Khi Nam Cực Còn Là Một Khu Rừng | Thiên Hà TV

Sâu dưới lớp băng tâm tối dày gần năm km tại Nam Cực là bí mật cho kênh Ghiền Mì Gõ Ông dấu hàng chục triệu năm nơi hoang vũ ấy từng là thiên đường xanh rợp bóng cây sông ngòi cuộn chảy và là lãnh địa của khủng long cổ đại thế nhưng cả một thế giới rực rỡ đã hoàn toàn biến mất chỉ còn lại những khúc gỗ hóa thạch và bộ xương cô độc trôn sâu trong tuyết lạnh sức mạnh vô hình nào đã xóa sổ lục địa xanh tươi ấy biến nó thành thế giới băng giá nhưng ngày nay Nam Cực trước khi trở thành thế giới băng. Nếu quay ngược thời gian đủ xa, thứ biến mất đầu tiên khỏi Nam Cực sẽ không phải khủng long mà chính là lớp băng. Thay cho màu trắng trải đến tận chân trời là những vùng đất có sông chảy, cây cối phủ kín nhiều khu vực và những hành lang rộng lớn cho phép động vật di chuyển qua lại. Quan trọng hơn, Nam Cực khi ấy cũng chưa phải lục địa cô độc, nằm tách biệt ở tận cùng phía Nam như trên bản đồ ngày nay. Trong phần lớn lịch sử địa chất của mình, vùng đất này từng là một phần của Gondwana Siêu lục địa phía Nam bao gồm những khu vực ngày nay thuộc Nam Mỹ, Châu Phi, Ấn Độ, Úc và Nam Cực Chúng nằm gần hoặc nối liền với nhau trước khi chuyển động của các màng kiến tạo chậm rãi kéo từng phần đất ra xa Quá trình ấy diễn ra trong hàng chục triệu năm, mở những vết nứt thành biển rồi dần hình thành các đại dương ngăn cách những lục địa mà chúng ta thấy hiện nay. Dấu vết của thế giới cũ vẫn còn nằm trong đá. Các dãy núi ở Nam Cực có những lớp đá tương đồng về tuổi và cấu trúc với đá được tìm thấy ở Úc hay Ấn Độ. Hóa thạch của những nhóm thực vật giống nhau cũng xuất hiện tại Nam Cực, Nam Mỹ, Châu Phi, Ấn Độ và Úc. Những loài cây ấy không thể vượt qua các đại dương rộng lớn để xuất hiện ở nhiều nơi như vậy. Chúng đã sinh trưởng từ thời những vùng đất này còn gắn với nhau Nhưng có một chi tiết còn đáng chú ý hơn Ngay cả khi Nam Cực dịch chuyển xuống những vĩ độ rất cao ở phía Nam Băng vẫn chưa lập tức chiếm lấy lục địa Khí hậu trái đất khi ấy ấm hơn hiện nay Sự chênh lệch nhiệt độ giữa xích đạo và vùng cực cũng không lớn như bây giờ Nhờ đó, hơi ấm có thể lan xa hơn về phía Nam Dừng tiếp tục tồn tại trong hàng triệu năm Kể cả ở những nơi nằm vượt quá 70 độ vĩ Nam Nam Cực vì thế từng là một phần sống động của thế giới phương Nam Có cây cối, sông ngòi và những con đường tự nhiên nối các hệ sinh thái rộng lớn Nhưng vị trí gần cực của nó tạo ra một thử thách mà khí hậu ấm áp cũng không thể xóa bỏ Mỗi năm ánh sáng mặt trời sẽ biến mất trong một khoảng thời gian rất dài Những khu rừng mọc nơi mặt trời biến mất Cái lạnh chưa chắc là thử thách kỳ lạnh nhất đối với những khu rừng Nam Cực cổ đại. Khó hình dung hơn là việc cây cối ở đây phải sống qua những mùa đông mà mặt trời có thể không xuất hiện suốt nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng. Bởi dù khí hậu trái đất khi ấy ấm hơn, độ nghiêng của hành tinh vẫn tạo ra ngày cực và đêm cực ở những vĩ độ rất cao. Mùa hè là khoảng thời gian hoàn toàn trái ngược Mặt trời có thể ở trên đường chân trời gần như suốt ngày đêm Tạo nên một