Tại Sao Người IRAN Vẫn Có Tiền Chế Tạo Được Vũ Khí Hạt Nhân? | Thế Giới Cổ Đại

Chào mừng các bạn đã đến với kênh Thế giới cổ đại. Tôi là MC Quang Thiên, rất vui được đồng hành cùng các bạn trong video ngày hôm nay. Hôm nay, chúng ta hãy cùng nói về một thực thể kinh tế vừa bí ẩn vừa hỗn loạn, Iran. Nhắc đến Iran, có lẽ điều đầu tiên bạn nghĩ tới chỉ là chiến tranh. Ngay trong năm vừa rồi, nước này vừa trải qua một cuộc chiến 12 ngày nhanh chóng nhưng vô cùng dữ dội với Israel. Thế nhưng trên thực tế, Iran với tư cách là một nền kinh tế lại cực kỳ thú vị, thậm chí là rất kỳ lạ. Đây là một quốc gia có cơ cấu chính trị độc nhất vô nhị, bị cấm vận trong thời gian dài. Từ đó hình thành nên một mô hình kinh tế méo mó nhưng vô cùng dài dẳng. Không chỉ vậy, nó còn mọc ra hai bàn tay vô hình mang đậm màu sắc Iran, ấm thầm thúc đẩy những bánh giăng kinh tế vận hành. Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhìn lại xem, Iran đã từng bước đi đến ngày hôm nay như thế nào, đã tiến hóa thành một cấu trúc chính trị phức tạp ra sao, và hai bàn tay kỳ lạ đó rốt cuộc là gì. Hãy cùng bước vào đất nước tồn tại giữa những khen nứt của thế giới này, Iran. Thực ra, Iran còn có một cái tên rất đẹp, bà Tư. Nếu nhắc đến Iran, người ta thường liên tưởng đến chiến loạn không dứt. Nhưng nhắc đến bà Tư, cảm giác lại hoàn toàn khác, huyền bí, dị, đầy màu sắc phương Đông. Người Iran cũng thường được gọi là người bà Tư, và ngôn ngữ chính thức của họ chính là tiếng bà Tư. Dĩ nhiên, Iran là một quốc gia đa sắc tộc, không chỉ có người bà Tư, nhưng người bà Tư vẫn là lực lượng chủ yếu. Điều này khiến Iran khác hẳn với phần lớn các quốc gia Trung Đông, nơi chủ yếu sử dụng tiếng Ả Rập. Thời gian bước sang thế kỷ 20 cũng là thời đại dầu mỏ lên ngôi. Năm 1900, một thương nhân người Anh tên là D.A.C. nhận được một bản báo cáo địa chất, cho rằng khu vực bà Tư rất có khả năng chứa chữ lượng dầu mỏ lớn. Ông ta đã đưa ra một quyết định có lẽ thành công nhất trong cả cuộc đời mình. Năm 1901, khi Iran vẫn chưa khai thác được dọt dầu nào, D.A.C. đã đàm phán với Vương quốc Iran khi đó, chỉ với 20.000 bảng Anh, đổi lấy quyền khai thác dầu mỏ trong 60 năm, trên phần lớn lãnh thổ Iran. Chính phủ Iran chỉ được hưởng 16% lợi nhuận hàng năm. Chẳng bao lâu sau, năm 1908, D.A.C. phát hiện ra chữ lượng dầu mỏ khổng lồ tại Iran và thành lập công ty dầu mỏ Anh-34, tiền thân của BP sau này. Từ đó, công ty này kiểm soát chặt chẽ tài nguyên dầu mỏ Iran trong suốt nửa thế kỷ tiếp theo. Về sau, Trung Đông liên tiếp phát hiện thêm nhiều dầu mỏ lớn, và hầu như tất cả đều rơi vào tay bảnh chi em dầu mỏ phương Tây. Nhờ được quyền dầu mỏ Iran, công ty dầu mỏ Anh-Iran đã trở thành doanh nghiệp Anh có lợi nhuận cao nhất thế giới thời bấy giờ. Nhưng trong số những quốc gia dầu mỏ bị cưỡi lên đầu ấy, Iran là nước có xương cốt cường nhất. Họ không chấp nhận điều đó. Người Iran tự hỏi, dầu mỏ của chúng ta tại sao lại để người Anh kiếm tiền. Năm 1951, dưới sự lãnh đạo của Thủ tướng Mohammad Mossadegh, Iran tiến hành quốc hữu hóa công ty dầu mỏ Anh-Iran, thành lập công ty dầu mỏ quốc gia Iran. Đây là cuộc phản kháng đầu tiên của Trung Đông chống lại sự độc quyền của 7 chị em dầu mỏ. Nhưng người Anh không phải dạng dễ đối phó. Họ không thể để Iran cứ thế giành lại dầu mỏ. Vì vậy, họ tung ra một nước cờ ngầm, cơ quan tình báo MI6 của Anh phối hợp với CIA của Mỹ, bí mật triển khai chiến dịch Azakh. Tháng 8 năm 1953, họ âm thầm hậu thuẫn trong một cuộc đảo chính tại Iran, lật