Về thăm làng ngói âm dương | Bắc Sơn | Đất và người Xứ Lạng

Bắc Sơn là huyện nằm ở phía tây của tỉnh Lạng Sơn, có diện tích tự nhiên khoảng 70.000 hectare, trong đó 40% diện tích là đồi núi, dân số 72.060 người. Những năm qua, nhân dân các dân tộc huyện Bắc Sơn đã phát huy truyền thống cần cù sáng tạo trong lao động sản xuất, đoàn kết kiên cường, thông minh dũng cảm trong chiến đấu, bảo vệ và xây dựng quê hương đất nước. Nằm ở độ cao trung bình 400-700 mét so với mực đất biển, thuộc vùng khí hậu ôn đới, quanh năm mát mẻ, không khí trong lành, thùng lũ Bắc Sơn mang cho mình vẻ đẹp thiêng có, luôn mê hoạc du khách suốt bốn mùa trong năm. Thời điểm này, dù đã qua mùa lúa chín, nhưng Bắc Sơn vẫn không hề khiến du khách thất vọng bởi tiết trời đầu thu như một chất men tạo nên sự hưng phấn xung động mạnh mẽ đối với những người ưa xê dị để được khám phá những vùng đất thanh bình, đẹp đẽ và mới mẻ. Những bàn làng xa xa, nếp mình giữa môn trùng núi, không còn sự ồn ào láng nhiệt của các đoàn khách du lịch, các đoàn giúp anh ra đua nhau đến tác nghiệp. Tất cả đã nhường lại cho Bắc Sơn sự thanh bình im ả vốn có. Và chính cái sự thanh bình ấy đã tạo nên một không gian lắng đọc thích hợp cho những ai muốn tìm cảm giác nhẹ nhàng, thư thái. Đến với Bắc Sơn là đến với những làng quê, những mái nhà sàn san sát, nếp mình theo chân núi hay trên đồi. Khi bình minh lên, những mái nhà ẩn hiện trong làn xương như một bức tranh thủy mặc làm say đắm lòng người. Và nhà sàn chính là nét văn hóa tiêu biểu trong làng bản của người Tài. Đây là loại nhà phổ biến nhất của người Tài nói chung và người Tài Bắc Sơn nói riêng. Nhà sàn của cư dân Bắc Sơn được xây dựng khá công phu. Nhà được dựng bằng các loại vũ quý, mái nhà lợp ngói báng hay còn gọi là ngói âm dương. Những mái nhà ngói rêu phong giữa núi rừng trùng điệp, bạc màu qua bao thời gian thăng trầm, qua bao đời người. Đó là ngói âm dương, thư ngói mà đồng bào dân tộc Tài ở huyện Bắc Sơn không chỉ sử dụng mà còn riêng giữ cả làm nghề truyền thống của cha ông Tôi thì tôi làm ngói được từ năm 12 tuổi. Bây giờ tôi lớn lên rồi các công đoạn làm ngói thì tôi gần biết hết rồi. Ra một viên ngói để hoàn chỉnh, làm rất nhiều công đoạn. Mình từ tước đất làm cái này, làm từ tước đất 1, 2, 3 lần. Từ lấy ngói vào lò hay là lấy ngói ra lò, mình cẩn thận. Chúng tôi vẫn duy trì là làm ngói để về cái truyền thống quê hương của mình. Bởi vì cái này là cha ông mình để lại, mình phải duy trì theo. Tôi thì năm nay cũng được hơn 30 tuổi, làm nghề được hơn 20 tuổi rồi. Từ bé thì cũng đã lên, trước tiên là nghịch đất là vừa tham gia cùng với gia đình. Cái việc này thì nó có những việc là người nhỏ cũng làm được, người lớn cũng làm được, cũng tùy từng công việc, từng cái khâu. Ngồi lọc sói, có thể trẻ con vừa nghịch đất vừa cũng được việc. Thường thường là tất cả gia đình lên lò để làm hàng ngày. Cái nghề làm ngói này là ngói, người ta gọi là ngói âm dương. Cách đây thì cũng khoảng 200 năm rồi. Trước đây thì làm bằng thủ công, mà lấy châu bò đi dấm luôn. Cũng toàn đất, đất xét, đất đỏ, cũng lấy châu bò đi dấm luôn. Nhưng sau đến bây giờ thì các giới địa lục lại có mấy