TRIỀU TIÊN LÀM LỘ BÍ MẬT NỖI SỢ HÃI SINH TỬ CỦA TẬP CẬN BÌNH

Ngày 9 tháng 6, CNN đưa tin, trong một gặp thượng đỉnh hiếm hoi với lãnh đạo Kim Jong-un, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã kêu gọi tăng cường hợp tác chiến lược với Triều Tiên. Như chúng ta đã biết, chuyến đi của ông Tập diễn ra vào thời điểm Trung Đông đang vô cùng nóng bóng. Việc ông Tập tới Bình Nhưỡng sau nhiều năm vang bóng là một nước cờ chiến lược. Sau khi được đón tiếp trọng thể, ông đã kêu gọi tăng cường phối hợp và hợp tác chiến lược với Triều Tiên. Cụm từ này nghe có vẻ đầy tính ngoại giao, song nếu đặt vào đúng bối cảnh thì nó có một cái ý nghĩa rất sâu sắc. Rõ ràng là Bắc Kinh đang muốn gửi đi một thông điệp rằng Trung Quốc vẫn là người chơi không thể thiếu trong bài toán Triều Tiên, và nếu Mỹ nghĩ rằng họ có thể tập trung vào Trung Đông, vào Iran, Israel, thì Đông Á vẫn có một quân cờ có thể khiến Washington phải phân tán sự chú ý. Nhưng muốn hiểu hết chuyến đi này, chúng ta phải bắt đầu từ câu hỏi là Kim Jong-un đang lo sợ điều gì? Tại sao Tập Cận Bình lại nôn nóng phải kêu gọi đoàn kết với Triều Tiên như vậy? Đối với ông Kim, vấn đề cốt lõi không chỉ là kinh tế, ngoại giao hay hình ảnh quốc tế. Vấn đề sống còn của ông là bảo vệ chế độ và bảo vệ chính cá nhân mình. Triều Tiên là một quốc gia nhỏ, nghèo đói, bị cô lập và nằm giữa các đối thủ mạnh hơn rất nhiều. Phía nam là Hàn Quốc, đồng minh quân sự của Mỹ. Phía đông là Nhật Bản, nơi đầy các căn cứ quan trọng của Mỹ. Xa hơn nữa là toàn bộ hệ thống đồng minh do Washington dẫn dắt ở Tây Thái Bình Dương. Kim Jong-un hiểu rất rõ một điều, nếu Triều Tiên mất khả năng gian đe, chế độ của ông có thể rơi vào thế cực kỳ nguy hiểm. Từ góc nhìn của Bình Nhưỡng, bài học của thế giới hiện đại rất rõ ràng, những chế độ bị Mỹ coi là thù địch nếu không có năng lực gian đe đủ mạnh, rất dễ bị cô lập, bị trừng phạt, bị ép thay đổi hoặc thậm chí là bị lật đổ. Dù mỗi trường hợp có bối cảnh khác nhau, Triều Tiên luôn hiểu chúng theo một cách duy nhất, đó là chỉ có sức mạnh cứng mới bảo vệ được quyền lực. Đó là lý do ông Kim Jong-un đã nhìn vào số phận của các chính quyền như Iraq, Libya, Venezuela, Iran rồi tự rút ra kết luận cho mình. Với Bình Nhưỡng, điều đáng sợ nhất là một ngày nào đó chính mình trở thành mục tiêu tiếp theo. Bởi vậy, họ không xem hạt nhân là một quân bài mặt cả thông thường, mà là bảo hiểm sinh tồn, là chiếc cọc duy nhất mà chế độ phải bám vào để duy trì quyền lực. Khi ông Kim liên tục khẳng định không có chuyện phi hạt nhân hóa bán đảo Triều Tiên, đó không phải là một tuyên bố nhất thời, mà đó là kết luận chiến lược của cả một chế độ. Với ông, từ bỏ hạt