Lấp lánh quỳ vàng: Tự hào làng nghề dát vàng Kiêu Kỵ | Nghệ nhân Hà Nội

Giáp vàng Bạc Quỳ là nghề giáp mỏng vàng bạc để thép trên các đồ thờ và các cung điện. Đến nay thì nghề đã phát triển gần 500 năm. Giáp vàng thiêu kỵ bây giờ cũng không kém một làng nghề nào khác. Rất nhiều khách hàng tin tưởng về tận lơi đặt xuân thép đầy đủ trên các chất liệu từ đồng, đá và gỗ. Chất lượng vàng của mình là đánh thủ công thì nó phải cao hơn các vàng công nghiệp. Nhưng mà hàng của thiêu kỵ nó phải từ 99-95 trở lên. Thì làm hàng mới đẹp được. Nghề quỳ là nghề truyền thống của làng, là nghề độc nhất vô nhị. Cho nên là ngày xưa các cụ nói ra là con trai phải biết đánh quỳ mà con gái phải biết long quỳ. Yêu nghề truyền thống của địa phương nên là tôi cũng không tham gia công nhân mà cũng chỉ học luôn nghề gỗ quỳ ở làng. Thợ mà yêu nghề mà có lăng khiếu ít nhất là nguyên đánh quỳ là 1 tháng, còn làm mâm thì cũng phải mất 2-3 tháng sau. Thì mới thành nghề được. Nếu mà rậm mạnh cao lên là nó hay sụt, tháo lá bỡ. Nói chung nghề đã gọi là làm thủ công thì nghề làm cũng vất vả. Mà không yêu nghề thì không làm được. Nếu đang gỗ mà chỉ có tư tưởng mà không thoải mái thì nó sẽ thỏng mất cái quỳ mà cái quỳ mà giá trị vàng bạc nó bắt nữa thì nó rất phí. Cho nên là ai làm nghề thì phải có tâm huyết với nghề. Duyên cái búa là nó phải vát để đến lúc mình đánh dẫn góc. Ví dụ như mới đầu thì mình rậm thì mình đánh hơi rậm trong này. Nó êm rồi thì mình đánh khoảng 1 lửa, 1 góc búa này. Các cụ nói ngày xưa là hợp bạc đá bạc búa sau khi cái độ phẳng của dơ lên thì mình phải khép lách. Đúng không? Thì tự nhiên nó vát cái góc này thì mình phải hiểu rõ là đánh vát góc để cho lúc hạ khép lách xuống thì nó có độ phẳng bằng nhau. Ngày xưa rất nhiều công đoạn, khoảng hơn 40 công đoạn. Ví dụ sáng mai mua được vàng bạc xấu lại phải chuyên đì cho nó bay hết. Tức là bạc thì phải dùng trì với than soan để tẩy. Còn vàng thì phải dùng muối với lưu hình. Thời kế mà nó đập. Cho nên là phải nghiên cứu các cái sản phẩm mà sau này là cải tiến kỹ thuật. Giảm được khoảng 20 công đoạn. Nhất là khâu đập diệp bây giờ thì có máy cán thì nó giảm được mấy chục khâu. Dùng muối đập diệp nó chỉ đập bằng mũi thôi. Nó chỉ bằng đầu đũa mà một cây nó khả năng dài ra 7-8 mét. Cắt chia nhỏ ra vuông khoảng 7cm một. Lấy lông vào một vỡ là đánh lần một. Lông vào vỡ lại phải cho vào lồng xấy. Sau đó khô lại gõ. Cái lá vỡ có cắt khoảng 10-12. Có cái to là cắt 15. Xong rồi lông ra quỷ. Trước khi đập phải bít thật chặt. Xong rồi giậm vỡ từ nhẹ. Để cho cái lá diệp nó hơi mềm đi. Xong rồi mới lưng được búa dần dần lên. Chứ nếu mà đánh ngay mạnh một cái thì cái diệp vàng, diệp bạc nó cứng. Nó khả năng nó thủng mất lá giấy. Chứ là mới đầu người ta chỉ gõ từ từ, từ từ, từ từ. Xong rồi dần dần nó êm. Thì mới gõ cao lên được. Mới đầu giận thì cầm ngắn búa vào. Để cho nó không bị rung. Lên búa dần đi. Đã êm rồi thì lên dần, lên dần. Duyên đến quỷ mà nó giữ nó gần được. Thì nghe