nhàu. Cho nên là cái viên ngói bây giờ thì nó đẹp hơn, mấu má nó tốt hơn. Để làm ra thì bình quân mỗi hội gia đình thường thường là mỗi năm được khoảng 2 lò ngói. Mỗi lò thì bình quân khoảng tầm 50.000 viên đến 60.000 viên một lò. Tính giá trị thời điểm hiện tại là giá 1.500 đồng một viên. Mỗi lò thu nhập khoảng 80 đến 90 triệu đồng một lò. Chi phí các thứ đi thì mỗi lò được khoảng tầm 50 đến 60 triệu đồng tiền lãi. Để làm ngói máng theo cách truyền thống phải trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ. Bởi một viên ngói âm dương thành phẩm phải tuân theo các công đoạn 100% là thủ công. Nguyên liệu chính để làm ngói là đất ngoài đồng, đất xét pha hoặc đất phủ sa lâu ngày. Đất sau khi lấy về sẽ được nhàu trộn kỹ cho đến khi đất dính và ngấm đều nước. Muốn đất nhuyễn thì người thợ phải dẫm đất bằng chân. Đây là một trong những công đoạn quan trọng nhất quyết định chất lượng của một viên ngói thành phẩm. Sau công đoạn nhàu sẽ là công đoạn ủ đất. Đất sau khi nhàu trộn sẽ được đánh thành cối và ủ khoảng 20 ngày để đất vừa ngấu vừa sát bớt nước và tạo sự tết dính đều. Sau đó chuyển đất vào lán và bắt đầu lọc dỏi. Những người thợ khéo léo dùng cung tay cắt đất thành từng lát thật mỏng khoảng 1cm để lọc những tạp chất như sòi, đá. Đây là công đoạn đòi hỏi sự tỉ mì, cẩn bẩn và thông nhẫn. Đất được lọc sạch tạp chất sẽ nhuyễn hơn để khi cho vào khuôn in ngói dễ dàng và tránh cho ngói bị cong, vanh, ngứt, vỡ khi nùng. Sau khi lọc sạch đất được chất thành cối và phủ ni lông kín để bảo đảm sự độ ẩm. Tiếp đến là công đoạn tạo hình hay còn gọi là in ngói. Khuôn để làm ngói thường làm bằng gỗ có hình chữ nhật bao gồm 2 dạng khuôn. Khuôn ngói máng có chiều rộng 21cm, chiều dài 25cm. Khuôn dạng ngói to còn gọi là ngói bò có chiều rộng từ 32-35cm, chiều dài 40cm. In ngói là công đoạn đòi hỏi người thợ phải thật khéo léo. Từ khâu dài cho bếp phủ bề mặt trong khuôn ngói cho đến khâu cắt đất, lên đất rồi dùng cung tay cắt phần đất thừa. Tất cả đều phải nhẹ nhàng thì khuôn ngói và đất mới dễ dàng tách rời nhau. Mỗi khuôn ngói như vậy sẽ làm được 2 pin ngói một lần. Người làm ngói là rất khó. Cái này là mình làm ngói rất lâu rồi, từ ông cha để lại rồi. Còn ngoài ra thì nếu như người mà đi làm thuê làm ngói là người ta cũng phải học 1-2 tháng mới biết cách xếp ngói để nó thẳng. Nếu mà người mà vừa vừa đi làm ngói là ngói nó không được phẳng, ngói nó không biết cạo, do cái lợp ngói nó không phẳng, nó vênh. Cái thứ 2 nữa là ngói lúc mình đặt lên, mình lấy một cái bàn bàn tay dài khoảng 30cm, mình vỗ xuống để cái viên ngói nó phẳng, nó cong như hình chữ C, như thế là nó đẹp hơn. Hiện tại lò thì sẽ to hơn, lò to hơn thì tất nhiên là sẽ phải đun dài ngày hơn. Trước lò khoảng 20.000 viên thì đun khoảng 6-7 ngày là được, nhưng bây giờ khoảng 60.000 viên thì mình chắc đun trong vòng khoảng 13-14 ngày đêm. Thì anh em lại lấy công nhau hộ nhau đun lò. Trong vòng 13-14 ngày đấy thì khoảng tầm 20-30 hộ làm nghề cùng nhau lại hỗ trợ nhau để mà đun lò. Tại vì lò là phải đun 24 x 24. Trải qua hàng trăm năm, ngói âm dương của huyện Bác Sơn vẫn được nhiều người yêu mến bởi chất lượng đến từ những bí quyết mà cha ông truyền lại. Và cho dù ngày nay đã có nhiều loại ngói mới và các loại tấm lợp khác nhau đang thiện hành, thế nhưng nghề làm ngói âm dương ở địa phương vẫn được gìn giữ và phát triển ổn định, không chỉ cung cấp cho thị trường trong tỉnh, mà những năm trở lại đây, qua hoạt động quảng bá làng nghề, cộng đồng mạng xã hội, nên khách hàng ở nhiều tỉnh thành trong nước như Bắc Giang, Cao Bằng, Hòa Bình, Điện Biên và các tỉnh miền Trung, miền Nam đã tìm đến đây để đặt hàng. Thu nhập trước đây thì bán ở xung quanh này rồi, ở xung quanh ngôi huyện nhà này rồi. Nhưng bây giờ thì chuyến ngói này nó bán đi xa lắm rồi, đi đến tầng Huế, Hà Nội, Hòa Bình, Sơn La, rồi đi các huyện xung quanh tỉnh này đi nhiều lắm rồi. Một điều đặc biệt tạo nên chất lượng có một không hay của ngói âm dương huyện Bác Sơn là lò nung được đốt bằng củi và quá trình nung diễn ra liên tục từ 8 đến 14 ngày đêm tùy vào loại lò to hay nhỏ. Do ngói âm dương có đặc điểm cách nhiệt tốt, nên các ngôi nhà được lập bằng loại ngói này mùa hè thì mát mẻ, mùa đông thì ấm áp. Không chỉ sản xuất ngói để phục vụ cho nhu cầu xây dựng, vài năm trở lại đây, cấp ủy chính quyền địa phương cũng đã có đề án đưa làng ngói trở thành điểm khai thác du lịch trải nghiệm. Vừa làm nghề lại vừa kết hợp với du lịch trải nghiệm thì sẽ đem lại một cái hiệu quả kinh tế nó sẽ cao hơn là chắc mong được như thế. Thì cái làng nghề truyền thống của chúng tôi thì lại gần với làng du lịch cộng đồng của Bắc Quỳnh. Đa số khách du lịch cộng đồng cứ về ngơi tham quan, cứ để cũng xuống làng nghề chúng tôi để mà trải nghiệm, cũng vào trải nghiệm thực tế ở ngói. Xã Lòng Đống thì là một xã vùng 2, vị Bắc Sơn. Trên bàn xã có 10 thôn. Trong đó có một thôn hiện nay phát huy và giữ gìn làng ngói Âm Dương. Làng ngói Âm Dương đã có từ cách đây khoảng 100 năm về trước. Với chính quyền địa phương xã chúng tôi cũng đã xây dựng kế hoạch triển khai tiêu chuẩn xuống bà con nhân dân. Thứ nhất là giữ gìn phát huy giá trị văn hóa của làng ngói Âm Dương và giá trị văn hóa của nhà sàn. Hiện nay các hoạt động du lịch trải nghiệm đến với làng ngói cũng đã có. Tuy nhiên là mức đầu tư và các nguồn hỗ trợ còn rất ít. Chính quyền địa phương của chúng tôi cũng đã xây dựng kế hoạch và có các hình thức kêu gọi đầu tư, các nguồn hỗ trợ để duy trì và tiếp tục phát huy làng ngói Âm Dương. Không rõ ngói Âm Dương xuất hiện trên vùng đất này từ khi nào. Chỉ biết rằng từ xa xưa con người đã sáng tạo và sử dụng ngói Âm Dương như một vật liệu làm nhà không thể thiếu. Và hơn nữa những người nhà mang mái ngói Âm Dương có ý nghĩa vô cùng lớn. Bởi từ loại đất sám trên đồng qua bàn tay khéo léo, sự cần mẫn và cả những nhọc nhằn của người thợ hàng ngày lãng lẽ, thồi hồn thành những viên ngói mộc mạc mà động nét văn hóa bản địa, giữ cho những lò ngói luôn đỏ lửa mỗi ngày để nghề quý của ông cha được nối tiếp đến mai sau. Và rồi từng lớp ngói bình dị ấy ẩn mình trên những nếp nhà sàn, giữ làn khói bếp mỏng manh, giữ mây trời của đại ngàn xứ lạc, đi qua bao thời gian, đi qua bao đời người, vẫn mộc mạc, vẹt nguyên để lại niềm thương nhớ cho những ai đã một lần đặt chân đến nơi đây.