TINH HOA HỒN GỐM BÁT TRÀNG - The quintessence of Bat Trang pottery's soul

Thăng Long, Hà Nội là mảnh đất có nền văn hóa lâu đời, nơi đây còn vang xanh, nước tím những làng nghề thủ công nghĩ nghệ với bàn tay tài hoa của những bậc nghệ nhân từ cổ trí kim. Một trong số đó là làng gốm Bát Tràng, nằm bên bờ tả ngạn sông Hồng, thủ quyện Sa Lâm, ngoại thành Hà Nội, cách trung tâm thủ đô 12 km. Theo Đại Việt sử ký toàn thu và dư địa trí của Nguyễn Trãi ghi lại, làng gốm Bát Tràng được hình thành từ đời Lý, khi vua Lý Thái Tổ rời đô từ Hoa Lưu ra Thăng Long. Với dòng họ Nguyễn ở nơi đây để mở lò sản xuất gốm, lập nên làng gốm Bát Tràng. Lịch sử ra đời và phát triển của nghề gốm nơi đây gắn liền với hai câu đối cổ ở tòa đại bái đình làng. Xin chào tất cả mọi người, mình là Đức Hùng và mình là Thu Thảo. Hiện tại chúng mình đang có mặt tại làng gốm xứ Bát Tràng, Thực viện San Lâm, thành phố Hà Nội, một trong những ngôi làng cổ nổi tiếng với nghề sản xuất đồ gốm lâu năm. Làng gốm Bát Tràng được viết đến với nhiều sản phẩm phong phú và đa dạng, trong đó gạch Bát Tràng là thương hiệu nổi tiếng, đã từng xuất hiện trong nhiều câu ca giao xưa. Ước gì anh lấy được nàng để anh mua gạch Bát Tràng về xây. Cùng với gạch Bát Tràng, gốm xứ Bát Tràng hiện đang được duy trì và gìn giữ từ đời này sang đời khác, phúc phần nâng cao văn hóa dân tộc ta. Hiện nay sản phẩm gốm xứ Bát Tràng đã có mặt tại nhiều quốc gia trên thế giới và đặc biệt ở Việt Nam thì đã có mặt trên mọi miền đất nước. Để làm ra các sản phẩm gốm độc đáo, tinh xạo thì người thực gốm đã phải trải qua rất nhiều bước kỳ công và tỉ mẩn với từng sản phẩm. Vậy hôm nay, cậu có biết là những người nghệ nhân của làng gốm Bát Tràng đã phải trải qua quá trình chế tác như thế nào và bí quyết của họ để làm nên những sản phẩm gốm độc đáo như vậy là gì hay không? Câu hỏi này có vẻ hơi khó trả lời thì phải. Vậy thì chúng mình hãy cùng nhau đến sưởng gốm của nghệ nhân Phạm Anh Đức để tìm hiểu xem nhé. Để làm ra những sản phẩm gốm tinh xạo, người thợ gốm phải trải qua rất nhiều công đoạn tỉ mỉ. Bước đầu tiên là khâu chọn đất xếp, sau đó là xử lý và pha chế đất. Khi đã pha chế được loại đất như ý, người thợ gốm sẽ đem đi tạo dáng. Phương pháp cổ truyền của người làng Bát Tràng là vuốt đất bằng tay để tạo dáng cho sản phẩm. Đất trước khi được đưa vào bàn xoay, được bò cho thật nhuyễn, cuốn thành thoi, rồi đén để thu nắm lại. Bên này, kỹ thuật đang sử dụng. Trong lúc nhu cầu sản xuất vốn công nghiệp hay mỹ nghệ, họ có thể bắt lại sản xuất hàng loại. Sau khi tải dáng xong, sản phẩm sẽ được đem đi khơi sánh và sửa hàng bọc cách tối đưa. Mà xưa nay người Bát Tràng vẫn thường sử dụng là hông khô hiện vật trên giá và để nơi thoáng mát. Tiếp đó, sản phẩm bọc đã định hình sẽ được ủ vóc và sửa lại bằng cách cắt, gọt chỗ thừa, bồi đắp chỗ khuyết, chấp các bộ phận của sản phẩm sau cho hoàn chỉnh. Công đoạn thứ hai là trang trí hoa văn và phủ men. Người thợ gốm sẽ dùng bút lông để vẽ trực tiếp trên nền mộc các hoa văn họa tiết. Thợ vẽ gốm phải có tay nghề cao, hoa văn họa tiết phải hài hòa với dáng gốm. Bên cạnh đó, thợ gốm Bát Tràng cũng dùng rất nhiều hình thức trang trí khác có hiệu quả nghệ thuật như đánh chỉ, bôi men chảy màu, vẽ men màu. Khi sản phẩm mộc đã hoàn chỉnh, người thợ gốm Bát Tràng sẽ tráng men trực tiếp trên sản phẩm rồi muối đem đi nuôi. Gốm Bát Tràng có 5 dòng men đặc trưng được thể hiện qua mỗi thời kỳ khác nhau để tạo nên những sản phẩm đặc trưng khác nhau. Gốm Bát Tràng có nhiều dòng men lắm. Ví dụ như ngày xưa thời Nguyễn, gốm Bát Tràng có dòng men dạng nổi tiếng trên phút xạ, rồi dòng men lam, men ngọc. Và hiện nay bây giờ thì có thêm rất nhiều dòng men mới, nhiều lắm. Kỹ thuật tráng men có nhiều hình thức như phun men, rội men lên bề mặt cốt gốm cỡ lớn, nhú men đối với loại gốm nhỏ. Nhưng thông dụng nhất là hình thức láng men ngoài sản phẩm, gọi là kìm men. Khó hơn cả là hình thức quay men và đúc men. Trước khi đưa vào lò nung, người thợ gốm tiến hành tu chỉnh lại sản phẩm lần cuối. Chỗ nào khuyết men thì phải bôi quyệt men vào các vị trí ấy. Sau đó họ tiến hành cạo bỏ những chỗ dư thừa men, nên công việc này được gọi là sửa hàng men. Bước sang giai đoạn cuối cùng là nung gốm. Dân làng gốm Bát Tràng đã trải qua nhiều năm tháng của sự tội luyện để đưa ra kinh nghiệm làm gốm truyền đời cho thế hệ sau này. Đây chính là khâu quyết định sự thành công hay thất bại của một mẻ gốm. Vì vậy, giờ phút nhóm lò trở nên thiêng liêng trọng đại với người thợ gốm hơn bao giờ hết. Nhiệt độ của lò nung cũng chính là yếu tố quyết định trực tiếp đến màu men và đảm bảo sự an toàn của thành phẩm trong quá trình phân phối tiêu dùng sau này. Trong quá trình nung thì nó có qua mấy bước này. Bước thứ nhất là phải dấm sấy. Dấm sấy tức là gì? Mình để lượng nguồn nửa nhỏ để nó khâm nóng cái sản phẩm này lên. Xong nhiệt độ nó tăng dần, tăng dần, tăng dần. Lên rất chậm, rất đều theo một quy trình. Đến 573 độ thì là hết cái nhiệt, hết cái hơi nước ở trong sản phẩm. Thì lúc đó mình tăng tốc thoải mái. Nhưng mà dưới 573 độ mà dưới sản phẩm dày. Mà mình nung nhanh lên một chút thì nó sẽ nổ. Mà nổ thì coi như là hỏng luôn. Và khi mà đã đặt qua cái ngưỡng 573 độ nó không nổ nữa thì ngưỡng nung. Với căn cứ và tùy từng cái dòng sản phẩm, tùy từng loại men. Thì sẽ nung theo chế độ của nó. Ví dụ nung ở môi trường oxy, nung ở trong môi trường khử. Chế độ trung bình ở Gốm Bát Tràng cao hơn các phùng huyền khác. Là từ 1.200 đến 1.300 độ. Hoặc thậm chí có những dòng sản phẩm riêng biệt. Có làm thì nên trên 1.300 độ. Làng Gốm Bát Tràng phát triển được mạnh mẽ như bây giờ. Không thể không nhắc đến những cải tiến vượt bậc về lò nung. Ban đầu là lò đàm, lò bầu. Rồi sau này xuất hiện thêm nhiều loại lò nung khác. Như lò hộp, lò gai. Càng ngày càng hiện đại và đơn giản trong việc thao tác. Trước kia ở Bát Tràng có khoảng 20 chiếc lò bầu. Tuy nhiên cho đến nay chỉ còn duy nhất 1 chiếc đó là lò bầu cổ. Nằm ở trung tâm xã Bát Tràng, cơ sở gốm lò bầu cổ đã trở thành điểm du lịch trải nghiệm thu hút nhiều du khách. Hầu hết đồ gốm Bát Tràng được sản xuất theo lối thủ công. Thể hiện rõ nét tài năng sáng tạo của người thợ lưu truyền qua nhiều thế hệ. Đã từ lâu, gốm xuất hiện trong cuộc sống hàng ngày như một vật phẩm không thể thiếu, có ý nghĩa quan trọng đối với đời sống sinh hoạt của con người, đa dạ giá trị sử dụng. Gốm Bát Tràng phục vụ mọi tầng lớp trong xã hội, từ những người dân lao động đến những tầng lớp thưởng lưu với những đồ gốm gia dụng thường ngày như đĩa, chậu hoa, ô, bát, chén, khay trà, ấm. Hay đồ gốm dùng làm đồ thờ cúng như loại chân đèn, chân nến, lưu hương, đỉnh, đài thờ, mâm gốm. Cho đến các sản phẩm gốm dùng làm đồ trang trí như tượng các hình con vật, tượng nghe, tượng ngựa, tượng hổ, tượng voi, tượng rồng. Bên cạnh giá trị vật chất mà gốm đem lại, sản phẩm gốm Bát Tràng là kết tinh của sự sáng tạo không ngừng với đôi bàn tay khéo léo của người nghệ nhân. Do vậy, mỗi sản phẩm là một tác phẩm nghệ thuật. Đã có rất nhiều sản phẩm gốm Bát Tràng đã và đang được trưng bày ở các viện bảo tàng lớn, trong nước và trên thế giới như Châu Âu, Hàn Quốc, Đài Loan, Nhật Bản, Hoa Kỳ. Làng gốm Bát Tràng còn đi vào thơ ca, nhạc họa và đời sống của người dân như một bè đẹp truyền thống đậm đà bản xác dân tộc. Những câu ca về gốm Bát Tràng là tác phẩm nghệ thuật không chỉ giới thiệu về làng gốm Bát Tràng, nơi lưu giữ tinh hoa gốm sứ nổi tiếng đất kinh kỳ từ xưa tới nay, mà còn cả những người nghệ nhân và con người nơi đây. Khi đến với làng gốm Bát Tràng, du khách còn được trải nghiệm tự tay làm ra sản phẩm gốm của riêng mình dưới sự chỉ dẫn của người thợ gốm. Trên tay mình hiện tại đang là một cục đất xét. Không biết là với cục đất xét này thì chúng mình có thể làm ra những sản phẩm gì không nhỉ? Vậy thì ngay bây giờ chúng mình cũng nhóm bắt tay vào làng gốm dưới sự hướng dẫn của chị Trang nơi nào? Trên tay chị đây là đất xét nhé. Đầu tiên mình sẽ làm tròi đất xét trên tay này. Sau đó này chúng mình sẽ cố gắng vào chính giữa tâm vàng xoay. Tay nào làng này, em giúp một tay vào phước này. Một tay em quay bàn. Ôm chặt đất nhé. Và lúc này em lên ý tưởng trong đầu. Nếu làm cái cốc này, em kéo đất chậm từ từ từ dưới lên này. Còn nếu mà em làm cái bát hoặc cái đĩa này, em có thể hơi nghiêng một tay cái ra. Sau đó mình sẽ sử dụng một ngón tay trò này để mình uốn hình. Trông nhìn có vẻ dễ nhưng mà không phải. Giờ em có thể bắt tay vào tự trải nghiệm làm gốm xem là nó có dễ hay không. Một điểm đến nổi bật khác hấp dẫn khách du lịch khi đến cái làng nghề đó là trung tâm tinh hoa làng nghề Việt. Lấy cảm hứng từ hình ảnh bàn xoay của thợ làm gốm trung tâm tinh hoa làng nghề Việt được xây dựng với lối kiến trúc vòng xoay độc đáo nhằm trưng bày các sản phẩm làng nghề kết nối các sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Nơi đây có những khu vực để du khách có thể trải nghiệm với nghề gốm đồng thời tham quan những sản phẩm của các nghệ nhân, nghệ sĩ. Nó không chỉ là nơi lưu giữ, giữ gìn văn hóa của làng gốm Bát Tràng mà còn là nơi để du khách có thể tham quan, chiêm ngưỡng những tác phẩm giá trị của làng nghề. Có thể nói làng gốm Bát Tràng nói chung và thương hiệu gốm Bát Tràng nói riêng là một trong những làng nghề thủ công đã và đang khẳng định được giá trị của mình trên trường quốc tế. Làng nghề truyền thống lâu đời này không chỉ là một địa chỉ lưu giữ những giá trị văn hóa dân tộc mà còn chứa được những giá trị tinh thần lớn lao. Giữa bộ bề cuộc sống tấp nập, làng gốm Bát Tràng vẫn là một điểm đến, một chốn đi về bình yên.