nhân đồng nghĩa với việc tự tháo bỏ lớp áo giáp cuối cùng. Một khi không còn hạt nhân, Triều Tiên chỉ còn là một quốc gia nghèo, bị cấm vận, phụ thuộc vào nước lớn và bị bao quanh bởi hệ thống đồng minh của Mỹ. Đó cũng là lý do cho những thay đổi về hiến pháp và học thuyết an ninh của Triều Tiên. Khi một nhà nước đưa vai trò hạt nhân, quyền chỉ huy hạt nhân và logic đáp trả vào cấu trúc pháp lý cao nhất, thì rõ ràng là họ đang gửi đi hai thông điệp cùng lúc. Với bên ngoài, họ nói rằng hạt nhân không còn là thứ có thể đem ra mặt cả dễ dàng. Với bên trong, họ nói rằng an ninh của quốc gia và sự sống còn của chế độ gắn liền trực tiếp với quyền lực cá nhân của lãnh tụ tối cao. Đó là cách Bình Nhưỡng biến hạt nhân thành công cụ bảo vệ cá nhân lãnh đạo, bảo vệ chế độ và bảo vệ vị thế mặt cả của mình. Và chính điểm này làm cho vấn đề hạt nhân Triều Tiên khác rất xa vấn đề hạt nhân Iran. Iran và Triều Tiên thường được đặt cạnh nhau vì cả hai đều đối đầu với Mỹ, đều bị trừng phạt, đều có năng lực tên lửa và đều dùng chương trình hạt nhân như là công cụ gian đe. Song bản chất hai trường hợp này rất khác nhau. Iran, vì mặt chính thức, vẫn nằm trong câu chuyện ngưỡng hạt nhân. Tehran có năng lực làm giàu uranium, có cơ sở hạt nhân, có trình độ công nghệ đáng kể. Nhưng câu hỏi quốc tế vẫn xoay quanh việc Iran đã bước hẳn sang vũ khí hạt nhân hay chưa, và liệu có thể ngăn họ lại bằng đàm phán, trừng phạt, hoặc tấn công hay không? Triều Tiên thì khác. Họ đã bước qua ngưỡng đó từ lâu. Bình Nhưỡng tuyên bố mình là quốc gia hạt nhân. Họ đã thử hạt nhân, phát triển tên lửa đạn đảo, đưa hạt nhân vào học thuyết an ninh, vào hiến pháp và vào tính chính danh của chế độ. Và đây rõ ràng là sự khác biệt rất lớn. Chính sự khác biệt đó dẫn tới một câu hỏi cực kỳ quan trọng đó là, Hoa Kỳ có thể tấn công vào cơ sở hạt nhân của Iran, nhưng liệu có thể làm điều tương tự với Triều Tiên hay không? Câu trả lời đó là, về mặt kỹ thuật thì Mỹ có năng lực quân sự rất lớn, nhưng về mặt chiến lược, Triều Tiên là một bài toán nguy hiểm hơn Iran rất nhiều. Với Iran, Mỹ hoặc Israel có thể trình bày các đòn tấn công vào cơ sở hạt nhân dưới danh nghĩa là ngăn chặn phổ biến hạt nhân, dù rủi ro rất lớn, kích bản đó vẫn được đặt trong logic là đánh để ngăn Iran có bom. Nhưng với Triều Tiên, câu chuyện hoàn toàn khác. Nếu Mỹ tấn công hạ tầng hạt nhân Triều Tiên, trong mắt Bình Nhưỡng, đó sẽ là đòn đánh vào sự sinh tồn của chế độ. Và trong mắt Bắc Kinh, nó cũng không chỉ là chuyện giữa Mỹ và Triều Tiên, nó là cuộc khủng hoảng ngay sát biên giới Trung Quốc. Các cơ sở hạt nhân và tên lửa quan trọng của Triều Tiên nằm ngay sát sườn Trung Quốc. Điển