Cụm di tích lịch sử, đền, chùa Đồng Kỵ, hội làng Đồng Kỵ

Cũng di tích lịch sử, cách mạng đình, đền, Chùa Đồng Kỵ. Nằm soi mình bên bờ sông Ngũ huyện Khê, trải qua thời gian, đến nay quần thể di tích đình, chùa phường Đồng Kỵ, thành phố Từ Sơn vẫn giữ được nét đẹp cổ kính, mang đậm bản sắc văn hóa của mảnh đất và con người vùng quê Bắc Minh, Kinh Bắc. Đây cũng là một trong 14 điểm du lịch tiêu biểu của tỉnh. Đình Đồng Kỵ được xây dựng từ thời Lý và Trung Tu nhiều lần, Theo các nguồn tư liệu thì xưa làng Đồng Kỵ có tên nôm là cờ có ba đình thuộc ba xóm cờ, cọc, cờ. Năm cảnh hưng thứ sáu, 1745, ba ngôi đình được nhập là một. Nhiên đại khải định, 1916-1925, đình được tu sửa lớn. Đến năm 1949 do yêu cầu của cuộc kháng chiến chống Pháp, đình bị pha giữa phần mái và toàn bộ sàn. Khi cuộc kháng chiến chống Pháp còn đang ở giai đoạn quyết liệt thì vào năm 1951 dân làng Đồng Tâm hợp lực tu sửa đình như cũ. Trước đó đình có quy mô đồ sộ theo kiểu chữ vương, sau chỉ còn hai tòa nối với nhau bằng giải ống muôn thành di tích có mặt bằng hình chữ công như hiện nay. Đình làng Đồng Kỵ thờ Thiên Cương Đại Vương, vị thần có công giúp vua Hùng thứ sáu đánh giặc Sích Quỷ. Khi giặc Sích Quỷ xâm lược nước ta, Thánh Thiên Cương đã huy động nhân dân thôn Đồng Kỵ đứng lên đánh thắng giặc xâm lược bảo vệ bờ cõi. Để tưởng nhớ công ơn của thần, hàng năm nhân dân Đồng Kỵ mở hội vào ngày 4 tháng riêng. Kiến trúc của đình Đồng Kỵ gồm tòa tiền tế gồm bốn gian hai trái, hậu cung năm gian hai trái, kết cấu kiểu bốn mái, mỗi góc mái một đầu đao cong thanh thoát. Toàn bộ khung đình được cấu trúc bằng gỗ, sàn đình cao 0,70m còn khá nguyên vẹn, các cấu kiện gỗ to khỏe, cột cái chu vi 1,8m, các bộ vì kèo theo kiểu thức thượng con trồng, hạ câu đầu, kẻ bầy, đầu dư, kẻ với nghệ thuật chạm nổi, bong canh và đề tài tứ linh, tứ quy có sự biến thể phong phú mang đậm phong cách nghệ thuật thời lê, thế kỷ XVIII. Đình Đồng Kỵ có nhiều hiện vật quý. Trước cửa đình là hai dòng đá, hai sư tử đá, có kích thước lớn được chạm từ tảng đá xanh nguyên khối. Hệ thống hoành phi câu đối cổ ở đình khá phong phú, bức đại tự Mỹ tục, khả phong do vua tự Đức phong tặng cho làng Đồng Kỵ vào năm 1871 được treo ngay cửa đình. Trong đình, hầu hết các hiện vật đều có niên đại thời lê và nguyễn bao gồm kiệu bát cống, hương án gỗ, hạc gỗ, nuôi hương gốm xứ, đình đồng, bộ bát biểu, lọ độc bình, có giá trị nghị thuật thẩm mỹ cao. Phía bên phải đình là chùa Đồng Kỵ, căn cứ và tư liệu hiện vật ở chùa Thì Tây Am tự được xây dựng ở thời lê, thế kỷ 17. Trải qua các thời kỳ thăng trầm của lịch sử dân tộc, chùa được nhân dân địa phương quan tâm gìn giữ. Đến đầu những năm 1940, chùa vẫn tồn tại uy nghi trên khu đất đắc địa ven bờ sông Ngũ huyện Khề. Chùa từng là cơ sở cách mạng của Trung ương Đảng thời kỳ tiền khởi nghĩa 1939-1945. Chùa Lăng Đồng Kỵ là một công trình kiến trúc bề thế gồm nhiều tòa ngang, rãi dọc, hương chính Tây Nam. Ngoài cùng là tòa gác chuông kiến trúc 2 tầng với 8 đầu đao cong vút, cách 1 khoảng sân nhỏ đến tòa Tàm. Bảo kết cấu kiểu chữ đinh, bao gồm 7 gian tiền đường và 3 gian thượng điện liên kết, phía sau là tòa hậu đường 7 gian. Nối giữa 2 hồi tòa tiền đường và hậu đường là 2 rãi hành lăng mỗi bên 7 gian đặt tượng La Hán. Các tòa này đều có chung một phong cách kiến trúc của nghị thuật thời Nguyễn. Nghị thuật chạm khắc phong phú, kỳ công tập trung ở các bước cốn, cửa võng, đầu dư tòa tiền đường. Ở các tòa khác ngoài hệ thống kẻ tiền chạm dông mây còn tất cả các bộ phận chủ yếu ra công soi gờ thẳng, bào chơn, đóng bén. Phía sau tòa hậu đường là 2 rãi hành lăng mỗi bên 5 gian kiến trúc thời Nguyễn dùng làm nhà khách và trong cùng là nhà tổ 5 gian xây dựng năm 2003. Nằm đầu hồi bên phải nhà hậu đường là nhà mẫu xây dựng năm 2002 có mặt bằng chữ Đinh, 5 gian và 3 gian thượng điện liên kết. Tại nhà khách chùa Đồng Kỵ, rãi bên phải chùa hiện trưng bày những hiện vật như mâm đồng, khay mây, ấm chén. Là những đồ dùng sinh hoạt khi các đồng chí ban thường vụ trung ương đảng hoạt động ở đây sử dụng những năm 1941-1945. Chính căn nhà này đã là nơi hội họp, ăn nghỉ, soạn thảo những văn bản và diễn ra những cuộc họp quan trọng. Đặc biệt tại đây vào ngày 8 tháng 3 năm 1945, hội nghị ban thường vụ mở rộng họp, ban hành bản chỉ thị Nhật Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta sau phòng bị lộ trung ương đảng đã rút về cơ sở khác ở đình bảng họp tiếp. Nhà khách chùa Đồng Kỵ hiện là nơi tử nghiệm Chủ tịch Hồ Chí Minh và các đồng chí Trường Trinh, Hoàng Văn Thụ, Văn Tiến Dũng, Lê Thanh Nghị. Nhà khách vẫn giữ nguyên trạng với hai ngăn, một bên dùng hội họp, một bên để nghỉ nơi có cửa ngách thông ra vườn chùa và bờ sông để các đồng chí cách mạng ẩn tránh khi cần thiết. Di tích đình, chùa Đồng Kỵ là nơi tổ chức nhiều hoạt động sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng đặc sắc tiêu biểu của nhân dân. Hội chùa được tổ chức vào ngày 4 tháng riêng hàng năm là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tiêu biểu. Với giá trị tiêu biểu, cụm di tích đình, đền, chùa Đồng Kỵ đã được công nhận, cấp bằng di tích quốc gia năm 1988. Về thăm khu di tích đình và chùa Đồng Kỵ, đứng dưới những tán cây cổ thụ xung xuê tỏa bóng, nhìn ngắm những lớp mái ngói đao cong uốn lượn duyên dáng sẽ không làm du khách thất vọng. Đến nơi đây, ngoài việc được tham quan, tìm hiểu cụm