Nghề chạm bạc của người Dao ( Chuyện đời - chuyện nghề)

Món đồ trang sức bằng bạc mà chỉ khi có gia đình nào cần và đặt ông làm thì họ mới mang bạc đến gửi hoặc nhờ ông ra chợ mua bạc về làm. Ông sinh năm nay đã gần 80 tuổi, thế nhưng tuổi nghề của ông cũng không thuộc kém tuổi đời là bao. Bởi ngay từ khi nhỏ, ông đã theo cha học làm những món đồ trang sức bằng bạc cho đến tận bây giờ. Dù mắt đã kém đi nhiều, tay đã không còn rắn chắc như xưa, nhưng ông sinh vẫn cặm cụi chế tác những món đồ bằng bạc mỗi khi có người dân đến nhờ làm. Nghề chạm bạc trong cộng đồng người dao không có nhiều người theo học, bởi nó khó trong từng công đoạn và trong mỗi thảo tác. Ở Nguyên Bình nói chung và cộng đồng người dao đỏ nói riêng, không còn nhiều nghệ nhân chạm bạc như ông sinh. Chỉ có con trai của ông, giờ cũng đã gần 50 tuổi, vẫn đang cùng cha làm nghề. Từng món đồ trang sức bằng bạc được đập, gõ, nông, khắc một cách tinh tế. Với những hoa văn độc đáo, mang đậm nét văn hóa của đồng bào dao đỏ nơi đây, vẫn đang được hai cha con ông sinh cần mẫn ngày ngày chế tác. Bạc trang sức của người dao hiện nay giao số là người phụ nữ. Mỗi một người phụ nữ có một bộ đều trang sức, gồm vào vòng tay, nhấn, vòng tay, vòng đeo cổ, với một số vòng khắc của những trang sức là truyền, truyền của đồng bào sáu dây, với một số là hoa văn để đồng bạc thì nó làm như hoa văn trong những năm sau. Theo chỉ dẫn của người dân, chúng tôi tiếp tục cuộc hành trình tìm gặp nghệ nhân chạm bạc Lý Phú Cát của đồng bào dao tiền. Điều ấn tượng đầu tiên với chúng tôi không phải tiếng búa gõ bạc liên hồi hay tiếng xì xèo của những miếng bạc chảy trong bếp nung, mà chính là người nghệ nhân. Một người có vẻ ngoài điềm đạm, sống lẻ loi giữa núi rừng bao là. Từng hoa văn nhỏ trên mỗi chiếc cúc bạc mới thấy có lẽ nghề này đã tạo nên tính cách điềm đạm trong con người ông. Ông Cát giờ là nghệ nhân chạm bạc duy nhất của cộng đồng người dao tiền ở huyện Nguyên Bình. Sống một mình trên núi, chọn cho mình một nơi yên tĩnh để làm nghề. Thế nhưng, dù có đi đường núi xa xôi mấy, những người dân vẫn tìm tới ông để sửa, để đặt những món đồ bằng bạc mỗi khi có việc quan trọng của gia đình. Nghề chạm bạc là một nghề khó, đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ do cần sự tập trung cao độ nên người thợ thường phải làm một mình. Có lẽ vì thế mà người nghệ nhân luôn có được đức tính nhẫn nại, kiên trì, chọn cho mình cuộc sống đơn độc nơi núi rừng. Ông Cát đã yêu và làm công việc của mình một cách hồn nhân, tự tại như thế. Làm thế này thì theo tôi thì phải làm cho các anh em, thứ hai là mình chỉ có lấy tiền công cho ăn đầy sống. Tôi cũng sợ lại, nhưng mà đang tìm người yêu nghề thì làm theo mà, nhưng mà không có người về ạ. Và bây giờ chỉ có làm đến bao giờ thì già không làm được thì lại nghệ. Họ chọn cho mình những công việc đơn giản khác. Ngày ngày, cần mẫn bên lán nhỏ nơi núi rừng heo hút, ông Lý Phúc Cát vẫn miệt mài gìn giữ, cải tiến, làm ra những sản phẩm ngày càng tinh xảo hơn. Bằng sự khéo léo của đôi bàn tay, sự nhanh nhạy của đôi mắt, sự kiên trì, nhẫn nại của ý chí và sự cảm nhận bằng tâm hồn của người thợ. Cuộc sống của bà con đồng bào Giao giờ đã có nhiều tiến bộ và đổi mới. Trong mỗi phiên chợ, đồng bào đã chọn cho mình những bộ trang phục đơn giản, tiện dụng hơn. Lắc đắc đâu đó là bóng các bà mẹ mặc trang phục truyền thống. Trong các ô tủ kính, các sản phẩm bạc vẫn sáng lấp lánh nhưng không được bà con chọn lựa mua nhiều. Vì giá thành cao, vì những loại bạc mới không hiền bản. Bán một trăm, đúng là trả bốn. Thì mình mới vào sáng sớm thì nói 80 nghìn thôi ạ. Đàn ông người mông phải biết làm khen, đàn ông người Giao thì phải biết chạm bạc. Công việc của người thợ chạm bạc rất cầu kỳ, tỉ mỉ. Vì vậy, để trở thành một thợ giỏi thì không hề đơn giản. Hầu hết những người thợ chạm bạc lành nghề đều bắt đầu công việc từ khi còn nhỏ. Tự quan sát, tự tìm tòi, học hỏi kinh nghiệm của cha ông để áp dụng vào công việc của bản thân. Xong, không phải ai cũng theo được nghề đến cùng. Với người Giao, bạc chính là biểu trưng cho giá trị cả về vật chất lẫn tinh thần. Có lẽ vì thế, nghề chạm bạc hình thành và phát triển trong cộng đồng dân tộc Giao như một lẽ tự nhiên. Chừng nào người Giao còn trang phục truyền thống thì chừng đó, nghề chạm bạc vẫn được giữ gìn và phát triển. Qua nhiều thế hệ, các món đồ trang sức không chỉ được bảo tồn nguyên vẹn mà còn không ngừng được hoàn thiện và nâng cao về giá trị thẩm mỹ bởi tay nghề của người thợ chạm bạc ngày càng điêu luyện. Cho dù hiện nay, các loại trang sức bằng bạc được chế tác công nghệ hiện đại nhưng với người Giao, nghề chạm khắc bạc truyền thống vẫn luôn được ưa chuộng. Các trang sức bằng bạc không thể thiếu trên trang phục của người phụ nữ Giao trong các nghì lễ truyền thống như cưới sin, lễ hội, ngày Tết. Xã hội ngày càng phát triển, nhiều phong tục của các dân tộc ít người bị mai một nhưng dân tộc Giao vẫn giữ được nét văn hóa phòng phú, đậm đà bản sắc đó là nghề chạm khắc bạc truyền thống. Chính những nét văn hóa đó góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam.