Trái Đất Trước Khi Có Loài Người (FULL): Từ Siêu Lục Địa Pangaea Đến Ngày Khủng Long Biến Mất

Vào một ngày mùa xuân, 66 triệu năm trước, một khối đá rộng khoảng 10 km lao xuống vùng biển nông, nơi bây giờ là bán đảo Yucatan của Mexico. Chỉ trong vài giờ, sóng thần cao hàng trăm mét quét qua các bờ biển và đá nóng chảy rơi xuống như mưa lửa. Chỉ trong vài năm, khoảng 3 phần tư số loài sinh vật trên trái đất biến mất Những con khủng long đã thống trị mặt đất hơn 160 triệu năm, không còn nữa Nhưng trước ngày ấy rất lâu, trái đất đã là một thế giới khác hẳn Không có châu Á như ta biết, không có Đại Tây Dương, không có Biển Đông Gần như toàn bộ đất liền dồn lại thành một khối khổng lồ duy nhất Giữa một đại dương bao trùm nửa hành tinh Các nhà khoa học gọi nó là Pangaea, nghĩa là toàn bộ đất liền Những ngọn núi ở miền đông nước Mỹ và vùng cao nguyên East Scotland từng thuộc cùng một hệ thống núi Những tảng đá vôi ở vịnh Hạ Long từng là bùn dưới đáy một vùng biển ấm Và chỉ cách biên giới nước ta không xa, bên kia dãy trường Sơn Những con khủng long có cánh buồm trên lưng từng đi dọc bờ sông bắt cá Đây là câu chuyện về trái đất trước khi có loài người Một câu chuyện dài hàng trăm triệu năm về những lục địa biết trôi, những khu rừng biến thành than hai cuộc đại tuyệt chủng và mảnh đất mà nay chúng ta gọi là Việt Nam đã được nhào nặn ra như thế nào? Năm 1912, một nhà khí tượng học người Đức tên là Alfred Wegener đứng trước các nhà địa chất ở thành phố Frankfurt và nói một điều mà gần như không ai muốn nghe. Ông cho rằng các lục địa không đứng yên, chúng đã từng dính liền với nhau thành một khối, rồi tách ra và trôi dần tới vị trí hôm nay. Ý tưởng ấy bắt đầu từ một điều mà ai nhìn bản đồ thế giới cũng có thể thấy. Bờ Đông của Nam Mỹ và bờ Tây của Châu Phi khớp vào nhau gần như hai mảnh ghép. Trước Wegener đã có người để ý điều này Nhưng ông là người đầu tiên kiên nhẫn gom lại mọi loại bằng chứng Những lớp đá giống hệt nhau ở hai bờ đại dương Những hóa thạch giống nhau ở những lục địa cách xa nhau Và dấu vết băng hà cổ ở những nơi bây giờ nóng như Ấn Độ và Châu Phi Băng hà ở xứ nóng là một câu đố lớn Ở miền Nam Châu Phi, ở Ấn Độ, ở Úc Người ta tìm thấy những vết cào xước trên đá Do những dòng sông băng khổng lồ để lại Nếu các lục địa vẫn nằm ở chỗ cũ Thì làm sao vùng gần xích đạo lại từng phủ băng Wegener trả lời Vì khi ấy, chúng không nằm ở chỗ cũ Chúng từng tụ lại gần cực nam Năm 1915 Ông viết tất cả vào một cuốn sách về nguồn gốc của các lục địa và đại dương Phần lớn dưới địa chất thời ấy chế diễu ông Câu hỏi họ đặt ra rất khó trả lời Lực nào đủ mạnh để đẩy cả một lục địa đi qua đáy đại dương Wegener không có câu trả lời thuyết phục Năm 1930, ông mất trong một chuyến thám hiểm trên lớp băng Greenland Khi ý tưởng của mình vẫn còn bị coi là chuyện viển vông Phải mất hơn 30 năm sau, khoa học mới chứng minh rằng Về điều cốt lõi, ông đã đúng, các lục địa thật sự di chuyển Và ngay lúc này, khi bạn đang xem câu chuyện này, mặt đất dưới chân bạn cũng đang trôi đi, chậm cỡ tốc độ móng tay mọc ra. Để hiểu vì sao điều ấy quan trọng, hãy nghĩ về cách người ta nhìn trái đất trước thời Wegener. Nhiều nhà khoa học tin rằng giữa các lục địa từng có những cây cầu đất liền khổng lồ Rồi những cây cầu ấy sụp xuống đáy biển Đó là cách họ giải thích vì sao cùng một loài vật lại có mặt ở hai bờ đại dương Nhưng không ai tìm thấy dấu vết của những cây cầu đã chìm ấy Wegener đưa ra một lời giải đơn giản hơn nhiều và cũng táo bạo hơn nhiều Không cần cầu vì chính các lục địa đã từng chạm vào nhau Những bằng chứng mạnh nhất nằm trong hóa thạch ở miền Nam Châu Phi và ở Nam Mỹ Người ta tìm thấy xương của cùng một loài bò sát nhỏ sống dưới nước Tên là Mesosaurus Nó dài chừng 1 mét, không thể bơi qua hàng nghìn km đại dương mặt Vậy làm sao nó có mặt ở cả 2 bờ Một loài thú bò sát ăn thịt to cỡ con chó sói Tên là Sinonathus Cũng để lại xương ở cả 2 nơi ấy Một loài cây cổ tên là Glossopteris Với những chiếc lá hình lưỡi để lại hóa thạch ở Nam Mỹ, Châu Phi, Ấn Độ, Úc và cả châu Nam Cực Hạt của nó quá nặng để gió mang qua biển Loại bò sát ăn cỏ Listerosaurus, to cỡ một con lợn, được tìm thấy ở châu Phi, Ấn Độ và về sau ở cả Nam