tiếng búa đã biết. Lúc đó đánh ra góc rồi. Thì nghe tiếng nó sẽ giảm, nó không đánh nữa. Tức là người ta phải đánh từ giữa, đánh ra. Sau này cho nó dàn đều, nó vuông. Giậm xong rồi là đánh ở giữa. Nó êm hẳn rồi thì hãy đánh ra góc. Thì là lá vỡ nó đều, nó vuông. Quan trọng thợ đánh này là hợp mặt đá, mặt búa. Thợ đánh là búa chéo. Một quỷ vàng mà có người chạy khéo ra lá nào nó không lành. Thì là đạt tiêu chuẩn. Nhưng mà thường chỉ được 80-90% thôi. Nó rơi vãi ở đá hoặc là dính ở bâm, ở miếc. Nó chỉ thì nó cũng không được hoàn hảo. Người ta còn phải cắt dìa bốn chung quanh. Ngày xưa thì các cụ chạy nó có gió. Vì vàng nó rất mỏng, phải buông màn. Vừa lại đóng cửa kiếm lại còn phải buông màn. Thở mạnh nó còn bay. Cho nên bây giờ là có cải tiến nhiều. Mụi miếc nó rơi vãi thì mình thu gom lại. Thì cái phần lãi của mình, gọi là lấy công làm lãi. Nó có quyền như là cầu thủ góng đá. Đến cái tuổi cao rồi là đánh không thể nào bằng được thanh điên. Để cho dẫn ra nhanh hay không. Nó chỉ đánh khoảng 15-20 phút có khả năng ra được. Mà có người ta đánh khoảng tiếng cũng không ra được. Nếu mà yếu không độ xuống. Nói chung là phải trên nghìn đến 2 nghìn vúa. Ai mà đánh yếu thì phải trên 2 nghìn. Mới ra được một cái quỷ mà không bằng chất liệu mực mà không ra. Nó không dẫn được vàng nhanh thì lại còn tốn nhiều hơn. Cho nên cái quan trọng là cái mực. Trộn muốn cưa với nhựa thông sống. Đốt dưới đáy chảo. Chỉ có cách khoảng 7-10 phút. Sau này nhìn cái bồ hóng mà nó càng xoắn, cứng. Thì là cái đó sau này dã mực là nó đẹp. Nếu mà cái bồ hóng bám lên nó tơi buồn bột là là mực không tốt. Cho nên là cái chất nhựa thông phải chọn từ cái gọi là cái nhựa cơm. Nó như là cơm muội mà nó trắng trắng trắng. Thì cái đứa nó mới được mực. Nguyên tắc đun mực cũng thấy vất vả. Mực mà mực đã chọn được gọi là gọi là mực cái tốt. Trộn với keo da trâu dã khoảng một ngày. Thì được cái mực sau này nhìn nó xanh, đen. Nó tía như màu của vịt ấy. Tức là lướt trên giấy nó vẫn có bóng. Bóng sáng thì là cái chất lượng ấy. Thế là cái này là bí quyết riêng của từng gia đình. Để làm ra được một cái mực để lướt trên giấy để cái chất lượng để dát vàng này. Cũng hơi vất vả. Giấy gió thì ngày trước cũ ở làng là lấy ở Yên Thái ở Bưởi. Sau này là lấy ở trên dương ổ Bắc Linh. Tức là cái chất giấy nó bằng cây gió đồng. Tức là nó mịn, nó nhặn. Mà sau khi rớp nước, cắt ra 4 x 4. Sau khi rớp nước ép, phải đập đi đập lại 5 lần. Mà tư tưởng mà không đập chuẩn là nó chỉ nghiêng búa cái là nó sụt cái giấy lại. Một gói giấy rất đắt tiền. Cho nên là cái việc đập để làm giấy giống nó cũng một cái khâu rất quan trọng. Lại còn đập đi đập lại 5 lần. Cứ mỗi lần lấy lại sấy lồng xong ra lại đập xong lại lướt 5 lần. Đến lúc được thành phẩm thì lại phải dạo giấy cho nó phẳng đi. Xong rồi mới cho vàng bạc vào rát được. Mà hai gia đình thông gia. Anh em chúng tôi được rèn rũa nghề nghiệp mà thông qua các cụ. Ông Trung thì đi bộ đội về từ những năm 80. Ông ấy học nghề