đổ Mossadegh. Kết tội ông Phản Quốc và quản thúc ông tại chính trang viên của mình. Đồng thời, họ đưa quốc vương Pahlavi trở lại nắm quyền. Sau khi lên ngôi, chỉ một năm sau, Pahlavi đã trao lại quyền kiểm soát công ty dầu mỏ cho người Anh. Và người Mỹ cũng được chia một phần lớn. Ước tính trong 20 năm tiếp theo, phương Tây đã lấy đi khoảng 40% lợi nhuận từ dầu mỏ Iran. Cuộc vận động quốc hữu hóa rầm rộ ấy cuối cùng vẫn kết thúc trong thất bại. Dưới sự hậu thuẫn của châu Âu và Mỹ, Pahlavi tiếp tục cai trị Iran bằng chế độ độc tài thêm hơn 20 năm. Danh xương ban đầu của ông là Shah, nghĩa là quốc vương. Nhưng rồi, ông cảm thấy như vậy vẫn chưa đủ. Và đến năm 1967, ông đổi danh hiệu thành Shahanshah, tức vua của các vị vua. Vị vua của các vua này dần dần biến Iran thành một quốc gia thế tục hóa, tây phương hóa, gây ra làn sóng bất mãn sâu sắc trong cộng đồng Hồi giáo. Đồng thời, ông thiết lập chế độ tập quyền cao độ với sự hỗ trợ của CIA, thành lập tổ chức mật vụ xả vác, tiến hành đàn áp không liệt các đối thủ chính trị. Tài nguyên dầu mỏ tập trung vào tay một nhóm nhỏ đặc quyền, tham nhũng lan tràn. Sự phẫn nộ trong xã hội Iran ngày càng tích tụ. Và chính trong bối cảnh ấy, một nhân vật thèn chốt xuất hiện. Ông tên là Khomeini, lãnh tụ tinh thần của Hồi giáo CIA tại Iran. Dù trên danh nghĩa ông không nắm thực quyền chính trị, nhưng có thể nói, ông chính là lãnh tụ tôn giáo tối cao. Ông công khai đứng ra phản đối quốc vương Pahlavi, phản đối thế tục hóa, phản đối chế độ tập quyền, và vì thế đã phải sống lưu vong ở nước ngoài suốt 14 năm. Đến năm 1978, sự phẫn nộ của người dân đối với nhà vua đã tích tụ đến điểm bùng nổ. Không chỉ các lực lượng Hồi giáo, mà cả các nhóm thế tục cũng đồng loạt đứng ra ủng hộ Khomeini, cùng nhau lật đổ chế độ Pahlavi. Vì vậy, năm 1979, cuộc cánh mạc Iran nổi tiếng bùng nổ. Có thể nói, gần như không tốn quá nhiều sức lực, nhà vua đã bị quét khỏi vũ đai lịch sử. Pahlavi bỏ chạy khỏi Iran, còn Khomeini thi khải hoàn trở về. Khi ấy, hàng triệu người dân đã đổ về sân bay Tehran để trao đón vị lãnh tộ mới. Sau cuộc cánh mạc này, đế quốc Iran chính thức chấm dứt, và đất nước được đổi tên thanh Cộng hòa Hồi giáo Iran, đánh dấu sự cáo chung của chế độ quân chủ. Iran từ đó xây dựng nên một cấu trúc chính trị vô cùng đặc biệt và phức tạp, được gọi là Cộng hòa thần quyền. Về mặt tư tưởng, hệ thống này muốn kết hợp quyền lực thần quyền với mô hình Cộng hòa dân chủ. Người đứng đầu tối cao của Iran, nhân vật số một, được gọi là lãnh tụ tối cao. Đây là quyền lực cao nhất do hiến pháp quy định, không có nhiệm kỳ, có thể nắm quyền chọn đời. Lãnh tụ tối cao đầu tiên của Iran dĩ nhiên chính là Khomeini. Tuy nhiên, về dạng nghĩa, Iran vẫn có yếu tố dân chủ, người dân bầu quốc hội và tổng thống. Quốc hội và tổng thống sẽ bổ nhiệm và giám sát nội các. Trong đó, tổng thống chủ yếu phụ trách hành pháp, được xem là nhân vật số hai của quốc gia. Mô hình này thì chắc mọi người cũng khá quen thuộc. Nhưng đây mới chỉ là phần nổi của tàng băng quyền lực Iran. Thông qua bầu cử, Iran còn có một cơ quan gọi là Hội đồng Chuyên gia, gồm 88 giáo sĩ Hồi giáo. Cơ quan này nắm một quyền lực cực lớn, lựa chọn và giám sát lãnh tụ tối cao. Thậm chí về lý thuyết, còn có thể bãi nhiệm ông, dù trên thực tế điều đó chưa từng xảy ra. Còn lãnh tụ tối cao thì trực tiếp kiểm soát tư pháp, quân đội, truyền thông quốc gia, hội đồng an ninh, v.v. Có một chân lý là, dù quyền lực có vòng qua bao nhiêu tầng, cuối cùng vẫn nằm trong