Hoa văn trên sừng_ Hành trình của sản phẩm sừng Thụy Ứng _ Nghệ nhân Hà Nội

Theo những cao nhân trong làng kể lại, nghề làm sừng Thụy Ứng ra đời cách đây khoảng trên 400 năm. Khi đó, có hai anh em họ Trần sang Trung Quốc học nghề. Không rõ người anh hay người em, sau khi đi học về, đã dạy lại cho dân làng làm nghề lược sừng, rồi thứ thế đời này qua đời khác làm nghề và phát triển. Để tỏ lòng biết ơn, năm 1932 dân làng đã xây dựng nhà thờ tổ nghề lược sừng Thụy Ứng. Hàng năm, cứ vào ngày 15 tháng 2 âm lịch, người làng nghề tổ chức tế lễ, dân hương để tưởng nhớ công ơn tổ nghề đã truyền dạy cho người dân. Tôi đã sinh ra và lớn lên trên làng nghề từ nhỏ theo ông bà, cha mẹ để làm nghề truyền thống từ năm 10 tuổi. Ngày xưa tôi học, bố mẹ tôi nào dạy thì toàn làm bằng tay thôi. Tức là cầm từ cái cưa mà cưa sừng ra thì đều là làm bằng tay hết. Mẹ tôi hướng dẫn làm, thì từ cái khâu mà khó nhất thì tôi đã học được là cái khâu tỉa giác lược. Sau đó thì tôi biết cầm được cái cưa, để cưa từ cái mảnh sừng, làm ra những cái cặp tóc, bóc thìa khóa. Sừng bò, sừng trâu là một cái sản phẩm nó đặc trưng mà không phải ở đâu cũng có cái nghề truyền thống giống như làng nghề thủy ứng chúng tôi. Mới đầu thì từ chiếc sừng nó rất là thô sơ, sần sùi. Đa số là dùng dầu ăn để ngâm sừng. Khi dầu nó nóng thì nó sẽ thẩm thấu vào cái sừng cho nó có cái độ mềm. Khi cho vào máy ép lóng xong, nó sẽ rưỡi ra để đưa sang cái máy lạnh. Cái máy lạnh để giữ được cái độ bền phần của sừng. Sừng bò, sừng trâu vài chục năm về trước thì có thể là chỉ nhập trong Việt Nam thôi thì cũng đủ. Thế nhưng mà vào năm 1992-93 là rất là khó khăn vì là tìm nguyên liệu cũng khó. Không có sừng để làm lên những cái sản phẩm sừng trâu, sừng bò đâu. Đến khi mà nhà nước mở cửa ra thì là chúng tôi tìm tòi được cái nơi mà nhập khẩu nguyên liệu về. Từ đấy là chúng tôi đều gìn giữ và phát triển. Đây, chiếc sừng này là chiếc sừng trâu của Việt Nam nhé. Thì bây giờ rất là hiếm, không có sừng trâu này lắm đâu. Phần chiếc sừng này là được nhập từ bên Châu Phi. Nó nhỏ này nhưng mà nó đặc có độ dày làm lược. Làng nghề của chúng tôi đặc trưng và lổi tiếng nhất là lược sừng. Có rất là nhiều bẫu mã từ lược chui, tay cầm, rồi lược mũi vười, rồi lược những chiếc lá, lược ca đôm, rồi lược để hớt tóc. Răng lược là quan trọng nhất của chiếc lược sừng. Khi mà đưa chiếc khôi vào để cắt răng lược, là thợ phải chú ý nhất là phải cắt răng làm sao cho đều từng chiếc răng. Có những nơi người ta yêu cầu 1 cái lược có 27 cái răng, nhưng mà có những nơi người ta yêu cầu 17 cái răng thôi. Làm răng lược phải đều từ gốc cho đến ngọn. Sau đó thì tỉa cái lược lên cũng phải làm sao cho cái chân răng nó thoáng. Trên thì vót hơi nhọn một chút xíu thôi, còn dưới chân răng phải là thoáng, thì nhìn chiếc lược nó mới đẹp. Cái lược sừng của mình đưa vào da đầu nó hơi êm, và nó tạo cho cái khí ở đầu nó sẽ được thông thoáng hơn. Trước kia mà chưa có máy móc mà làm thủ công ý, là có cái cưa mà cưa tay thôi. Cái cưa này là từ ông bà để đến cha mẹ mình để lại. Cái cưa này quan trọng nhất là cưa cắt răng, cưa cắt răng lược. Thì cắt răng lược thì phải để có 1 cái vám như thế này để cắt răng. Thì khi cắt răng thì đây nó có 1 cái lưỡi nhỏ, lưỡi kèm đây. Khi cắt cái răng này thì nó có cái lưỡi này, nó sẽ chuẩn bị cho cái răng tới. Đấy, cắt như thế này luôn. Đó, ngày xưa như thế luôn. Thì mà ngày xưa cắt này chỉ có cắt được 1 bên thôi, thì sau đó còn 1 bên nữa lại như thế này. Cho nên là 1 bên này lại