của các cụ. Thế còn như tôi thì đi topny đến năm 90, 91 rồi mới về. Thế nhưng mà được cái là nghề của gia đình. Nó là nghề truyền thống. Cho nên là nhập môn nó cũng nhanh. Về chuyên môn. Phải thừa nhận là ông em tôi được học hỏi nghề của các cụ. Ông rất giỏi trong vấn đề hướng dẫn và truyền nghiệp nghề. Dạy lại cho các em, các cháu trong gia đình. Và cũng như là trong làng xóm. Trong gia đình thì chúng tôi là anh em. Học hỏi nhau nó cũng dễ. Cho nên là những cái gì mà gọi là tinh hoa, bí quyết. Thì đều được như vậy là truyền đạt cho nhau. Nhà em là bây giờ là... Thường tháng riêng là vẫn phải lướt một loạt. Bắt đầu khai tràng là lướt khoảng... Lướt 3 lần thì mới bắt đầu làm. Nếu mà cái mực đánh nó kiệt quá thì cũng cho lướt lại một lượt. Đánh như thế thì nó... Bạc nó. Nói chung là mình bạc cái vài mình làm cho nó sáng ra. Cho nó... Chất dẫn ra nó nhanh. Giấy giống là thủ công. Cho nên là nó vẫn bền hơn cái giấy công nghiệp. Giấy cống thủ công có khả năng làm đánh được khoảng 20 lần. Nhưng mà giấy công nghiệp chỉ đánh được khoảng 10 lần thôi. Tức là đến cái thời kỳ nó lát là mình phải bỏ. Chứ không mình cố được. Cái giấy giống là nó... Chất lượng nó có keo ra châu và bồ hóng. Tức là nó là dạng mực dẫn. Tức là sau khi mình đánh, cây đó nó sinh ra nhiệt. Gọi là cái chất dẫn vàng bạc ra nó được rộng bản và nó sáng. Rát lên nó vẫn có độ sâu, độ đẹp hơn. Nhìn độ sâu hơn của vàng của nước ngoài. Cho nên là cái việc... Các thầy chùa với cả các họa sĩ vẫn kén vàng của kiều kỵ để người ta vẽ tranh hoặc là... Sơn mài với cả... Thếp các cái đồ... Thờ cúng trong đỉnh đèn. Như tôi được biết... Khi các cụ còn trẻ... Thì người ta cũng làm ăn cửa hàng, cửa hiệu rất là tốt. Trước đây là có rất nhiều cửa hàng. Ở nhiều nơi, nhiều tỉnh. Chứ không phải là chỉ có ở Gia Lâm, ở Hà Nội này đâu. Có cái nghề quỳ này, đem đi khác tỉnh. Nhưng mà... 8-90% là các cụ như vậy là... Không khá, không giỏi lên được. Ngày xưa thì các cụ có làm cái sơn xon với vàng. Thế nhưng mà các cụ làm chỉ là ít thôi. Lúc còn xon trẻ là... Rất là tốt. Thế nhưng mà bây giờ thì... Nghĩa hậu của nó cũng không được tốt. Nó thiệt hoài. Ở cái là lá vàng mình làm ra, lá bạc mình làm ra. Mà lại không đi sơn xét. Vì làng tôi ngày xưa cũng vừa sản xuất vừa sơn xon thép vàng. Nên năm 2004 tôi cũng nhờ các cụ già trong làng... Là chuyển lại cái nghề sơn xon thép vàng. Cục Cả Dị ở 83 Hàng Gai. Và cục Cả Đăng ở 39 Võ Yên Thái. Nó chuyển cho tôi cái nghề ngả sơn. Và có cụ Cả Thử ở làng này... Chuyển cho tôi nghề đi sơn, đi sơn thép. Cho nên là cũng chịu khó ghi chép lại thành giá bán... Để truyền đặt cho các con em trong làng... Trong những lớp học được Sở Công Thương hỗ trợ. Đến nay thì các công việc có nhiều tổ... Đã đi làm các công trình trên cả nước. Được vi tím khách hàng về lơi đặt. Chúng tôi phải duy trì và phát triển... Thêm cái nghề sơn thép vàng. Vì mục đích là... Hai nghề nó là có cái tương ứng lẫn nhau. Tôi thấy là cuộc có thể như vậy nó sẽ đổi.