tay một người, lãnh tụ tối cao. Tóm lại, Iran có bầu cử, có quốc hội, có hành pháp và lập pháp độc lập trên giánh nghĩa. Nhưng thực quyền được nắm chặt trong tay hệ thống tôn giáo, tập trung chủ yếu vào lãnh tụ tối cao, tạo nên mô hình Cộng hòa thần quyền độc nhất vô nhị của Iran. Giờ thì chúng ta quay lại với Khomeini, vị lãnh tụ tối cao đầu tiên của Iran. Ông là một đại sư về luật học, nhưng không phải luật học hiện đại, mà là luật học Hồi giáo. Ông sinh năm 1900, từ nhỏ đã theo học tại các trường thần học, nghiên cứu Kinh Quran, đặc biệt quan tâm tới triết học Hy Lạp cổ đại. Ông còn rất thích viết văn xuây và thờ ca, từng xuất bản ba tập thờ. Nhưng tác phẩm quan trọng nhất của ông là một cuốn sách được biên soạn trong thời gian ông lưu vong vào thập niên 1970, gọi là cuốn Chính quyền Hồi giáo, trình bày tư tưởng thần quyền cai trì. Chính hệ tư tưởng này là chìa khóa giúp ông có thể lật đổ chế độ Palavi sau này. Nhìn từ những gì xảy ra tiếp theo, có thể thấy Khomeini phản đối thế tục hóa. Việc thiết lập một hình thức dân chủ Cộng Hòa chỉ mang tính chiến thuật cách mạng. Về bản chất, Iran vẫn là một quốc gia có chủ quyền tôn giáo. Khoảng 90-95% người Iran là người Hồi giáo Shia, phần còn lại chủ yếu là Sunni. Các nhóm khác gần như không đáng kể. Vì vậy, luật Hồi giáo chính là luật pháp. Luật này quy định những gì? Ví dụ như, nơi công cộng, phụ nữ bắt buộc phải đội khăn trùm đầu, đàn ông không được mặc quần sót. Dù gọi là Cộng Hòa Hồi giáo, Iran trên danh nghĩa chấp nhận các tôn giáo khác, thậm chí là cả người Do Thái. Họ phản đối chủ nghĩa Phục quốc Do Thái chứ không phản đối Do Thái giáo. Nhưng điều thú vị là, Iran không công nhận người vô thần. Bạn có thể tin Do Thái giáo, nhưng không được phép không có được tin. Quay lại với cách mạng Iran, Khomeini vừa nắm quyền, còn chưa kịp ngồi ấm ghế thì biến cố đã xảy ra. Lãnh đạo Iraq khi đó là Saddam Hussein, vô cùng lo ngại Khomeini. Một nhân vật có sức truyền bá tư tưởng cực mạnh, sẽ xuất khẩu cách mạng Hồi giáo sang Iraq. Trước kể hai nước vốn đã tranh chấp về quyền kiểm soát biên giới, Iran lúc này vừa trải qua cách mạng, xã hội hỗn loạn, quân đội sự yếu, lại đối đầu với phương Tây. Thế là ngày 22 tháng 9 năm 1980, quân đội Iraq xâm lược Iran, chiến tranh Iran-Iraq bùng nổ. Giai đoạn đầu, Iraq tấn công rất dữ dội, nhưng Iran nhanh chóng lấy lại thế trận và hai bên rơi vào cuộc chiến tiêu hào. Cuộc chiến kéo dài đến 8 năm, đến tận 1988. Cuối cùng, cả hai bên đều kiệt quệ, biên giới hầu như không thay đổi, buộc phải ký thỏa thuận ngừng bắn. Cuộc chiến này khiến ít nhất 300.000 người Iran thiệt mạng. Nhưng trở chiêu thay, do hai cường quốc dầu mỏ giao chiến, quốc khủng hoảng dầu mỏ lần thứ hai bùng nổ. Giá dầu tăng vọt khiến GDP của Iran trong thời chiến lại tăng mạnh, đến khi chiến tranh kết thúc, kinh tế mới dần suy giảm. Không lâu sau khi chiến tranh kết thúc, ngày 3-6-1989, Khomeini khi đó, gần 90 tuổi, qua đời vì vấn đề sức khỏe. Hàng chục triệu người Iran, tức khoảng một phần sáu dân số cả nước lúc bây giờ, đã xuống đường đưa tàng, quy mô chưa từng có tiền lệ. Điều đó cho thấy địa vị của Khomeini trong lòng người dân Iran lớn đến mức nào. Người kế nhiệm chức vụ lãnh tội tối cao, nắm quyền lực tối thường, chính là Khamenei, người đã làm Tổng thống suốt 8 năm trước đó. Nếu cái tên này bạn chưa quen, thì nên ghi nhớ Khamenei cực kỳ quan trọng. Trong lịch sử Iran, chỉ có 2 lãnh tội tối cao, sau Khomeini là Khamenei, từ 1989 đến nay và ông hiện là nguyên