Cực Wegener không kịp biết phát hiện ở Nam Cực, nhưng nó đến đúng như ý tưởng của ông dự đoán Tất cả những mảnh vụn ấy chỉ có thể giải thích được nếu các lục địa phía Nam từng nối liền với nhau Lời giải cho câu hỏi về lực đẩy đến từ đáy biển Sau chiến tranh thế giới thứ hai, các con tàu khảo sát dùng máy đo tiếng vọng Và máy đo từ trường để vẽ bản đồ đáy đại dương Họ phát hiện một dãy núi ngầm khổng lồ chạy dọc giữa Đại Tây Dương Ở đó, đá nóng chảy trào lên, nguội đi và tạo thành đáy biển mới Đẩy hai bên ra xa nhau Trong những năm 1960, các nhà khoa học nhận ra hai điều Càng xa sống núi, đá đáy biển càng già Và trong đá còn ghi lại những giải từ tính đảo chiều Đối xứng hoàn hảo hai bên sống núi Như một cuốn băng ghi lại những lần từ trường trái đất đảo cực Đáy biển đang lớn lên từ giữa và mang các lục địa đi theo Ngày nay chúng ta không cần đoán nữa Ở giữa Đại Tây Dương, đáy biển tách ra trung bình khoảng 2,5 cm mỗi năm Tức khoảng 25 km trong 1 triệu năm Các trạm định vị vệ tinh đo được chuyển động ấy mỗi ngày Vỏ trái đất bị chia thành những mảng lớn trôi trên lớp đá nóng mềm bên dưới Lý thuyết ấy được gọi là kiến tạo mảng Và nó cho phép các nhà khoa học tua ngược đồng hồ Để vẽ lại bản đồ thế giới hàng trăm triệu năm trước Đủ xa, chúng ta sẽ tới một thời mà đất liền gần như trơ trụi Hơn 500 triệu năm trước, sự sống vẫn chỉ ở dưới nước Đã có những sinh vật mềm, dẹt, hình chiếc lá hay chiếc bía nằm trên đáy biển Rồi khoảng 539 triệu năm trước, mở đầu kỷ Cambri, các đại dương bắt đầu đầy những sinh vật có vỏ, có mắt, có chân. Các nhà khoa học gọi đó là vụ bùng nổ kỷ Cambri Nó không xảy ra trong một ngày mà kéo dài hàng chục triệu năm Nhưng với trái đất, đó là một bước nhảy vọt Những con bọ ba thùy bò trên đáy biển Những sinh vật kỳ lạ có năm mắt, có vòi, có gai Bơi giữa những dạng đá vôi đầu tiên Những kẻ săn mồi đầu tiên có móng vuốt và miệng tròn như chiếc vòng Lúc ấy, các lục địa nằm dài rác, phần lớn ở nửa phía nam của trái đất Trên mặt đất không có cây, không có cỏ, chỉ có đá và cát Có lẽ thêm những lớp vi khuẩn mỏng bám trên đá ẩm khoảng 470 triệu năm trước Những loài thực vật nhỏ bé đầu tiên bắt đầu bám lên đất ẩm ven nước Chúng không có rễ thật, không có hoa, chỉ cao vài cm, giống như rêu Nhưng chúng đã bắt đầu biến đá thành đất Dễ và xác của chúng giữ lại bùn cát, làm mềm đá tạo nên lớp đất đầu tiên sau thực vật là những con động vật nhỏ không xương sống như rết và bọ cạp cổ theo lên cạn. Rồi khoảng 375 triệu năm trước, một loài cá có vây thùy dày sống ở vùng nước nông bắt đầu chống vây xuống bùn. Năm 2004, các nhà khoa học tìm thấy hóa thạch của nó trên một hòn đảo lạnh giá ở vùng Bắc Cực của Canada và đặt tên là Tiktaalik. Nó có mang và vẩy như cá, nhưng có cổ, có phổi đơn giản và xương vây giống những chiếc chân đầu tiên. Nó chưa phải con vật đầu tiên đi trên cạn, mà là một hình mẫu của bước chuyển tiếp. Từ những sinh vật như thế, động vật có xương sống bắt đầu bước lên đất liền. Hãy hình dung một bãi biển của thời ấy. Sóng vỗ lên bờ cát giống như hôm nay, mặt trời mọc và lặn như hôm nay, nhưng trên bờ không có một chiếc lá, không một tiếng chim, không một con côn trùng, chỉ có tiếng gió và tiếng sóng, ngày cũng ngắn hơn vì khi ấy trái đất quay nhanh hơn một chút, toàn bộ sự sống của hành tinh vẫn nằm dưới mặt nước chờ một ngày bước lên bờ. Khoảng 350 triệu năm trước, trái đất bước vào kỳ than đá Những vùng đất thấp gần xích đạo phủ kín những khu rừng đầm lầy khổng lồ Không phải cây gỗ như hôm nay, mà là những cây dương sỉ thân gỗ Những cây thạch tùng có vỏ như vảy cá cao tới 30 mét Những cây mộc tặc to như thân cột Dưới tán rừng là nước đọng, bùn đen và hơi nóng ẩm Khi những cây ấy chết, chúng đổ xuống nước đầm và bị vùi lấp trước khi kịp phân hủy hết Qua hàng triệu năm, lớp xác cây bị ép chặt, nóng lên và biến thành than đá Rất nhiều mỏ than ở châu Âu và Bắc Mỹ mà con người khai thác trong cuộc cách mạng công nghiệp Chính là những khu rừng của thời ấy Nói cách khác, những cỗ máy hơi nước đầu tiên đã chạy bằng ánh nắng mặt trời của 300 triệu năm trước Dừng nhiều đến mức khí oxy trong không khí tăng lên rất cao, theo nhiều ước tính có lúc vượt 30%, trong khi hôm nay chỉ khoảng 21%. Trong thế giới ấy, có những sinh vật lớn tới kích thước đáng sợ Ở nước Pháp, người ta tìm thấy hóa thạch của Meganeura Một họ hàng cổ của chuồn chuồn, dài cánh khoảng 70cm Ở nước Anh, một mảnh xác lột cho thấy loài Arthropleura Một con vật nhiều chân giống con cuốn chiếu Có thể dài khoảng 2m6, bò giữa những thân cây đổ Các nhà khoa học vẫn còn tranh luận oxy cao Có phải là lý do duy nhất khiến chúng to như vậy hay không? Nhưng có một điều chắc chắn, đây là thời hoàng kim của rừng đầm lầy và nó không kéo dài mãi Khoảng 305 triệu năm trước, khí hậu trở nên khô và lạnh hơn ở nhiều nơi Những khu rừng than đá bị vỡ thành từng mảng nhỏ như những hòn đảo xanh giữa vùng đất khô Trong những cánh rừng ẩm ướt đó đã xuất hiện những loài động vật có xương sống đầu tiên biết đẻ trứng có vỏ Không cần quay về nước để sinh sản Đó là một phát minh lớn của sự sống Khi rừng co lại và đất liền khô đi Chính những con vật này có lợi thế Từ chúng sẽ sinh ra hai nhánh lớn Một nhánh dẫn tới bò sát, khủng long và chim Nhánh kia dẫn tới động vật có vú Và cuối cùng là chúng ta Trong khi rừng than đá lan rộng, các lục địa đang chậm rãi tiến lại gần nhau Từ khoảng 335 tới 320 triệu năm trước, khối lục địa phía Nam gồm Nam Mỹ, Châu Phi, Ấn Độ, Nam Cực và Úc mà các nhà khoa học gọi là Gondwana ép dần vào khối lục địa phía Bắc gồm Bắc Mỹ và Châu Âu Vụ va chạm diễn ra từng bước kéo dài hàng chục triệu năm chậm tới mức không sinh vật nào có thể nhận ra Hãy subscribe cho kênh Ghiền Mì Gõ Để không bỏ lỡ những video hấp dẫn Hãy subscribe cho kênh Ghiền Mì Gõ Để không bỏ lỡ những Nhưng đá của chúng vẫn kể lại rằng chúng từng là một khối liền video hấp dẫn Đến khoảng 250 triệu năm trước, Panjia đã thành hình Một khối đất hình chữ C khổng lồ kéo dài gần từ cực Bắc tới cực Nam Bao quanh nó là một đại dương duy nhất, rộng hơn Thái Bình Dương hôm nay rất nhiều Tên là Panthalassa, nghĩa là toàn bộ biển cả Ở phía đông, một vùng biển hình cái nêm ăn sâu vào lục địa, gọi là biển Tethys Và chính ở vùng biển Tethys ấy, những mảnh đất nhỏ sẽ trở thành Đông Nam Á đang trôi nổi Sống trên Pangaea không dễ dàng Những vùng đất ở sâu bên trong cách biển hàng nghìn km nên nhiều nơi rất khô và nóng Với những sa mạc rộng mênh mông, mùa hè và mùa đông chênh nhau dữ dội Các mô hình khí hậu cho thấy sự chênh lệch nhiệt giữa khối đất khổng lồ và đại dương bao quanh Đã tạo ra những hệ thống gió mùa cực lớn Mang mưa như trút vào một số vùng ven biển Trong khi những vùng khác khô cằn hàng tháng trời Nhưng Pangaea cũng có những vùng ẩm và xanh Những thung lũng sông, những bờ biển nhiệt đới Và vì gần như mọi vùng đất đều liền nhau Động vật có thể đi rất xa Một con vật có thể đi bộ từ nơi này là Nam Cực Sang nơi này là Châu Phi mà không cần qua biển Đó là lý do vì sao cùng một loài lại để lại xương ở những lục địa Mà hôm nay cách nhau cả đại dương Pangaea cũng không phải là một khối đất yên tĩnh Ở rìa của nó, những mảng đại dương chui xuống dưới lục địa Sinh ra những chuỗi núi lửa dài Ở bên trong, những dãy núi cũ bị bào mòn Cát bụi trôi xuống những bồn trũng rộng lớn Những sa mạc của thời ấy Để lại những lớp cát kết đỏ dày hàng trăm mét Mà hôm nay, người ta còn thấy ở nhiều nơi trên thế giới Trong những lớp đá ấy Đôi khi còn in những dấu chân của những con vật đã đi qua những đụn cát 200 triệu năm trước Vậy, mảnh đất của Việt Nam hôm nay khi ấy ở đâu? Câu trả lời khá bất ngờ, nó chưa phải là một mảnh đất liền như bây giờ Phần lớn đất Việt, phía nam sông Mã, nằm trên một khối lục địa nhỏ mà các nhà địa chất gọi là khối Đông Dương Phía bắc là một khối khác, gọi là khối Hoa Nam, gồm cả vùng đông bắc nước ta Cả hai từng là những mảnh tách ra từ rìa của các lục địa phía nam, rồi trôi dần lên phía bắc qua vùng biển Tethys Giữa hai khối đất ấy từng có một vùng đại dương Dấu vết của nó vẫn còn, ở thung lũng sông Mã, các nhà địa chất Việt Nam tìm thấy những khối đá, vốn là vỏ của đáy đại dương cổ, có tuổi khoảng 387-313 triệu năm, bị kẹp lại giữa hai lục địa, rồi đại dương ấy khép lại. Theo một mô hình được dùng rộng rãi, sự va chạm giữa khối Đông Dương và khối Hoa Nam diễn ra mạnh nhất vào khoảng 250-230 triệu năm trước, quanh thời kỳ Trias. Một số nhà