phải cần có 1 cái cưa này để dạm lại tiếp, thì nó mới xuống được. Cho nên là cái công đoạn nào mà thủ công nó lâu thêm 1 cái khâu này nữa. Không biết là từ bao giờ, thì mình cũng chỉ biết là từ khi mình lớn lên làm nghề thì đã có những cái dụng cụ làm tay này rồi. Thì cứ thế này mà theo thôi, cứ thế này mà áp dụng vào để làm nghề thôi. So với ngày xưa ấy, thì 1 chiếc lược nếu mà làm hoàn chỉnh từ đầu thì cũng phải hết 40 phút. Nhưng mà bây giờ làm ra chắc là khoảng là 20 phút hoàn chỉnh 1 chiếc lược. Tôi cũng thiết kế ra những cái bẫu, những cái dáng lược khác, tạo những cái họa, tiết, hoa văn, nó đều khác biệt. Tôi cho khảo ốc lên, lược sừng. Ốc và sừng nó rất là hợp nhau, nó tạo nên chiếc lược rất là đẹp và mượt mà. Đấy là những cái sản phẩm riêng Việt của tôi. Đây, những cái sản phẩm này là đặc trưng của tôi thiết kế này. Từ sừng, mà sừng lưa như thế này, thì tôi sẽ cho khảo ốc lên. Ốc và sừng như thế này rất là gắn bó với nhau, nó không bao giờ bung. Mà nó tạo lên cái lược rất là sang trọng và có cái sự ánh lên, đẹp kể cả tối mình để cái lược đâu vẫn nhìn thấy. Mình phải chú ý đến những cái điểm nhấn của cái chiếc lược đó. Nó là cái gì mà quan trọng cho khách hàng người ta chuộng. Phải cần những cái khác biệt đấy thì mới bảo tồn được nghề truyền thống. Nói chung là nghề truyền thống của lược sừng, thì lược sừng chiếm tới 85%. Còn những sản phẩm phụ khác chỉ 15% thôi. Xuất khẩu đi thế giới thì người ta rất là vui khi được mua được sản phẩm sừng của chúng tôi. Còn các khách hàng xuất khẩu đều tìm về đây nhiều lắm. Nói chung là cũng về tầng nhà, cũng vào tầng nhà. Để mà nhìn, mắt thấy, tay nghe, để làm thế nào ra những sản phẩm đẹp như thế thì họ vẫn đặt hàng đều. Xuất khẩu đi một số nước châu Âu, ví dụ như là Pháp, rồi các nước châu Á. Nghệ nhân Bích Thuận thì từ bé đến giờ lúc nào cũng đau đấu yêu cái nghề của cha ông mình, tổ tiên mình để lại. Làm những chiếc nước rất là thô sơ, mang đi các chợ để rau đi buôn bán. Thế sau này được nhà nước chính phủ mở mang, thì bà mới đi khắp lơi thì mới phát triển được cái nghề. Dừng dừng bà tiếp thu được cái cơ chế thị trường. Và đồng thời là với cái bàn tay khao nát của mình thì bà mới cùng người thợ cái cơ chế làm lên những cái sản phẩm. Mà đến đây bà trở thành một nghệ nhân của cái làng nghề nước sừng, thì đấy là điều rất là quý vã. Đến bây giờ là tôi đã làm nghề được trên 50 năm, làm nghề truyền thống. Mà tôi rất vấn khởi, vui nhất là cũng được sinh ra và lớn lên trên làng nghề truyền thống của cha ông để lại. Nhất là cha mẹ mình hướng dẫn cho mình. Thế rồi đến mình thì mình lại hướng dẫn cho các con, các cháu trong họ hàng. Vì là cũng có làm nghề thôi, nhưng mà cuộc sống thì rất là ổn định. Cũng nuôi được các con ăn học, cũng có thể cuộc sống nó cũng có thể sung túc hơn. Vì là cái nghề truyền thống mà mình đã yêu thích, nó mang lại cho mình cái hiệu quả đấy. Nên là mình cũng mong muốn các chuyển tải cho các thế hệ làm sao phải yêu nghề truyền thống. Có thế hệ trẻ bây giờ, một số thế hệ trẻ thì làm rất là đông. Mà các cháu nó rất là khỏe, nó làm rất là nhanh. Sản phẩm ra tiêu thụ nhiều lắm. Cho nên là tôi cũng cảm thấy rất là mừng, vui vì các cháu nó tiếp quản được những nghề truyền thống nâu đời như thế này. Đến bản thân tôi là tôi chỉ cần xin là có một sức khỏe và tôi sẽ lan tỏa những sản phẩm này. Phải phát triển làm sao mẫu mã phải cần đẹp. Cái sức tiêu thụ mà khách hàng phải đáp ứng cho người ta có trữ tín. Đó là bảo tồn được nghề truyền thống.