thủ quốc gia tại vị lâu nhất Trung Đông. Vì quá quan trọng và cũng quá nhiều kẻ thù, nên hành tung của ông vô cùng kinh đáo. Bạn rất hiếm khi thấy ông xuất hiện công khai, càng hiếm khi thấy ông ra nước ngoài. Năm 1981, trong một buổi diễn thuyết tranh cử Tổng thống, ông bị đánh bom bằng thiết bị giấu trong máy ghi âm, khiến canh tay phải bị tàn phế vĩ viễn. Vì vậy, bạn sẽ thấy ông thường rượt tay trái khi chào. Thời kỳ Khamenei, Iran dần dần hình thành một chiến lược đối ngoại rất riêng. Ai cũng biết, ở Trung Đông, Iran thường mang hình ảnh kiểu đầu gấu, kẻ khó chịu, va trạm với rất nhiều nước, chẳng bấy ai ưa. Điều này khiến nhiều người không hiểu nổi, vì nếu nhìn thuần túy từ góc độ kinh tế hay tính toán lợi ích chi phí một cách lý trí, bạn sẽ thấy hành vi của họ có vẻ không hợp lý. Ngay cả Mỹ cũng vậy, đàm phán kiểu gì cũng không khớp, nói kiểu gì cũng không ra. Vì sao? Thật ra, nếu bạn phân tích kỹ sẽ thấy, dù là lãnh tụ tối cao hay toàn bộ khung quyền lực của Iran, tất cả đều xoay quanh Hồi giáo Shia như một lõi trung tâm. Đây mới là trục sơn sống của chế độ. Cho nên, rất nhiều hành vi quyết sách của Iran không đơn thuần là bài toán lợi ích vật chất, mà là cuộc đấu tranh ý thức hệ, đồng thời cũng là cách họ bảo vệ tính chính danh của chính quyền. Bạn nhìn là thấy, họ ủng hộ Hezbollah ở Lebanon, ủng hộ các lực lượng kháng cự Hồi giáo ở Iraq, phần lớn đều thuộc hệ Shia. Họ ủng hộ Hamas để đối đầu với chủ nghĩa phục quốc do Thái của Israel. Thậm chí, họ còn ủng hộ cả lực lượng Houthi ở Yemen. Dần dần hình thành cái tên gọi là trục kháng chiến, một liên minh không chính thức gồm nhiều tổ chức trong khu vực, giúp Iran cùng các lực lượng và các hệ tôn giáo đồng minh tạo thế đối trọng. Nhưng nói thêm, dù vị thế của Khamenei khá vững vàng, đầu đá phe phái nội bộ Iran là cực kỳ nghiêm trọng, và diễn ra công khai chứ không hề đồng lòng một khối. Có phe cải cách, phe ồn hòa, phe bảo thủ, phe cải cách thiên về kinh tế tự do, ủng hộ đối ngoại phương Tây để gỡ trừng phạt. Vì vậy, hầu như mỗi kỳ bầu cử tổng thống ở Iran đều là một trận chiến phe phái rất căng. Chính tư thế đối ngoại cưng rán này khiến Iran suốt nửa thế kỷ tiếp theo phải sống dưới một bóng đen khó xua, trừng phạt, mà chủ yếu là trừng phạt từ Mỹ. Ngay từ khi Khamenei lên nắm quyền, Iran đã tỏ ra cực kỳ không thân thiện với Mỹ. Ban đầu, trừng phạt chủ yếu nhắm vào thương mại năng lượng hoặc cấm vận vũ khí. Nhưng sau năm 2010, nó dần phát triển thành trừng phạt kinh tế toàn diệt. Một trọng điểm lớn nhất là chương trình hạt nhân Iran. Iran ký hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân NPT từ năm 1970, cam kết không phát triển vũ khí hạt nhân. Nhưng đến thập niên năm 1990, họ lại bí mật khởi động dự án vũ khí hạt nhân AMAD. Đầu những năm 2000, các thông tin lần lượt bị phanh phùi khiến cả thế giới lo ngại. Không chỉ Mỹ mà cả EU và Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc cũng liên tục áp nhiều vòng trừng phạt. Sau đó, từ 2013, Iran bắt đầu đàm phán với nhóm P5-1 cùng EU. Sau 20 tháng thương lượng, họ đạt được thỏa thuận nổi tiếng gọi là kế hoạch hành động toàn diện chung, thường gọi là thỏa thuận hạt nhân Iran. Theo thỏa thuận, Iran đồng ý hạn chế nghiêm ngặt hoạt động hạt nhân và chấp nhận IAEA giám sát. Đổi lại, các nước sẽ gỡ bỏ phần lớn trừng phạt kinh tế đối với Iran. Mọi thứ tưởng như đang đi theo hướng tốt. Nhưng yên ổn chưa được 2 năm thì Donald Trump đắc cử Tổng thống Mỹ. Ông không hài lòng với thỏa thuận này. Năm 