khoa học cho rằng hai khối đã chạm nhau từ sớm hơn rồi bị ép lại lần nữa Nhưng vết nối thì vẫn nằm đó, chạy dọc theo vùng Tây Bắc và Thanh Hóa, được gọi là đới khâu sông Mã Vụ va chạm ấy làm núi đồi trên khắp vùng Đông Dương nhô lên Các nhà địa chất người Pháp nghiên cứu ở đây từ đầu thế kỷ 20 đã đặt tên cho giai đoạn tạo núi này theo chính tên của bán đảo Chu kỳ tạo núi Indo-Sinian một cái tên địa chất được dùng khắp thế giới có nguồn gốc từ vùng đất của chúng ta Cùng thời gian ấy, ở vùng Quảng Ninh những khu rừng kỳ Trias mọc lên trong các bồn trũng Lá và thân cây của chúng còn được giữ lại trong các vỉa than Hòn Gai Mỗi khi một mẩu than Quảng Ninh cháy đỏ đó là ánh nắng của hơn 200 triệu năm trước Còn những ngọn núi đá vôi mà chúng ta yêu thích ở Vịnh Hạ Long, ở Phong Nha Ở Tràng An, chúng được tạo thành từ đâu? Từ đáy biển Ở Hạ Long, những tập đá vôi dày khoảng 1.000 mét được lắng động trong những vùng biển nông ấm áp Vào cuối kỷ Than Đá và kỷ Permi hơn 250 triệu năm trước Vỏ và xương của vô số sinh vật biển nhỏ bé lắng xuống đáy, dày lên từng lớp rồi đông cứng thành đá Ở Phong Nha, lịch sử địa chất được truy ngược về khoảng 400 triệu năm Sau đó vỏ trái đất nâng những tầng đá ấy lên khỏi mặt nước Và mưa nhiệt đới khoét chúng thành những hình dạng mà ta thấy hôm nay Cần nhớ rằng tuổi của đá không phải là tuổi của cảnh quan Đá thì cổ hơn khủng long Còn những ngọn tháp và hang động thì được tạc ra muộn hơn rất nhiều Nhưng khi đứng giữa vịnh Hạ Long Bạn thật sự đang đứng giữa đáy của một vùng biển cổ Khoảng 252 triệu năm trước, ở vùng đất này là Siberia của nước Nga, mặt đất bắt đầu nứt ra. Đó không phải là một ngọn núi lửa hình nón như chúng ta hình dung. Đó là những khe nứt dài Từ đó dung nham tuôn ra hết đợt này tới đợt khác Phủ lên một vùng rộng lớn hơn cả nhiều quốc gia gộp lại Magma còn len vào lòng đất Tạo thành những vỉa đá khổng lồ Lớp đá bazan ấy ngày nay được gọi là bẫy Siberia Dung nham không phải là thứ giết chết nhiều sinh vật nhất Thứ giết chết chúng là khí Khi magma xuyên qua những tầng than đá và đá vôi dưới lòng đất Nó nung nóng chúng và giải phóng một lượng khổng lồ khí carbonic và các khí khác Trái đất nóng lên, nước biển ấm lên, mất oxy và trở nên chua hơn Một hồ sơ ở Iran cho thấy nhiệt độ nước ở đó có thể đã tăng khoảng 12 độ Những sinh vật có vỏ đá vôi như san hô và nhiều loài trai ốc là những nạn nhân đầu tiên Kết quả là cuộc đại tuyệt chủng lớn nhất trong lịch sử sự sống Xảy ra vào cuối kỷ Permi Khoảng 251,9 triệu năm trước, theo một tổng quan năm 2022, khoảng 81-94% số loài sinh vật biển biến mất Trên cạn, khoảng 70% số họ động vật có xương sống không còn Những con bọ ba thùy đã sống gần 300 triệu năm, mất hẳn từ đây Các nhà khoa học gọi sự kiện ấy là cuộc đại diệt vong Một trong những nơi ghi lại rõ nhất khoảnh khắc ấy lại nằm không xa nước ta Ở Mây Sơn, tỉnh Chiết Giang, miền nam Trung Quốc Đây là mặt cắt chuẩn của cả thế giới cho danh giới này Trong vách đá ở đó, các nhà khoa học có thể chỉ tay vào đúng lớp đất Đánh dấu sự chuyển giao giữa hai kỳ địa chất Bên dưới là một đại dương đầy sự sống Bên trên là một đại dương gần như trống rỗng Ở Mây Sơn có những lớp tro núi lửa mỏng xen giữa các lớp đá Và những hạt khoáng zircon cho phép tính tuổi rất chính xác Nhờ chúng, một nhóm nghiên cứu đã tính ra rằng Đợt mất mát chính có thể chỉ diễn ra trong khoảng 60.000 năm Với con người, đó là một khoảng thời gian rất dài Nhưng với trái đất, đó chỉ là một cái chớp mắt Sau cuộc đại diệt vong, trái đất là một nơi hoang vắng, rừng biến mất trên nhiều vùng, các dạng san hô biến mất, nhiều vùng biển gần như không còn sinh vật lớn. Trong đá của thời kỳ ngay sau đó, các nhà khoa học hầu như không tìm thấy lớp than nào. Như thế, những khu rừng đã ngừng mọc trong một thời gian dài, nhưng sự sống không biến mất hoàn toàn. Trong số những kẻ sống sót, có một con vật thấp, chắc có hai chiếc răng nanh và mỏ như mỏ rùa Lystrosaurus. Chính loài vật mà hóa thạch của nó đã giúp chứng minh Pangaea Nó sống sót và lan rộng, phổ biến tới mức ở một số vùng của Nam Phi Phần lớn xương động vật trong đá thuộc về nó Không ai biết chắc vì sao nó may mắn như vậy Có thể vì nó ăn được nhiều loại