hình là Yongbyon, trung tâm hạt nhân nổi tiếng nhất của Triều Tiên, nằm sâu trong nội địa phía Bắc. Cách đây vài ngày, lãnh đạo Triều Tiên cũng đã tới thăm một cơ sở hạt nhân và nhấn mạnh rằng nước này đang triển khai kế hoạch tương lai đầy tham vọng nhằm tăng cường sức mạnh hạt nhân quốc gia với tốc độ theo cấp số Nhật. Mặc dù Triều Tiên không công bố địa điểm cụ thể của cơ sở mà ông Kim tới thăm, song các chuyên gia nhận định rằng đây nhiều khả năng là nhà máy làm dầu uranium mới xây dựng tại Yongbyon, hay như là khu vực Punggiri, nơi từng diễn ra các vụ thử hạt nhân, nằm ở vùng núi Đông Bắc, cũng không quá xa Trung Quốc. Điều đó có nghĩa là nếu Mỹ hoặc là đồng minh tấn công vào các cơ sở này, hậu quả không dừng lại bên trong lãnh thổ Triều Tiên, mà nó có thể tạo ra rủi ro phóng xạ, môi trường, dòng người tị nạn, khỗn loạn biên giới, rồi rủi ro quân sự nếu như Bình nhượng đáp trả. Và rủi ro lớn nhất đối với Bắc Kinh đó là quân đội Mỹ-Hàn có thể tiến sát hơn tới sông áp lục, tức là sát cửa ngõ Đông Bắc Trung Quốc. Mà đối với Trung Quốc, Triều Tiên lại là vùng đệm chiến lược, là lớp trắn giữa lực lượng Mỹ ở Hàn Quốc với vùng Đông Bắc Trung Quốc như Liêu Ninh, Cát Lâm, Hắc Long Giang, và xa hơn là toàn bộ không gian công nghiệp quân sự ở Đông Bắc Trung Quốc. Nếu Mỹ tấn công Triều Tiên, đặc biệt là các cơ sở hạt nhân gần biên giới Trung Quốc, Bắc Kinh sẽ phải tự hỏi rằng, liệu đây chỉ là đòn đánh vào Kim Jong-un hay là bước đầu của một chiến dịch có thể làm sụp đổ vùng đệm chiến lược của Trung Quốc. Và đó chính là lý do mà Mỹ không thể xử lý Triều Tiên giống như là câu chuyện tại Iran. Ở Iran, Mỹ có thể đánh một đối thủ tại Trung Đông mà chưa chắc đã kéo một cường quốc hạt nhân khác vào tình thế bị đe dọa trực tiếp tại biên giới. Xong ở Triều Tiên, mọi đòn đánh đều diễn ra ngay dưới bóng của Trung Quốc. Bởi vậy, với Trung Quốc, vấn đề hạt nhân Triều Tiên không chỉ là chuyện phổ biến vũ khí mà còn là chuyện an ninh biên giới, chiều sâu chiến lược, ổn định chế độ láng giềng, và nó cũng là chuyện ngăn quân đội Mỹ tiến sát cửa nhà. Đây là lý do khiến Bắc Kinh đang rơi vào một thế mâu thuẫn rất đặc biệt. Họ không muốn Triều Tiên quá liều lĩnh, không muốn Kim Jong-un thử hạt nhân liên tục, không muốn Nhật và Hàn có lý do tăng tốc tái vũ trang, càng không muốn Mỹ triển khai thêm hệ thống phòng thủ tên lửa, radar, căn cứ và lực lượng chiến lược tại Đồng Bắc Á. Nhưng cùng lúc, Trung Quốc cũng không muốn Mỹ vô hiệu hóa hoàn toàn năng lực hạt nhân của Triều Tiên bằng vũ lực. Bởi nếu hạt nhân là chiếc cọc sinh tồn của chế độ Kim Jong-un, thì việc nhổ chiếc cọc đó có thể làm cả chế độ lung lay. Mà một Triều Tiên lung lay thì lại gây nguy hiểm với Trung Quốc hơn là một Triều Tiên hạt nhân nhưng còn kiểm soát được. Bắc Kinh có thể không thích Bình Nhưỡng, nhưng họ càng không thích một Triều Tiên xung đổ. Trung Quốc có thể khó chịu với Kim Jong-un, nhưng họ càng không muốn một bán đảo Triều Tiên thống nhất dưới quỹ đạo Mỹ-Hàn. Họ có thể ủng hộ phi hạt nhân hóa trên lời nói, nhưng trong thực tế, họ có rất ít động cơ để móc nghẹt Bình Nhưỡng tới mức chế độ Kim không còn khả năng sinh tồn. Từ đây, lý do chuyến đi của ông Tập tới Triều Tiên cần được nhìn dưới góc độ của vấn đề hạt nhân. Ông Tập đến Bình Nhưỡng để gia cố một vùng đệm hạt nhân nằm sát cạnh Trung Quốc. Vậy thì liệu Trung Quốc có thể công khai ủng hộ vị thế hạt nhân của Triều Tiên hay không? Theo quan điểm chủ quan của chúng tôi thì khả năng là không cao. Về mặt công khai thì Bắc Kinh khó có thể thừa nhận là Triều Tiên là một quốc gia hạt nhân hợp pháp. Nếu làm vậy, họ sẽ tự làm suy yếu hệ thống không phổ biến hạt nhân, đồng thời tạo lý do cho Nhật Bản và Hàn Quốc tranh luận mạnh hơn về khả năng sở hữu răn đài hạt nhân diệt. Đó là điều mà Bắc Kinh không muốn. Một Nhật Bản tái vũ trang mạnh hơn đã là vấn đề lớn. Một Nhật Bản bước vào tranh luận hạt nhân đó sẽ là cơn ác mộng chiến lược. Một Hàn Quốc hạt nhân hóa cũng sẽ làm thay đổi hoàn toàn cán cân an ninh Đông Bắc Á. Bởi vậy Trung Quốc khó có thể nói thẳng rằng họ ủng hộ Triều Tiên là cường quốc hạt nhân. Nhưng trong thực tế, họ có thể chọn cách khác, không công nhận công khai, nhưng chấp nhận ngầm. Và đó chính là cái thế mơ hồ chiến lược mà Bắc Kinh muốn duy trì. Song Triều Tiên dưới thời Kim Jong-un là một con ngựa bất kham, và làm thế nào để ông Tập đạt được mục đích mình muốn mới là vấn đề. Đây là một phương trình cân bằng rất khó, và nó giải thích vì sao ông Tập phải xuất hiện ở Triều Tiên đúng thời điểm này. Thực ra thì Trung Quốc cũng hiểu rằng Triều Tiên không phải quân cờ dễ điều khiển. Bình Nhưỡng có truyền thống tự chủ cực đoan, luôn sợ bị các nước lớn tháo túng, đặc biệt là khi mà họ đã có một lựa chọn khác đó là Nga. Đây là cái điều khiến chuyến thăm của ông Tập vừa có vẻ mạnh mẽ, nhưng lại vừa ẩn chứa sự bất ản. Bên ngoài thì đó là cái màn phô diễn đoàn kết, nhưng bên trong đó có thể là nỗ lực của Trung Quốc nhằm kéo Kim lại gần hơn, trước khi Nga chiếm quá nhiều không gian ảnh hưởng tại Bình Nhưỡng. Bởi vậy, nếu chuyến thăm này có bàn về hợp tác quân sự sâu hơn, khả năng cao là nó sẽ không xuất hiện dưới dạng một thỏa thuận công khai cho phép Trung Quốc sử dụng lãnh thổ Triều Tiên để tấn công Nhật Bản hay đe dọa Mỹ, và ông Kim Jong-un cũng không dễ dàng trao quyền đó cho Trung Quốc. Bởi