2018, Mỹ đơn phương tuyên bố rút khỏi thỏa thuận và tái áp đặt các biện pháp trừng phạt còn khắc nhiệt hơn. Mỹ thậm chí còn tuyên bố sẽ áp đặt mức trừng phạt kinh tế cao nhất. Và đặc biệt là năm nay, sau những cuộc đối đầu trực diện với Israel và Mỹ, thỏa thuận hạt nhân về cơ bản đã gần như tê liệt hoàn toàn. Iran trở lại trạng thái bị trừng phạt toàn diện. Vậy đối với Iran, hàng trục năm trừng phạt rút cuộc đã đem lại kết quả gì? Iran có chịu nổi không? Nói khái quát, tin tốt là Iran chịu được, không sụp, không rơi vào tình trạng như Venezuela. Tin xấu là họ chỉ gồng cứng để không đổ, kiểu cố sống chứ không phải sống khỏe. Trong điều kiện thể chế Cộng hòa thân quyền, trừng phạt cao áp từ Mỹ và môi trường đối ngoại căng thẳng, Iran đã phát triển một mô hình kinh tế vừa kỳ lạ vừa có lý như thế nào. Trước hết, Iran là một cường quốc năng lượng hóa thạch, phụ thuộc nặng vào dầu khí. Chữ lượng dầu của họ đứng thứ 3 thế giới, còn khí tự nhiên đứng thứ 2 thế giới. Xuất khẩu năng lượng hóa thạch chiếm khoảng 60% nguồn thu của chính phủ Iran và khoảng 90% kim ngạch xuất khẩu. Chúng ta thường quen miệng gọi Iran là nước dầu mỏ, nhưng thực tế thứ họ sản xuất nhiều hơn lại là khí tự nhiên. Trong tổng sản lượng năng lượng hóa thạch hiện nay của Iran, khoảng 60% là khí, 40% là dầu thô, và tỷ trọng khí vẫn tiếp tục tăng. Và bạn sẽ nghĩ rằng, đã là nước sản xuất khí lớn như vậy thì mấy năm gần đây chắc Iran lật keo dầu to rồi đúng không? Nhưng thực tế không phải vậy. Nếu nhìn đô thị nửa thế kỷ, dù sản lượng tăng đều, nhưng nhu cầu trong nước cũng tăng liên tục, nên Iran vẫn trong trạng thái cung không đủ cầu, thậm chí vài năm trước còn phải nhập khí từ Nga. Còn đô thị sản lượng dầu thô, dù hiện tại vẫn chưa trở lại mức trước canh mạng Iran, nhưng trong sản lượng đó có một nửa trở lên là để xuất khẩu. Nói cách khác, Iran sản xuất năng lượng thiền về khí, nhưng kiếm tiền chủ yếu vẫn dựa vào bán dầu. Và cách trừng phạt quan trọng nhất của Mỹ về bản chất là nhắm thẳng vào dầu khí. Tôi sẽ đánh vào nhiên liệu hóa thạch của Anh, đánh vào xuất khẩu dầu mỏ của Anh, cắt đớp đường tiền của Anh. Bạn nhìn là rõ, trước năm 2010, Iran cơ bản duy trì xuất khẩu khoảng 2,5 triệu thùng dầu thô mỗi ngày. Từ 2010, khi Mỹ, EU, Liên Hợp Quốc đồng loạt siết trừng phạt, xuất khẩu dầu lập tức bị chém nửa. Đến 2015, thỏa thuận hạn nhân đạt được, xuất khẩu lại bật lên rất nhanh. Rồi Mỹ khôi phục trừng phạt thì mọi thứ lại tệ hơn, có lúc thì xuống đáy chỉ còn khoảng 500.000 thùng trên ngày. Vậy câu hỏi là, bị cấm vận dầu khí toàn diện thì Iran làm thế nào? Họ lén lứt xây dựng một hạm đội ma của riêng mình, gọi là Ghost Fleet. Cái Fleet này gồm một loạt tàu cũ kỹ, già nua, thậm chí đã về hưu, đứng tên bởi các công ty vỏ bọc ở nước ngoài, treo cờ nước thứ ba, tắt thiết bị định vị, rồi âm thầm vận chuyển dầu Iran. Thực ra, hạm đội ma không phải đặc sản riêng của Iran. Những dòng dầu bị trừng phạt như Iran, Venezuela, Nga đều chơi kiểu này. Vì vậy bạn mới thấy một nghịch lý rằng, sau 2018, dù Iran chịu phong tỏa tài chính và năng lượng toàn diện khắc nghiệt hơn trước, thì xuất khẩu vẫn từ từ hồi phục. Đó mới là chuyện bán ra bên ngoài, còn bên trong Iran thì thú vị hơn nhiều. Chính vì thể chế đặc thù, Cộng hòa thân quyền, Iran đã tiền hóa hai tổ chức cực kỳ đặc biệt và khổng lồ, giống như hai bàn tay vô hình kiểu Iran, thực sự kiểm soát hơn một nửa hoạt động kinh tế của đất nước. Bàn tay thứ nhất, gọi là Bondyat, các quỹ từ thiện tôn giáo. Trong tiếng Ba