sống hôm nay.
Gió có thể tạo ra một đường vân trên cát
rồi chính nó lại xóa
đường vân ấy.
Một dấu chân có thể biến mất.
Một xương còn có thể đổi hình.
Nhưng con người có một cách khác
để chống lại sự biến mất.
Họ ghi nhớ.
Họ kể lại. Họ làm lễ.
Họ chơi nhạc.
Và họ tiếp tục mua.
Vì vậy, điều đặc biệt của Bình Thuận
không phải là giữa một vùng đất khô hạn
vẫn có những điệu mua chăm,
mà là qua rất nhiều thế hệ.
Một nền văn hóa vẫn đang chuyển động
trên chính vùng đất ấy.
Cá có thể dịch chuyển.
Cảnh quan có thể đổi thay.
Nhưng chừng nào tiếng chống ấy
còn được chuyển lại,
nghỉ lễ ấy còn được thực hành,
và thế hệ sau còn hiểu vì sao mình tiếp tục điệu mua,
thì văn hóa ấy vẫn chưa trở thành
quá khứ.
Và có lẽ,
đó mới là vũ điệu đẹp nhất
của Bình Thuận.
Nếu bạn yêu thích những hành trình đi sâu hơn
phía sau cảnh quan, lịch sử và văn hóa Việt Nam,
hãy tiếp tục đồng hành cùng khám phá
cuộc sống mỗi ngày.
Hẹn gặp lại bạn trong hành trình tiếp theo.