thức ăn Biết đào hang trú nóng Và lớn nhanh Sinh sản sớm Lystrosaurus không phải là khủng long Và cũng không hẳn là bò sát như thằn lằn hay cá sấu Nó thuộc nhóm động vật gọi là thú bò sát Là họ hàng xa của động vật có vú Trong cùng nhóm lớn ấy Có những dòng nhỏ bé sẽ dần dần có lông Có răng chuyên biệt cho từng việc Có thân nhiệt ổn định Nói cách khác, những họ hàng rất xa của chúng ta đã đi qua cuộc đại tuyệt chủng ấy Thế giới phải mất rất lâu để hồi phục Một số nhóm sinh vật trở lại sau 1 tới 3 triệu năm Nhưng những hệ sinh thái biển phức tạp và ổn định phải chờ khoảng 8 tới 9 triệu năm Trong những vùng biển trống trải xuất hiện những loài bò sát biển mới Có loài thằn lằn cá khổng lồ ở vùng nay là bang Nevada của nước Mỹ Dài hơn 15 mét, có lẽ tụ về những vùng biển nhất định để sinh con Trên cạn, những nhóm bò sát mới tranh nhau những chỗ trống mà những loài đã mất để lại Họ hàng của cá sấu trở thành những kẻ săn mồi lớn nhất Có loài đi bằng 4 chân, có loài đứng lên bằng 2 chân Và giữa chúng có một nhóm nhỏ bé Nhanh nhẹt, chạy bằng hai chân sau, đang chờ thời Có một bài học lớn từ thời kỳ này Những loài sống sót không phải lúc nào cũng là những loài to nhất, mạnh nhất hay hung dữ nhất Thường thì đó là những loài nhỏ, ăn tạp, sinh sản nhanh và sống được ở nhiều nơi Khi thế giới thay đổi quá nhanh, sự linh hoạt quan trọng hơn sức mạnh Bài học ấy sẽ còn lặp lại gần 200 triệu năm sau Khi một thảm họa khác ập xuống những con khủng long Khoảng 233 tới 230 triệu năm trước, ở vùng đất này là Brazil và Argentina, những con khủng long đầu tiên được xác nhận đã xuất hiện. Chúng không hề khổng lồ, Eoraptor tìm thấy ở thung lũng Ischigualasto của Argentina, chỉ dài khoảng 1 mét, chạy nhanh bằng 2 chân sau. Vào thời ấy, khủng long chỉ là một nhóm nhỏ giữa những loài bò sát lớn hơn như họ hàng của cá sấu, rồi khí hậu thay đổi. Khoảng 234 tới 232 triệu năm trước, trái đất trải qua những đợt chuyển sang ẩm ướt rồi lại khô đi, các nhà khoa học gọi là thời kỳ mưa các nghi an. không phải mưa liên tục 2 triệu năm mà là những biến động khí hậu mạnh gắn với các đợt núi lửa lớn Sau giai đoạn ấy, khủng long bắt đầu đa dạng hơn và lan ra khắp Pansia vì đất liền vẫn nối liền một loài vật có thể đi từ đầu này tới đầu kia của thế giới Cũng trong kỷ Trias, những họ hàng gần nhất của động vật có vú xuất hiện Một trong số đó là Moganucodon nhỏ như con chuột chù có lẽ sống về đêm và săn côn trùng trong bóng tối Những chiếc răng li ti của nó ở xứ Uyên, nước Anh, có tuổi gần 200 triệu năm Tổ tiên gần của thú đã sống cạnh khủng long ngay từ những ngày đầu Trên trời, khoảng 228 triệu năm trước, những loài bò sát bay đầu tiên giang rộng đôi cánh bằng da Chúng thường bị gọi là khủng long bay, nhưng thật ra chúng không phải khủng long mà là một nhánh họ hàng gần Dưới biển, những con thằn lằn cá và những loài bò sát biển khác thống trị vùng nước Cuối kỷ Trias, khoảng 201 triệu năm trước, lại có một đợt núi lửa lớn khác đúng nơi Pangaea bắt đầu nứt ra, giữa vùng này là châu Mỹ và châu Phi. Một cuộc đại tuyệt chủng nữa xảy ra, xóa sổ nhiều đối thủ lớn của khủng long, trong đó có phần lớn họ hàng của cá sấu. Khi bụi lắng xuống, khủng long đã gần như không còn đối thủ xứng tầm trên mặt đất Thời đại của chúng thật sự bắt đầu Vì sao khủng long lại thắng? Các nhà khoa học vẫn còn tranh luận Có thể vì chúng đứng thẳng, chân đặt ngay dưới thân, giúp chúng chạy nhanh và bền Có thể vì hệ hô hấp của chúng hiệu quả, giống như loài chim ngày nay, với những túi khí giúp lấy oxy tốt hơn Cũng có thể chỉ vì chúng may mắn hơn sống sót qua những biến động mà đối thủ không qua được Có lẽ câu trả lời là sự kết hợp của tất cả những điều ấy Pangaea không bị xé ra trong một ngày Khoảng 200 triệu năm trước Những vết nứt bắt đầu mở ra giữa nơi này là Bắc Mỹ và Châu Phi Dung nham trào lên dọc theo vết nứt Nước biển tràn vào Vào khoảng 195 triệu năm trước, đáy đại dương mới bắt đầu hình thành ở đó Từ một khe hẹp, phần giữa của đại tây dương non trẻ ra đời Và mỗi năm nó lại rộng thêm vài cm Rồi siêu lục địa tách thành hai khối lớn Ở phía bắc là Laurasia, gồm Bắc Mỹ, Châu Âu và phần lớn Châu Á Ở phía nam là Gondwana, gồm Nam Mỹ, Châu Phi, Ấn Độ, Nam Cực và Úc Rồi Gondwana cũng vỡ tiếp Nam Mỹ rời châu Phi, mở ra phần Nam của Đại Tây Dương Ấn Độ tách ra thành một hòn đảo lớn và bắt đầu cuộc hành trình về phía Bắc Một cuộc hành trình sẽ thay đổi cả châu Á Còn khối Đông Dương và Hoa Nam lúc này đã gắn chặt với nhau nằm ở rìa đông của lục địa phía Bắc Những vùng đất thấp ở Lào, Thái Lan và một phần đất Việt Có những dòng sông lớn chảy qua những đồng bằng rộng Bồi đắp nên những lớp đất cát màu đỏ Chính những lớp đá đỏ ấy Về sau sẽ giữ lại xương của khủng long Khi các lục địa xa nhau, động vật trên mỗi lục địa cũng dần đi theo những con đường tiến hóa khác nhau Trong kỷ Jura, những loài khủng long cổ dài khổng lồ xuất hiện, nặng hàng chục tấn, cao bằng một tòa nhà nhiều tầng Những loài ăn thịt lớn đi săn chúng, khí hậu ấm, rừng cây lá kim, cây tuế và dương sỉ phủ kín nhiều vùng đất Chưa có một bông hoa nào trên trái đất Khoảng 150 triệu năm trước, ở vùng đất này là miền nam nước Đức, một sinh vật nhỏ có răng, có đuôi dài bằng xương, nhưng lại mang bộ lông vũ và đôi cánh, rơi xuống một đầm phá và bị vùi trong lớp đá vôi mịn. Năm 1861, người ta tìm thấy nó và đặt tên là Archaeopteryx Từ đó tới nay, nhiều hóa thạch khủng long có lông vũ khác đã được tìm thấy, nhất là ở Trung Quốc. Chúng cho thấy lông vũ có trước loài chim và một nhánh khủng long đang dần trở thành chim. Khi Pangaea tan rã, khí hậu cũng thay đổi. Những vùng đất từng nằm sâu trong lục địa nay gần biển hơn, nhận được nhiều mưa hơn. Những vùng biển nông mới tràn vào giữa các mảnh đất, tạo ra những vùng nước ấm giàu sinh vật. Các đại dương mới mở ra cũng làm thay đổi những dòng hải lưu mang nhiệt đi khắp hành tinh. Trái đất bước vào một thời kỳ ấm áp kéo dài, thời kỳ mà các nhà khoa học gọi là trái đất nhà kính. Kỷ phấn trắng bắt đầu khoảng 145 triệu năm trước là thời của một trái đất nóng Khí carbonic trong không khí cao hơn hôm nay nhiều lần Mực nước biển có lúc cao hơn hôm nay khoảng 170 mét Theo một mô hình, biển tràn vào giữa các lục địa Ở Bắc Mỹ, một vùng biển nội địa chia đôi lục địa từ Vịnh Mexico tới tận Bắc Băng Dương Và trong vùng biển ấy, những con thằn lằn biển khổng lồ đi săn Hãy thử hình dung, khoảng 90 triệu năm trước Ở vùng này là Châu Nam Cực, chỉ cách Cực Nam khoảng 900 km, có một khu rừng mưa ôn đới, các nhà khoa học tìm thấy rễ cây, phấn hoa và bào tử trong một lõi khoan dưới đáy biển. Nhiệt độ trung bình năm ở đó khoảng 13 độ, tức là không có băng, giữa nơi mà hôm nay là lớp băng dày hàng nghìn mét. Trên mặt đất còn có một thay đổi lặng lẽ nhưng vĩ đại Những bông hoa đầu tiên Ở Liêu Ninh, Trung Quốc Trong lớp đá khoảng 130 triệu năm tuổi Người ta tìm thấy một trong những thực vật có hoa cổ nhất từng biết Sống trong hồ nước Rồi thực vật có hoa lan nhanh Cùng với côn trùng thụ phấn Cảnh quan bắt đầu có những màu sắc mà trước đó chưa từng có Còn đồng cỏ như hôm nay Thì phải rất lâu sau mới phủ lên mặt đất Khủng long đạt tới kích thước lớn nhất trong lịch sử Ở Argentina, những loài khủng long cổ dài như Argentinosaurus và Patagotitan được ước tính dài khoảng 35 mét và nặng khoảng 70 tấn. Dù bộ xương còn thiếu nhiều nên con số ấy chỉ là ước tính. Có những loài khủng long có sừng, có giáp, có mỏ như mỏ vịt sống thành đàn lớn. Nhiều loài khủng long nhỏ mang lông vũ Dưới biển, những con thằn lằn biển lớn và rùa biển khổng lồ bơi trong những vùng nước ấm Có một điều đáng nhớ, thời đại khủng long kéo dài rất lâu Đến nỗi, những loài khủng long nổi tiếng không hề sống cùng nhau Con tê giác sống cách con khủng long phiến sừng Stegosaurus khoảng 80 triệu năm, xa hơn khoảng cách giữa tê giác và chúng ta hôm nay Trong thế giới ấy, vùng đất Đông Nam Á cũng nóng và ẩm Những dòng sông lớn chảy qua các đồng bằng ở Lào và Đông Bắc Thái Lan mang theo cát và bùn đỏ Ven sông có rừng cây lá kim, cây tuế, dương sỉ và về sau là những cây có hoa đầu tiên, cá, rùa, cá sấu sống dưới nước Và trên những bãi cát ven sông, những con khủng long để lại dấu chân của mình Vậy khủng long có từng sống gần đất Việt không? Câu trả lời là có, ngay bên kia dãy Trường Sơn, ở tỉnh Savannakhet của nước Lào Từ những năm 1930, nhà địa chất người Pháp Hopfe đã tìm thấy xương khủng long trong những lớp đá đỏ của