mùa sinh trường ngắn nhưng đầy ánh sáng Khi mùa đông trở lại, thời gian chiếu sáng giảm mạnh rồi biến mất Khiến quá trình quang hợp chậm lại hoặc ngừng hẳn Cây cối buộc phải tận dụng những tháng sáng để phát triển Và tích trữ đủ năng lượng cho quãng thời gian tối tăm phía trước Hóa thạch cho thấy đây không phải những bụi cây thưa thớt cố bám lấy một vài vùng đất ấm ven biển. Nam Cực từng có những khu rừng thực sự với cây lá kim vươn cao, phía dưới là dương xỉ, rêu, bạch quả, cây thiên tuế, và về sau xuất hiện thêm nhiều loài thực vật có hoa. Một số mẫu gỗ hóa thạch còn giữ được các vòng sinh trường, ghi lại nhịp phát triển nhanh và chậm theo mùa. Có những loài rụng lá khi điều kiện trở nên bất lợi, trong khi một số cây giữ lá lâu hơn để có thể nhanh chóng tận dụng ánh sáng khi mùa hè quay trở lại. Bằng chứng đáng kinh ngạc xuất hiện trong những lớp đất có niên đại khoảng 90 triệu năm. Tại Tây Nam Cực, các nhà khoa học tìm thấy rễ cây hóa thạch, phấn hoa và bào tử của một khu rừng đầm lầy từng phát triển ở vĩ độ rất cao, gần khu vực Cực Nam hơn nhiều so với những cánh rừng mà chúng ta quen thuộc ngày nay. Các dấu tích cho thấy khí hậu tại đó từng ấm một cách đáng ngạc nhiên Với nhiệt độ trung bình năm được ước tính khoảng 12 độ C Thế nhưng mỗi năm khu rừng ấy vẫn phải trải qua khoảng 4 tháng đêm cực Hãy hình dung một cảnh tượng gần như không thể xuất hiện ở Nam Cực ngày nay Những dòng sông len qua vùng đất ẩm, dương sỉ mọc dưới những tán cây Mùa hè kéo dài trong ánh sáng gần như không dứt Rồi cả khu rừng từ từ bước vào nhiều tháng không có bình minh Và những cái cây không phải sinh vật duy nhất phải thích nghi với nhịp sống kỳ lạ ấy. Giữa những khu rừng này từng có những động vật đi lại, kiếm ăn và sinh tồn qua các mùa. Một số trong đó đã để lại những bộ xương khiến cách chúng ta nhìn về Nam Cực thay đổi hoàn toàn. Gốc cây 260 triệu năm vẫn đứng tại chỗ. Có một bằng chứng khiến câu chuyện về Nam Cực xanh trở nên đặc biệt thuyết phục. Đó là những gốc cây hóa thạch vẫn được tìm thấy ngay trong lớp đất nơi chúng từng sinh trường Tại dãy núi Xuyên Nam Cực, giữa một trong những môi trường khắc nghiệt nhất hành tinh ngày nay Dấu tích ấy cho thấy khoảng 260 triệu năm trước, cây cối đã thực sự mọc trên chính vùng đất này Đi cùng những gốc cây là lá hóa thạch, phấn hoa, rễ và nhiều dấu vết thực vật ghép chúng lại Các nhà khoa học có thể hình dung một cảnh quan hoàn toàn xa lạ với Nam Cực hiện tại Đất ẩm, những vùng có nước chảy qua và các quần thể cây thân gỗ phát triển trên nền đất ổn định Vị trí của những gốc cây đặc biệt có giá trị Một chiếc lá hay đoạn gỗ có thể bị nước cuốn khỏi nơi ban đầu rồi mới hóa thạch Nhưng một hệ rễ còn gắn với lớp đất cổ cho thấy cây đã từng sinh trưởng tại đó Nhờ vậy, bằng chứng về những khu rừng Nam Cực không chỉ dựa trên vài mảnh thực vật nằm rải rác trong đá Dẫu vậy, những gì chúng ta nhìn thấy mới chỉ là một phần rất nhỏ Gần như toàn bộ lục địa hiện bị băng che phủ Còn các lớp đá có thể tiếp cận chủ yếu lộ ra ở núi, vách đá và một số khu vực ven biển Vì thế, hồ sơ hóa thạch của Nam Cực giống một bức tranh bị mất phần lớn các mảnh ghép Những phần còn sót lại vẫn đủ để xác nhận một điều khó tưởng tượng khi nhìn vào Nam Cực ngày nay. Cây thân gỗ đã xuất hiện ở đây từ hàng trăm triệu năm trước và một khi môi trường có thể duy trì những khu rừng như vậy, nó cũng có thể nuôi sống những động vật lớn hơn rất nhiều. Khi khủng long đặt chân tới Nam Cực, rừng đã có, sông đã chảy và trên vùng đất ấy từng xuất hiện những động vật mà ngày nay gần như không ai liên tưởng đến Nam Cực. Hồ sơ hóa thạch cho thấy, khủng long đã hiện diện trên lục địa này ít nhất từ đầu kỷ Jura, khi đó Nam Cực vẫn còn kết nối với những vùng đất khác của Gondwana, tạo điều kiện cho động vật di chuyển qua những khu vực mà hàng chục triệu năm sau mới bị đại dương chia cắt, một trong những phát hiện nổi tiếng nhất đến từ dãy núi xuyên Nam Cực. Tại đây, các nhà khoa học tìm thấy Cryolophosaurus, một loài khủng long ăn thịt lớn sống vào đầu kỷ Jura. Trên hộp sọ của nó là chiếc mào cao cong khá khác thường, khiến con vật trở nên dễ nhận biết giữa những loài săn mồi cùng thời. Quan trọng hơn vẻ ngoài, sự hiện diện của Cryolophosaurus cho thấy những động vật ăn thịt kích thước lớn đã tiến rất xa xuống phương Nam từ khá sớm trong lịch sử khủng long. Đến cuối kỷ Phấn trắng, thế giới động vật ở đây tiếp tục mang những hình dạng khác Antarctopelta là một khủng long ăn thực vật, có những tấm xương tạo thành lớp giáp bảo vệ cơ thể Bộ xương được tìm thấy không hoàn chỉnh, vì vậy nhiều chi tiết về hình dáng của nó vẫn phải được đối chiếu với các họ hàng gần Dù vậy, lớp giáp còn lại đủ cho thấy những khu rừng Nam Cực từng nuôi sống các loài ăn cỏ lớn, chứ không chỉ những động vật nhỏ Bằng chứng còn mở rộng sang nhóm Titanosaur, những khủng long cổ dài thuộc một nhánh có nhiều đại diện khổng lồ. Một đốt sống đuôi được thu thập trên đảo James Ross từ năm 1985 và về sau được xác định thuộc nhóm này đã bổ sung thêm một mảnh ghép đáng chú ý. Hóa thạch được tìm thấy trong đá, hình thành dưới biển, nhưng điều đó không có nghĩa con vật sống dưới nước. Xác của nó có thể đã bị sông hoặc dòng chảy đưa từ đất liền ra biển sau khi chết Ở phía những kẻ săn mồi còn có Imperator, một khủng long chân thú lớn đi bằng hai chân Những gì còn lại của nó khá ít khiến vị trí chính xác trên cây tiến hóa vẫn được nghiên cứu Nó có thể săn mồi, ăn xác hoặc kết hợp cả hai Chính sự thiếu hụt ấy cũng phản ánh khó khăn khi nghiên cứu khủng long Nam Cực Gần như toàn bộ lục địa bị băng che phủ, trong khi những khu vực có thể khai quật chỉ chiếm một phần rất nhỏ Vì thế, những hóa thạch đang có có lẽ chỉ cho chúng ta nhìn qua một khe cửa hẹp vào hệ sinh thái đã mất Nhưng ngay qua khe cửa ấy, bức tranh đã đủ khác với Nam Cực ngày nay Có khủng long ăn cỏ, những loài mang giáp, động vật cổ dài và các kẻ săn mồi lớn cùng xuất hiện trên một lục địa phủ cây xanh Điều khó hiểu hơn nằm ở cách chúng sống qua thời điểm khắc nghiệt nhất trong năm Khi ánh sáng bắt đầu rời khỏi vùng cực Khủng long sống qua mùa đông không có mặt trời thế nào Một khu rừng có thể chậm phát triển để chờ ánh sáng quay trở lại Với khủng long, bài toán phức tạp hơn nhiều Khi đêm cực kéo đến, thực vật sinh trưởng chậm, nhiệt độ giảm và nguồn thức ăn thay đổi Động vật ăn cỏ phải dựa vào những gì môi trường còn cung cấp Còn những kẻ săn mồi lại phụ thuộc vào chính các đàn động vật ấy Vậy khủng long đã làm gì khi bóng tối kéo đến? Một khả năng là một số loài di chuyển theo mùa Tìm đến những khu vực có điều kiện thuận lợi hơn Những loài khác có thể ở lại quanh năm Và thích nghi với biến động lớn về ánh sáng, nhiệt độ và thức ăn Chúng có giảm hoạt động, thay đổi trao đổi chất Hay sở hữu những đặc điểm cơ thể giúp giữ nhiệt hay không Vẫn chưa thể kết luận chắc chắn Xương hóa thạch có thể tiết lộ kích thước, hình dạng và đôi khi cả tốc độ phát triển Nhưng hiếm khi cho biết một con vật đã trải qua từng mùa trong năm ra sao Khủng long non còn khiến câu hỏi khó hơn Cơ thể nhỏ có ít năng lượng dự trữ hơn Trong khi khả năng di chuyển xa cũng hạn chế Nếu một số loài thực sự sinh sản ở những vĩ độ rất cao Còn non của chúng hẳn phải đối mặt với giai đoạn đặc biệt khó khăn Khi mùa đông kéo dài và nguồn thức ăn giảm mạnh Bằng chứng hiện có chưa đủ để nói rằng tất cả khủng long Nam Cực đều di cư Cũng không thể khẳng định chúng đều ở lại Mỗi nhóm có thể đã có chiến lược riêng Điều chắc chắn hơn là chúng từng sống ở những vĩ độ rất cao Nơi nhịp sáng tối trong năm khác hẳn phần lớn những vùng có khủng long khác trên trái đất Khi mùa hè trở lại, ánh sáng kéo dài thúc đẩy thực vật phát triển nhanh Những vùng đất ngập nước trở nên giàu thức ăn và hoạt động của động vật tăng lên Hệ sinh thái ở đây vì thế vận hành theo một nhịp mùa rất mạnh Nhiều tuần bóng tối được nối tiếp bằng những tháng ánh sáng gần như không dứt Nhưng khủng long chỉ chiếm một chương trong lịch sử ấy Ngay cả khi chúng biến mất khỏi trái đất, Nam Cực vẫn chưa lập tức trở thành vùng đất băng giá Không chỉ có khủng long Nếu chỉ nhìn vào khủng long, chúng ta mới thấy một nửa Nam Cực cổ đại Trên bầu trời, dưới những tán rừng và ngoài vùng biển bao quanh lục địa Còn có nhiều nhóm sinh vật khác Vegavis, một loài chim cổ sống gần cuối kỷ phấn trắng Là ví dụ đáng chú ý Các nghiên cứu xếp nó gần nhánh tiến hóa của những loài chim nước hiện đại Như vịt và ngỗng Những loài chim đã chia sẻ vùng đất phương Nam này với khủng long Trước khi cuộc đại tuyệt chủng xảy ra Ngoài khơi, thế giới còn đông đúc hơn Các loài bò sát biển lớn bơi trong vùng nước quanh bán đảo Nam Cực Bên cạnh cá mập, nhiều loài cá và ammonite Nhóm động vật thân mềm có vỏ xoắn, họ hàng xa của ốc Anh Vũ ngày nay Hóa thạch của chúng xuất hiện khá nhiều trong đá biển Giúp các nhà khoa học vừa tái dựng hệ sinh thái, vừa xác định tuổi của những lớp đá chứa chúng Rồi khoảng 66 triệu năm trước, sự kiện tuyệt chủng cuối kỷ phấn trắng Quét sạch các loài khủng long không phải chim Nhưng Nam Cực xanh không biến mất cùng chúng Rừng vẫn tiếp tục mọc, với cây lá kim, dương sỉ, thực vật có hoa và đặc biệt là Nothofagus hay sồi phương Nam. Trong thế giới mới ấy, chim tiếp tục đa dạng hóa, chim cánh cụt thời kỳ đầu xuất hiện dọc bờ biển và động vật có vú cũng sinh sống trong các khu rừng. Một mảnh ghép rất nhỏ lại nói lên nhiều điều. Trên đảo Seymour, các nhà khoa học đã tìm thấy những mảnh xương của một con ếch sống khoảng 40 triệu năm trước. Ếch phụ thuộc vào môi trường nước ngọt và khó chịu được giá lạnh kéo dài. Vì vậy, sự hiện diện của nó cho thấy ít nhất một số khu vực gần bán đảo Nam Cực khi ấy vẫn đủ ôn hòa để duy trì những môi trường sống như vậy. Khủng long đã rời khỏi sân khấu, nhưng rừng, sông và nhiều sinh vật khác vẫn ở lại thêm hàng chục triệu năm. Sự kết thúc thực sự của Nam Cực xanh chỉ đến khi khí hậu của cả hành tinh bắt đầu đổi hướng. Khoảnh khắc Nam Cực bắt đầu đóng băng. Khủng long đã biến mất hàng chục triệu năm, nhưng những khu rừng Nam Cực vẫn chưa chịu đầu hàng Kẻ kết thúc chúng đến chậm hơn nhiều, không phải bằng một thảm họa xảy ra trong vài ngày Mà bằng những thay đổi kéo dài qua hàng triệu năm, khoảng 34 triệu năm trước Vào thời điểm chuyển tiếp giữa thế Eocene và Oligocene Khí hậu toàn cầu lạnh đi rõ rệt, nồng độ carbon dioxide trong khí quyển giảm Trong khi vị trí các lục địa và đại dương tiếp tục thay đổi Những kết nối địa lý còn lại giữa Nam Cực và các vùng lân cận dần biến mất Các cửa ngõ đại dương mở rộng có phần làm thay đổi sự lưu thông của nước biển quanh lục địa Nam Cực ngày càng bị cô lập về khí hậu Sự thay đổi ban đầu có lẽ không tạo ra một cảnh tượng quá đột ngột Ở những vùng cao, tuyết bắt đầu tồn tại qua mùa hè Lượng tuyết không tan hết, tiếp tục tích tụ qua nhiều năm Bị nén thành băng rồi nuôi các sông băng tràn xuống thung lũng Khi lượng băng trên đất liền tăng lên, mực nước biển hạ xuống và môi trường Nam Cực tiếp tục trở nên lạnh, khô hơn Nhưng băng không tiến tới mọi nơi cùng lúc Trong khi một số khu vực đã có sông băng, cây cối vẫn tồn tại ở những vùng khác, đặc biệt quanh bán đảo Nam Cực Nơi điều kiện ôn hòa hơn, cây lớn ngày càng khó duy trì Còn rêu, dương xỉ và cây bụi thích nghi tốt hơn với mùa sinh trưởng ngắn bắt đầu chiếm ưu thế Nam cực khi ấy có thể đồng thời chứa những vùng còn thực vật thân gỗ và những khu vực đã mang dáng dấp của thế giới băng Một trong những nhóm cây bám trụ rất lâu là Nothofagus, thường được gọi là sồi phương Nam Họ hàng của chúng hiện vẫn xuất hiện ở Nam Mỹ, Tasmania và New Zealand Những hóa thạch lá Nothofagus được mô tả từ đảo King George cho thấy cây thân gỗ vẫn hiện diện ở Tây Nam cực vào đầu thế Miocene Khoảng 22-20 triệu năm trước Tuy nhiên, môi trường khi đó đã khác xa những khu rừng xanh tốt của thời khủng long Mang nhiều đặc điểm của thảm thực vật chịu lạnh gần lãnh nguyên Những giai đoạn khí hậu ấm hơn có thể giúp thực vật tạm thời duy trì hoặc mở rộng phạm vi Nhưng xu hướng lớn không đảo ngược Sông băng tiếp tục tiến qua các thung lũng Mùa sinh trưởng ngày càng khắc nghiệt Và thảm cây thân gỗ thu hẹp Rừng thưa dần, thấp dần rồi biến mất Nam Cực vì thế không bị đóng băng trong một khoảnh khắc Đó là một cuộc chuyển đổi kéo dài hàng triệu năm Cho đến khi phần lớn cảnh quan từng có cây cối bị khóa dưới lớp băng ngày càng dày Nhưng thật kỳ lạ, chính lớp băng tưởng như đã xóa sạch thế giới cũ ấy Lại có thể giúp bảo tồn hình dạng của một phần cảnh quan bên dưới Thế giới bị chôn vùi dưới hàng km băng, dừng biến mất khỏi bề mặt Nhưng cảnh quan từng nuôi dưỡng chúng chưa hoàn toàn biến mất Có những nơi ở Nam Cực chỉ cần tưởng tượng bóc lớp băng ra, phía dưới không phải một nền đá bằng phẳng mà là cả một địa hình với vùng đất cao, những thung lũng phân nhánh và dấu vết của hệ thống sông đã ngừng chảy từ rất lâu. Không ai có thể đào xuyên hàng km băng chỉ để nhìn toàn bộ thế giới đó. Thay vào đó, các nhà khoa học bay qua lục địa bằng máy bay trang bị radar xuyên băng. Sóng radar đi qua lớp băng rồi phản xạ từ nền đá phía dưới Khi thực hiện rất nhiều đường bay và ghép dữ liệu lại Họ có thể dựng nên hình dạng của một cảnh quan mà mắt người chưa từng trực tiếp nhìn thấy Năm 2023, các nhà nghiên cứu công bố một cảnh quan cổ rộng khoảng 32.000 km2 nằm dưới Đông Nam Cực Ở khu vực thượng nguồn của sông băng Denman và Totten Bên dưới băng là những vùng đất cao bị chia cắt bởi mạng lưới thung lũng Hình dạng của chúng cho thấy nước sông từng tham gia kiến tạo địa hình trước khi các sông băng xuất hiện và tiếp tục sửa đổi một phần cảnh quan Đến năm 2025, một nghiên cứu quy mô lớn hơn tiếp tục lập bản đồ những bề mặt cổ bị trôn vùi dọc khoảng 3.500 km rìa Đông Nam Cực Các nhà nghiên cứu cho rằng chúng có liên quan đến những đồng bằng ven biển cổ hình thành sau khi Đông Nam Cực bắt đầu tách khỏi Úc và trước khi tảng băng lớn phát triển. Một phần địa hình có thể tồn tại suốt hàng triệu năm bởi ở những nơi băng đóng chặt vào nền đất và chuyển động chậm, khả năng bào mòn có thể thấp hơn đáng kể. Tuy nhiên, đây cũng là nơi cần tách bằng chứng khỏi trí tưởng tượng. Radar cho chúng ta biết hình dạng của nền đất Nó không thể nhìn thấy một cái cây hóa thạch hay chỉ ra nơi có bộ xương khủng long Một thung lũng cổ dưới băng không đồng nghĩa bên dưới đó chắc chắn có hóa thạch Muốn biết chính xác đá đang giữ lại những gì, con người phải lấy được mẫu trực tiếp Điều mà ở phần lớn khu vực hiện nay gần như chưa thể thực hiện Có lẽ chính giới hạn ấy khiến Nam Cực vẫn hấp dẫn đến vậy Chúng ta biết những con sông từng chảy, biết rừng từng mọc và khủng long từng sinh sống trên lục địa này Nhưng dưới hàng km băng vẫn còn những thung lũng chưa ai bước qua Những bề mặt chưa từng được nhìn thấy trực tiếp và có thể cả những trang lịch sử địa chất chưa được đọc Nam Cực Xanh đã biến mất khỏi tầm mắt, nhưng một phần thế giới ấy vẫn nằm nguyên dưới chân lớp băng ngày nay Nam Cực ngày nay khiến người ta dễ nghĩ rằng băng giá đã tồn tại ở đây từ thuở đầu Nhưng lịch sử của lục địa này dài hơn rất nhiều so với lớp băng đang phủ lên nó Những gì khoa học tìm thấy mới chỉ đến từ vài khoảng đất hiếm hoi lộ ra Và những tín hiệu radar xuyên qua hàng km băng Phần lớn Nam Cực cổ đại vẫn nằm ngoài tầm mắt Có lẽ vì vậy câu hỏi hấp dẫn nhất giờ đây không còn là liệu nơi này từng xanh hay không Mà là thế giới ấy còn để lại những gì ở phía dưới Hãy subscribe cho kênh La La School Để không bỏ lỡ những video hấp dẫn