vì nếu để quân đội Trung Quốc sử dụng sâu lãnh thổ Triều Tiên, Bình Nhưỡng sẽ đánh mất một phần chủ quyền chiến lược. Kim muốn Trung Quốc cần mình, nhưng không muốn Trung Quốc kiểm soát mình. Tuy nhiên điều đáng chú ý nằm ở cái gọi là vùng sám, chỉ cần Trung Triều tăng liên lạc chiến lược, phối hợp chính trị, chia sẻ đánh giá tình hình, tăng tín hiệu gian đe chung đã đủ khiến Mỹ, Nhật, Hàn phải tính toán lại. Với Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, chỉ riêng khả năng Trung Quốc và Triều Tiên phối hợp chặt hơn trong khủng hoảng đã là một vấn đề lớn rồi. Nếu nhìn vào bản đồ thì cái logic này càng rõ, Triều Tiên nằm ngay trên sườn Đông Bắc Trung Quốc, nó là chiếc nắp đậy phía trên Biển Hoàng Hải, đồng thời là vùng đệm giữa quân đội Mỹ ở Hàn Quốc và vùng công nghiệp Đông Bắc Trung Quốc. Nó cũng là điểm có thể gây áp lực lên Nhật Bản bằng tên lửa, khủng hoảng và gian đầy hạt nhật. Nếu Trung Quốc và Mỹ rơi vào khủng hoảng tại eo biển Đài Loan, biển Hoa Đông hoặc là bán đảo Triều Tiên, thì Bình Nhưỡng có thể tạo ra một hướng phân tán rất lớn. Chỉ cần Triều Tiên làm nóng tình hình bằng việc thử tên lửa, thập trận, tuyên bố hạt nhân hoặc gây căng thẳng vì Hàn Quốc, Mỹ, Nhật Bản, lập tức phải chia bớt sự chú ý. Nếu Nhật phải tăng cảnh giác trước tên lửa Triều Tiên, Tokyo sẽ có tập trung hoàn toàn vào Đài Loan hoặc biển Hoa Đông. Nếu Hàn Quốc bị kéo vào khủng hoảng bán đảo, Seoul cũng sẽ không thể đóng vai trò hậu phương ổn định cho Mỹ. Nếu Mỹ phải đồng thời bảo vệ cả Hàn Quốc, chấn ăn Nhật Bản, giãn đeo Trung Quốc và xử lý cái vấn đề tại Trung Đông, thì Washington sẽ rơi vào trạng thái quá tải. Đó là giá trị chiến lược của Triều Tiên trong cái bàn cờ của Trung Quốc. Chỉ cần tạo ra nguy cơ, Triều Tiên đã có thể buộc Mỹ và đồng minh phải phân tán nguồn lực. Đây chính là logic đối ứng của cái bàn cờ hiện nay. Như quý vị đã biết, trong tam giác Trung Quốc, Triều Tiên và Nga thì Triều Tiên là nước nhỏ hơn, nhưng họ lại không hề bị động hoàn toàn. Bởi nước nhỏ có vũ khí hạt nhân thì luôn có khả năng mặc cả lớn hơn nước nhỏ không có hạt nhân. Kim hiểu điều đó và ông đang dùng nó tối đa. Khi ông tuyên bố không phi hạt nhân hóa, thì cũng là muốn gửi thông điệp tất cả Trung Quốc. Ông muốn Bắc Kinh hiểu rằng Triều Tiên không phải là một vấn đề mà Trung Quốc có thể đem ra trao đổi dễ dàng với Washington. Nếu ông Tập muốn vai trò trung gian, ông Kim sẽ không trao điều đó một cách miễn phí. Nếu Trung Quốc muốn Triều Tiên hành sự ổn định, Bình Nhưỡng sẽ đòi hỗ trợ. Nếu Bắc Kinh muốn Kim không ngả quá sâu về Nga, họ sẽ phải trả giá. Đó là lý do chuyến đi này có thể tạo ra rất nhiều hình ảnh đoàn kết, nhưng