kỷ phấn trắng Năm 1999, một nhóm nhà khoa học Pháp và Lào mô tả một loài khủng long cổ dài từ hai bộ xương tìm thấy ở làng Tang Vay và đặt tên nó theo tên của nơi tìm thấy và của ông Hopfe. Năm 2012, cũng ở Savannakhet, các nhà khoa học công bố một loài khủng long ăn thịt kỳ lạ được đặt tên là Ichthyovenator, nghĩa là kẻ săn cá. Nó có một cánh buồm trên lưng và có lẽ sống ven sông, bắt cá như cá sấu. Một phần bộ xương của nó còn nằm nguyên vị trí như khi con vật nằm xuống. Ở vùng đông bắc Thái Lan, cao nguyên Khorat là một trong những nơi giàu hóa thạch khủng long nhất Đông Nam Á. ở Phu Vieng người ta tìm ra một loài khủng long cổ dài đặt tên năm 1994 ở đó còn có răng của những loài khủng long săn cá xương của những loài khủng long mỏ vịt nguyên thủy và cả những dấu chân khủng long in trên đá như thể chúng vừa đi qua Còn trên lãnh thổ Việt Nam thì sao? Đến nay, chưa có công bố khoa học đáng tin cậy nào xác nhận hóa thạch khủng long được tìm thấy trên đất Việt Một cuộc khảo sát ở Lạng Sơn năm 2024 cũng nói rõ là chưa tìm thấy Những tin đồn về răng khủng long ở nơi này nơi khác vẫn chưa được các nhà khoa học xác minh Hóa thạch nổi tiếng ở mỏ than Na Dương, Lạng Sơn là một loài cá sấu cổ Sống khoảng 39-35 triệu năm trước tức là gần 30 triệu năm sau khi khủng long đã biến mất Lý do không phải vì khủng long không đi qua đây phần lớn đá trên đất Việt có tuổi phù hợp lại là đá hình thành ở biển, ở núi lửa hoặc đã bị nâng lên, bị bào mòn Những lớp đá đỏ lục địa cùng thời như ở Lào và Thái Lan chỉ có ở một số nơi và chưa được khảo sát nhiều Điều đó có nghĩa là câu chuyện khủng long trên đất Việt vẫn còn là một trang giấy trắng Có thể ngày nào đó, ở một vùng đồi đá đỏ nào đó của đất nước một người nông dân hay một nhóm sinh viên địa chất sẽ nhìn thấy một màu xương lạ trong vách đất và lịch sử sẽ được viết thêm 66 triệu năm trước, khủng long vẫn đang ở đỉnh cao Rồi một tiểu hành tinh rộng khoảng 10-15 km lao vào trái đất Với tốc độ hàng chục km mỗi giây Nó rơi xuống vùng biển nông ngoài khơi bán đảo Yucatan Tạo ra một hố va chạm rộng khoảng 180-200 km Nay bị vùi sâu dưới lớp đá trẻ hơn, gọi là hố Chicxulub Năm 1980, nhà vật lý Luis Alvarez, con trai ông là nhà địa chất Walter Alvarez cùng hai nhà hóa học công bố một phát hiện lạ Trong một lớp đất sét mỏng đúng ở ranh giới cuối thời khủng long có rất nhiều nguyên tố irid, một thứ rất hiếm trên vỏ trái đất nhưng phổ biến hơn nhiều trong thiên thạch Lớp đất ấy được tìm thấy ở nhiều nơi trên thế giới Họ cho rằng một vật thể từ vũ trụ đã đâm vào trái đất Khoảng 10 năm sau, người ta xác định được chính cái hố ấy Năng lượng của cú va chạm lớn hơn hàng tỷ quả bom nguyên tử Theo một mô phỏng, năng lượng ban đầu của sóng thần lớn gấp khoảng 30.000 lần trận sóng thần Ấn Độ Dương năm 2004 Đá nóng chảy bắn lên cao rồi rơi xuống như mưa lửa Rồi bụi đá mịn, bụi than và khí lưu huỳnh bao phủ bầu trời, che ánh nắng mặt trời Trái đất chìm vào một mùa đông dài Theo một mô hình, bụi mịn có thể lơ lửng trong không khí tới khoảng 15 năm làm nhiệt độ trung bình toàn cầu giảm tới 15 độ và cây cối gần như ngừng quang hợp trong khoảng 2 năm Khi cây không lớn được, những con vật ăn cây chết đói rồi tới những con vật ăn thịt chúng, chuỗi thức ăn sụp đổ từ gốc Ở một địa điểm tên là Tanis, bang Bắc Dakota của nước Mỹ Các nhà khoa học tìm thấy những con cá chết Với những hạt thủy tinh nhỏ từ vụ va chạm mắc trong mang Nghiên cứu xương của chúng cho thấy Thảm họa xảy ra vào mùa xuân ở bán cầu Bắc Khoảng 3 phần tư số loài sinh vật biến mất Cùng thời điểm ấy, ở Ấn Độ Một đợt phun trào núi lửa khổng lồ khác cũng đang diễn ra Và các nhà khoa học vẫn còn tranh luận nó đã góp phần lớn tới đâu Nhưng phần lớn đồng ý rằng Cú va chạm là tác nhân chính Hãy thử đặt mình ở một nơi rất xa hố va chạm Chẳng hạn như vùng đất nay là Đông Nam Á Ở đó không có sóng thần từ vịnh Mexico Không có mưa đá nóng chảy ngay lập tức Nhưng trong vòng vài giờ, bầu trời có thể đã sáng đỏ lên Vì những mảnh vụn rơi trở lại khí quyển Rồi trong những tuần sau, ánh nắng mờ dần Trời lạnh đi, mưa trở nên độc hại Không có nơi nào trên trái đất thật sự an toàn Không phải tất cả khủng long đều biến mất. Một nhánh của