Tư, Bondyat vốn nghĩa là quỹ Foundation. Iran có khoảng 100 quỹ lớn nhỏ, nghe tên quỹ tưởng như mở nhạt. Nhưng thực tế, khoảng 30% chi tiêu ngân sách của chính phủ chảy vào các quỹ này. Chúng kiểm soát khoảng 20% GDP và thuê khoảng 10% lực lượng lao động Iran. Bên trong, phần lớn là giới giáo sĩ, tính chất của các quỹ này rất kỳ lạ. Bạn có thể hình dung nó giống doanh nghiệp, giống tập đoàn nhà nước, nhưng lại không phải tư nhân, không phải quốc doanh và càng không phải quỹ từ thiện theo nghĩa thông thường. Mục tiêu chính của chúng không phải tối đa hóa lợi nhuận, mà là nắm ít hầu kinh tế. Ban đầu, sau cách mạng năm 1979, chính quyền mới tiếp quản các quỹ này. Đúng là để hỗ trợ nhóm yếu thế, giúp các gia đình liệt sĩ cách mạng. Nhưng dần dần người ta phát hiện ra rằng, các quỹ có mức độ tự do tài chính quá cao, lại không có áp lực lợi nhuận, nên càng lúc càng phình to. Làm đủ loại kinh doanh, biến thành những tổ hợp kinh tế khổng lồ, nông nghiệp, sản xuất, bất động sản, vận tải, du lịch, ô tô, cái gì cũng nhúng. Vậy sao chúng có thể lớn đến thế mà không bị kìm, không bị kiểm? Đó là đặc điểm thứ 2 và mới là điểm quyết định. Chúng trực thuộc lãnh tụ tối cao. Nói đúng hơn, đây không phải là doanh nghiệp nhà nước, mà là doanh nghiệp do lãnh tụ tối cao nắm. Giành nghĩa thì làm từ thiện, lại là người của lãnh tụ tối cao, nên không ai đủ quyền lực để kiểm tra sổ sách. Không phải đóng thuế, gần như một chiếc hộp đen không dấu vết chính thức. Trong khi đó, chính phủ lại phải dùng ngân sách quốc gia để bơm cho chúng. Khoản hỗ trợ thực sự đến tay người nghèo thì hạn chế, tham nhũng nội bộ lại nghiêm trọng. Chúng còn có thể bơm lợi ích để làm hài lòng quản chức, làm hài lòng tầng lớp tinh hoa. Qua đó, giúp duy trì sự ổn định quyền lực của lãnh tụ tối cao. Thậm chí, các quỹ còn có thể dùng cạnh tranh ác tính để bóp nghẹt khu vực tư nhân. Vì không có áp lực lệnh nhuận, họ có thể chấp nhận lỗ để đánh giá, cộng thêm hậu thuẫn tài nguyên thì doanh nghiệp tư nhân sao chịu nổi. Bởi vậy, ở Iran, tư nhân muốn lớn mà không có chống lưng là cực khó. Và vốn ngoại cũng ngại đổ vào tư nhân Iran, vì sợ làm lớn lên thì nhà nước thu về bị các quỹ nhiển nát. Trong hệ thống này, có những ông kẹ thật sự. Ví dụ quỹ lớn nhất là một tập đoàn khổng lồ, chỉ đứng sau công ty dầu mỏ quốc gia Iran. Có hơn 350 công ty con, hơn 200.000 nhân viên, kinh doanh phủ gần như mọi lĩnh vực. Nhưng bàn tay thứ hai của nền kinh tế Iran còn lớn hơn nữa. Thậm chí, có thể nói là bàn tay lớn nhất. Đó là Vệ binh Cách mạng Hồi giáo, viết tắt là IRGC. Đây là một lực lượng vũ trang của Iran, nhưng tách biệt với quân đội chính quy. Quân đội chính quy Iran khoảng 400.000 người, còn Vệ binh Cách mạng ước tính khoảng 120.000. Nếu quân đội chính quy thiên về quốc phòng truyền thống, thì Vệ binh Cách mạng thiên về những nhiệm vụ ý thức hệ hơn. Đó là bảo vệ chế độ, đối đầu các thế lực thu địch trong và ngoài nước. Trong IRGC còn có lực lượng quốc thánh thành quân, ước tính khoảng 20.000 người, nhưng giữ vai trò then chốt trong đối ngoại, từ xung đột trực tiếp đến liên lạc hỗ trợ các lực lượng ủy nhượng, đều do quốc phụ trách. Vì vậy, ở phương Tây, họ mang tiếng rất xấu. Mỹ, Canada, Saudi Arabia, Bahrain còn xếp IRGC là tổ chức khủng bố. Vậy vì sao phải nhắc IRGC trong câu chuyện kinh tế? Vì IRGC đặc biệt đến mức nó giống như quân đội kiêm tập đoàn công trình, ảnh hưởng kinh tế của họ cực lớn, thậm chí là vượt qua nhiều doanh nghiệp nhà nước, và có thể còn vượt cả hệ quỹ vừa nói. Ước tính IRGC kiểm soát khoảng 30% đến 50% nền kinh tế Iran. IRGC được Khomeini lập ra ngay sau Cách mạng 1979, ban đầu là lực lượng dân quân mang tính ý thức hệ, nhưng rồi họ phình to các quân sự lẫn thương mại, chèn chân vào các lĩnh vực sởng sống, xây dựng, nông nghiệp, năng lượng, viễn thông, nhiều dự án hạ tầng của chính phủ. Chỉ cần IRGC nhúng tay vào là gần như khỏi cần đấu thầu, họ cầm luôn. Giống các quỹ bondyat, IRGC cũng trực tiếp chịu trách nhiệm trước lãnh tụ tối cao, thậm chí hai bên còn có thể hợp tác. Chưa hết, IRGC còn kiểm soát thứ cực kỳ nhạy cảm, đó là biên giới và hải quan. Cả phần trên mặt bàn lẫn dưới mặt bàn đều nằm trong tay họ. Iran có hoạt động buôn lậu cực lớn, dầu, hàng hóa, thậm chí cả mái thúy, IRGC đều có thể bao tròn. Vì vậy, những mạch ngầm quan trọng nhất của Iran, giao dịch chợ đen, giao dịch USD, mạng lưới trao đổi ngầm, nhiều nút cổ trai đều do IRGC nắm. Và tại sao Iran lại có kinh tế ngầm lớn như vậy? Một phần vì cấu trúc quyền lực phức tạp và tham nhũng, nhưng một lý do rất lớn khác, để né trừng phạt Mỹ. Mỹ trừng phạt Iran trên giấy gần như mọi thứ, nên nhiều dòng thương mại chỉ còn cách đi qua bóng tối, qua chợ đen, qua cửa sau, qua thao tác hộp đen, để hàng có thể âm thầm đi ra, đi vào. Ví dụ, hạp đội ma chở dầu Iran mà ta nói lúc đầu, phần lớn cũng là do IRGC vận hành. Đó là lý do vì sao IRGC, đặc biệt là Quad, thường bị xem là lõi của mạng lưới tài chính phi pháp của Iran. Bạn nhìn tổng thể sẽ thấy, hai mạnh máu kinh tế và cũng là hai bàn tay vô hình của Iran, Quỹ Bonyad và IRGC, đều không chịu kiểm soát tài chính kiểu nhà nước thông thường, mà trực thuộc lãnh tụ tối cao. IRGC cân bằng với quân đội chính quy, các quy cân bằng với quốc doanh và tư nhân, một thể chế chính giáo hợp nhất, đã để ra một hệ thống mà gần như mọi thứ đều có hai bộ, vừa song song, vừa kiềm chế nhau. Nhưng trong phần lớn trường hợp, phe của lãnh tụ tối cao vẫn là phe mạnh hơn rõ rệt. Và khi bạn có một nền kinh tế ngầm khổng lồ, trừng phạt ngày càng nặng, vật tư thiếu hụt, tham nhũng tràn lan, thì gần như chắc chắn sẽ thả ra con quái vật kinh tế. Và đó là gì? Đó chính là lạm phát. Lạm phát của Iran nhiều năm không xuống dưới 10%, và 5 năm gần đây thường xuyên vượt 30% thuộc nhóm cao nhất thế giới. Một nền kinh tế mà lạm phát trên 20% kéo dài, thì hầu như khỏi nói đến phát triển dài hạn. Trong khi đó, nhà nước hoặc ngân hàng trung ương lại không chế lãi suất cho vay dưới khoảng 23%. Lưu ý rằng, đây là lãi suất vay, lãi suất tiền gửi còn thấp hơn nữa. Nghĩa là lãi suất thực âm, gửi tiền vào ngân hàng thì tiền bị cò lại. Cách này không phải tuyệt đối không dùng được, nhưng nó sẽ kích thích kinh tế theo kiểu cực đoàn và căng đồ dâu vào lửa lạm phát. Ngân hàng vì thế cũng rất khó sống, buộc phải bù lỗ bằng hoạt động xám như bất động sản, ngoại hối để bù lại khoản hụt của tiến dụng truyền thống. Cả hệ thống vận hành theo kiểu rất vặn vẹo. Nếu bạn lên Google hay các nền tảng tài chính phổ biến, bạn sẽ thấy tỷ giá Iran-Riyadh đổi USD là 1 đổi 42.000. Và con số này sau 2018 gần như đứng im. Nghe đã thấy vô lý rồi đúng không? Lạm phát trên 30% nhiều năm, sao tỷ giá lại có thể neo với USD không đổi? Câu trả lời là nó không hề neo thật. Tỷ giá 1 đô đổi 42.000 Riyadh chỉ là tỷ giá chính thức, còn tỷ giá thị trường tự do ngoài dân gian, USD đổi Riyadh không phải 42.000 mà có thể lên tới 1 đô đổi 1 triệu Riyadh. Chính phủ không muốn đồng Riyadh sập hoàn toàn, nên họ từng thử áp dụng một cơ chế