kết quả thực chất vẫn có thể rất mơ hồ. Phía sau là rất nhiều câu hỏi chưa được trả lời. Ví dụ như là Triều Tiên, liệu là họ có giảm tốc chương trình hạt nhân hay không? Có thể nói là gần như không. Ông Kim có chấp nhận để Trung Quốc kiểm soát nhiều hơn không? Cũng rất khó. Trung Quốc có công khai ủng hộ vị thế hạt nhân của Triều Tiên không? Cũng rất khó. Nhưng Trung Quốc có chấp nhận sống chung với Triều Tiên hạt nhân để đổi lấy vùng đệm chiến lược không? Rất có thể. Và đó mới là điểm thèn trôn. Trong tình thế này, câu hỏi đặt ra đó là Mỹ sẽ chọn cách đối phó nào. Nếu nhìn vào các động thái gần đây của chính quyền Trump, có thể thấy Washington không chọn con đường đánh phù đầu Triều Tiên như cách người ta vận bản với Iran. Bởi vì Triều Tiên là một bài toán khác hẳn. Bởi vậy, chiến lược của ông có vẻ thực dụ hơn. Mỹ không công nhận Triều Tiên là quốc gia hạt nhân hợp pháp, nhưng Mỹ cũng không còn đặt toàn bộ chính sách vào khẩu hiệu phi hạt nhân hóa tuyệt đối. Thay vào đó, Washington đang chuyển sang một cách tiếp cận mới, kiểm soát rủi ro, tăng răn đe, giữ cửa đàm phán, và giao thêm vai trò cho đồng minh. Với Kim Jong-un, Trump để ngỏ cánh cửa gặp trực tiếp. Điều này không phải vì Mỹ tin Triều Tiên, mà vì Trump hiểu rằng với một nhà lãnh đạo đã gắn sự sống còn của chế độ vào hạt nhân, kênh đối thoại cá nhân đôi khi là cách duy nhất để tránh những tính toán sai lầm. Với Hàn Quốc thì Mỹ sẽ mở rộng bàn thảo về hợp tác hạt nhân dân sự và công nghệ chiến lược, đặc biệt là liên quan đến tham vọng tổng ngầm hạt nhân của Seoul. Đây là cách nâng cái sức nặng răn đe của Hàn Quốc mà chưa vượt ngưỡng phổ biến vũ khẻ nhất. Với Nhật Bản, Mỹ kéo Tokyo vào hệ thống phòng thủ tên lửa mới, đồng thời thúc đẩy Nhật đóng cái vai trò lớn hơn trong mạng lưới răn đe khu vực. Đây là một chiến lược kiềm chế hơn là tiêu diệt. Nó đương nhiên không thể giải quyết triệt để vấn đề hạt nhân Triều Tiên, song nó phản ánh một thực tế đó là Washington hiểu rằng cái giá của một cái đòn tận công phủ đầu vào Triều Tiên có thể quá lớn. Đặc biệt là khi Trung Đông đang lửa cháy, nguồn ngụt, Nga thì vẫn là mặt trận lớn tại châu Âu và Trung Quốc mới là cái đối thủ chiến lược dài hạn của Mỹ. Bởi vậy, Tổng thống Trump đang làm một điều rất thực dụng, tránh để Triều Tiên trở thành cái bẫy thứ hai. Ông không muốn Mỹ bị kéo sâu vào Iran ở Trung Đông, và cũng không muốn bị kích hoạt một cuộc khủng hoảng hạt nhân ngay sắp Trung Quốc tại Đông Á. Cuộc đấu ra sao thì có lẽ chúng ta vẫn phải chờ xem. Đến đây thì chương trình ngày hôm nay cũng xin phép được tạm dừng. Xin mời quý vị chia sẻ quan điểm cá nhân ở phần dưới. Lê Binh xin chào và hẹn gặp lại.