chúng đã sống sót và hôm nay vẫn hót ngoài cửa sổ nhà bạn. Đó là loài chim. Về mặt khoa học, chim chính là khủng long còn sống. Cùng sống sót với chúng là một số loài cá sấu, rùa, rắn, thằn lằn và những loài động vật có vú nhỏ bé Không phải mọi loài trong các nhóm ấy đều thoát nạn Nhưng mỗi nhóm có vài dòng đủ may mắn để đi qua bóng tối Ở Coral Bluff, bang Colorado, các nhà khoa học tìm thấy một chuỗi hóa thạch kể lại một triệu năm đầu tiên sau thảm họa Ngay sau thảm họa, những con thú lớn nhất chỉ nặng chừng nửa ký Rồi dừng hồi phục Và thú to dần lên, trong khoảng 100.000 năm đã có loài to cỡ con gấu mèo Và sau khoảng 700.000 năm có loài nặng gần 50 kg Khi những loài khủng long lớn biến mất, một thế giới trống rỗng mở ra cho chúng Chỉ trong vài triệu năm, động vật có vú đa dạng lên nhanh chóng Chiếm lấy những chỗ mà khủng long để lại Khoảng 56 triệu năm trước, trái đất lại nóng lên đột ngột thêm khoảng 5-8 độ Trong thời kỳ nóng ấy Những loài linh trưởng hiện đại đầu tiên lan rộng trên những tán rừng nhiệt đới Chúng là tổ tiên xa xôi của khỉ, vượn và con người Nhưng con người thì vẫn còn ở rất xa phía trước Trong lúc đó, các lục địa vẫn tiếp tục trôi Sau hành trình hơn 6.000 km, hòn đảo Ấn Độ đâm vào châu Á Khoảng 50-40 triệu năm trước, cú va chạm vẫn đang tiếp diễn tới hôm nay Đẩy dãy Himalaya và cao nguyên Tây Tạng lên cao Sức ép ấy còn làm cả khối đất Đông Dương bị xô lệch về phía Đông Nam dọc theo những đứt gãy lớn. Đứt gãy sông Hồng dài khoảng 1.000 km đã trượt mạnh trong khoảng từ 34 tới 17 triệu năm trước. Chính những biến đổi ấy đã định hình mảnh đất của chúng ta Dòng sông Hồng chảy theo vết đứt gãy, dãy Hoàng Liên Sơn nhô cao Những khối đá vôi cổ bị nâng lên và bị mưa nhiệt đới khoét thành hang động Tổ tiên chung của người và tinh tinh chỉ xuất hiện khoảng 8 tới 6 triệu năm trước Loài người chúng ta, Homo sapiens xuất hiện khoảng 300.000 năm trước Tức là hơn 65 triệu năm sau khi con khủng long cuối cùng ngã xuống Khi con người cuối cùng tới đất Việt, họ đã bước vào một vùng đất được nhào nặn qua hàng trăm triệu năm. mà câu chuyện ấy chưa kết thúc các lục địa vẫn đang trôi vài cm mỗi năm các nhà khoa học đã thử dùng máy tính để nhìn vào tương lai theo nhiều mô hình trong khoảng 200 tới 300 triệu năm nữa các lục địa có thể lại dồn vào nhau tạo thành một siêu lục địa mới có kịch bản gọi nó là Pangaea cuối cùng khi Đại Tây Dương khép lại có kịch bản gọi là Amasia khi Thái Bình Dương biến mất Chưa ai biết chắc hình dạng nào sẽ xảy ra Một nghiên cứu năm 2023 đã mô phỏng khí hậu của siêu lục địa tương lai ấy Khi mặt trời sáng hơn bây giờ một chút Kết quả cho thấy phần lớn đất liền có thể trở nên quá nóng đối với động vật có vú Đó chỉ là một kịch bản, không phải lời tiên tri Nhưng nó nhắc chúng ta rằng trái đất luôn thay đổi Và không có loài nào được hứa hẹn sẽ ở lại mãi mãi Pangaea cũng không phải là siêu lục địa duy nhất Trước nó đã có những siêu lục địa khác Và sau nó có lẽ sẽ có những siêu lục địa khác nữa Trái đất giống như một trái tim đập rất chậm Mỗi nhịp kéo dài hàng trăm triệu năm Gom các lục địa lại rồi lại tách chúng ra Trong nhịp đập ấy, loài người chỉ xuất hiện ở khoảnh khắc cuối cùng Nếu lịch sử trái đất là một ngày Thì loài người chúng ta có mặt chưa tới 10 giây trước nửa đêm Nhưng chúng ta là loài duy nhất biết đọc những trang sử viết trong đá Để biết rằng Mảnh đất dưới chân mình từng là đáy biển, từng trôi qua đại dương Và từng có khủng long đi qua ở bên kia dãy núi Nhìn lại cả hành trình, chúng ta thấy một điều lạ lùng Nếu những khu rừng than đá không bị vùi lấp, sẽ không có than để chạy những cỗ máy đầu tiên Nếu cuộc đại diệt vong không xảy ra, khủng long có lẽ đã không có cơ hội trỗi dậy Và nếu khối đá từ vũ trụ không rơi xuống vào ngày mùa xuân ấy Những con thú nhỏ bé có lẽ đã không bao giờ thoát khỏi bóng tối Và chúng ta có lẽ đã không có mặt ở đây Ở tập tiếp theo, chúng ta sẽ quay về những đại dương cổ Nơi những quái vật biển khổng lồ từng thống trị Trong khi khủng long làm chủ mặt đất Hãy đăng ký kênh Thủa Hồng Hoang để không bỏ lỡ hành trình ấy Và hãy để lại bình luận cho chúng tôi biết Nếu được quay về một thời kỳ trong lịch sử trái đất Bạn sẽ chọn thời nào?