gọi là đa tỷ giá. Mặt hàng khác nhau, dùng tỷ giá khác nhau. Ví dụ có thời điểm, thuốc nhập khẩu là 1 đô đổi 285.000 Riyadh, thức phẩm 468.000, hàng điện tử như điện thoại, đồ ra dụng khoảng 630.000. Ý tưởng thì nghe có vẻ hợp lý, nhưng với Iran thì gần như bất khả thi. Quyền lực trang trịt, giao dịch ngầm quá nhiều, ngân hàng trung ương kiểm soát yếu. Vậy thì đây là mỏ vàng cho mọi kiểu lách luật. Có thương nhân dùng tỷ giá để nhập hàng như trà, gạo, rồi quay lại bán theo tỷ giá thị trường tự do, kiếm lời khổng lồ. Có người còn nhanh gọn hơn, không cần nhập hàng, chỉ cần quan hệ, mua USD theo tỷ giá chính thức rẻ, rồi bán ra chợ đen ăn tranh lệch. Cơ chế này cuối cùng cũng không sống nổi, vài năm sau đến khoảng 2024 đã bị hủy. Iran buộc phải dần mở giao dịch tỷ giá theo thị trường và khi mở ra thì lạm phát phơi trọn bộ mặt. Vậy trước lạm phát nặng, thiếu hàng, kinh tế thì trì trệ, tâm lý xã hội bất ổn, chính phủ muốn tạm thời giữ trật tự, hạ nhiệt bất mãn thì thường làm gì? Có 4 đáp án để lựa chọn. A. Đó là giảm thuế B. Là trợ cấp C. Cải cách và D. Là cả ABC đều sai. Và đáp án cuối cùng là B. Trợ cấp. Bạn tưởng đáp án D à? Không, Iran chơi trợ cấp. Từ sau chiến tranh Iran-Iraq, Iran đã triển khai các chính sách trợ cấp lớn cho hàng thiết yếu và những thứ nhà nước dễ can thiệp nhằm giảm bớt bất mãn và phần lớn trợ cấp cuối cùng đều đổ rôn vào năng lượng. Theo ước tính của IMF, năm 2022, riêng trợ cấp năng lượng đã lên tới khoảng 100 tỷ đô, trở thành một khoản chi phí khổng lồ. Nếu bạn chưa hình dung được GDP Iran năm 2022 cho tới 400 tỷ đô, nghĩa là họ bỏ ra cỡ 27% GDP chỉ để trợ giá năng lượng. Đặt vào Việt Nam thì như kiểu mỗi người mỗi năm được phát 600 triệu. Đặt vào Mỹ thì như mỗi người mỗi năm được trợ cấp 23.000 đô, quy mô kiểu đó. Nhưng trợ cấp quá mạnh cũng đẻ ra hệ quả. Méo mó cung cầu, tham nhũng và xin cho, gánh nặng tài khoá và quan trọng nhất là buôn lậu. Xăng Iran rẻ hơn nhiều nước láng giềng, lợi nhuận buôn lậu cực cao. Hiện tượng này thực tế đã diễn ra. Dù vậy, trong nền kinh tế dị dạng nhưng không gục ấy, Iran vẫn phát triển được một số ngành khá đáng chú ý. Ngành gây bất ngờ nhất, có lẽ bạn cũng không nghĩ tới, đó là ô tô. Ô tô chiếm khoảng 10% GDP Iran, chỉ đứng sau dầu khí, trở thành ngành công nghiệp lớn thứ 2 của họ. Năm 2024, Iran sản xuất hơn 1,36 triệu xe. Nếu so với Mỹ, Trung, Nhật, thì con số này nghe không chóng. Nhưng ở Trung Đông, thì Iran gần như là trùng tuyệt đối. Về số lượng, Iran từng được xếp trong nhóm khoảng top 12 quốc gia sản xuất ô tô toàn cầu, thậm chí là nhiều hơn Anh, Ý và Nga. Hai hãng nội địa lớn nhất là Iran Khoror và Saipa, nghe tên lạ, vì họ chủ yếu sản xuất để tiêu thụ trong nước, ít xuất khẩu. Chất lượng da sao thì khó nói, nhưng dù thế nào, ô tô vẫn là một trụ cột thật sự. Vậy nên, khi nhìn vào Iran, nếu chỉ dùng một thước đo kinh tế thông thường, bạn sẽ thấy mọi thứ đều sai. Chính sách phi lý, cấu trúc méo mó, trừng phạt trong trừng phạt, lạm phát cao, kinh tế ngầm khổng lồ. Nhưng nếu đổi góc nhìn, đặt Iran vào đúng hệ quỳ chiếu của nó, một quốc gia được xây dựng quanh ý thức hệ tôn giáo, tính chính danh của quyền lực, và mục tiêu sinh tồn của chế độ, thì rất nhiều điều bỗng trở nên hợp lý. Theo bạn, thì Iran còn trụ được bao lâu? Hãy để lại ý kiến trong phần bình luận nhé! Và video hôm nay xin phép dừng tại đây. Nếu yêu thích kênh của chúng tôi, thì đừng quên nhấn thích, đăng ký, chia sẻ và bật chuông thông báo nhé! Bây giờ thì xin chào và hẹn gặp lại!