di tích lịch sử đình, chùa Đồng Kỵ, du khách cũng có thể tham quan nàng nghề đồ gỗ mỹ nghệ, thưởng thức nhiều món ăn ngon của từ sơn. Đồng Kỵ có 3 khóa và 3 chàng. Bây giờ, ai cũng muốn tham quan, ai cũng muốn làm quán 1 thì phải tham. Không làm quán 1 thì đăng ký quán 2, quán 3, chàng 1, chàng 2, chàng 3. Rước từ nhà dân ra đến quân biên đình, sau đó là đốt. Nhưng trong những lần mở hội ngày xưa như thế thì có xảy ra những tai nạn đáng tiếc không ạ? Không, cũng ít lắm. Cũng có gầu 1 năm 95 thì phải. Năm 95 cũng có 1 người bị tai nạn. Nhưng mà có nguy hiểm hay là chỉ bị thương? Chỉ bị thương thôi. Coi như là bị thương, coi như là còn đi viện về thì không biết là có sống hay là chết. Như dân đó là... Ở trên hạ, về. Ừ, chứ không phải người nào. Chứ không phải người trong nàng mình. Rồi, đúng rồi. Chứ là chắc là họ hiếu kỳ, họ đến gần quá. Đấy, đúng, đúng. Mới cái số của người ta, nói chung là cái số con người nó phải đến thế. Con người, đúng đấy, anh nói là từ... Nó là cái số con người nó phải có người... Người ta đứng trên, người ta không biết. Nhưng mà đứng dưới là biết rồi. Đó, đấy là cái cuộc... Cái giao nối lạc vận của mình nó phải thế rồi. Vâng, vâng. Thế cái truyền thống mà rất kháo này của quê hương mình này thì dừng từ... Năm nào anh nhỉ, anh có nhớ không? Cái này hỏi... Cái này hỏi cô này cao tuổi hơn. Nhưng mà nhớ thì từ tiền cổ, từ năm... Xích quỷ... Năm chống dọc ngoài sông là năm xích quỷ. Vâng, vâng. Từ đấy nó có rồi. Tức là cái truyền thống này thì nó có lâu đời. Vâng. Nhưng mà dừng lại nào, cái năm nào thì chắc là anh cũng không... Dừng lại thì năm nhà nước không pháo. Dừng lại năm 95 là tuyệt đối là không được đốt nổ nữa. Thì bắt đầu nay làm quả pháo thờ. À, thì là làm pháo thờ để giữ lại cái truyền thống. Vâng, dứt. Mùng 4 Tết là bắt đầu nay dứt từ đây ra đỉnh. À, thế là dứt từ đây. Thèo vô như là pháo thật á. Bây giờ hội của làng mình là mùng 4 Tết là dứt cái quả pháo này. Vâng. Từ đây ra đến đỉnh. Ra đến đỉnh. Và có lễ hội dứt như vậy. Vâng. Cảm ơn các bạn nhé. Hội pháo diễn ra trong ngày mùng 4 tháng riêng, để tưởng nhớ cuộc gia quân đánh giặc và chiến thắng trở về của thiên cương tướng quân. Tương truyền, vào ngày này, từ giờ mùi, xế trưa, đến giờ rộng, chiều tối, thanh thiên cương đại chiến và đại thắng giặc xích quỷ. Vì vậy, hàng năm, dân làng đốt pháo để diễn lại và ăn mừng chiến thắng của thanh thiên cương. Tiếng pháo nổ vừa là chấp hành hiệu lệnh xuất quân, vừa là pháo lễ mừng thắng trận nên là nghi lễ quan trọng nhất của hội pháo. Pháo gồm có hai loại, pháo tràng và pháo quả. Pháo quả chia làm pháo nhất, còn gọi là chấp hiệu, pháo nhì, pháo ba và nhiều quả pháo bé của từng gia đình tự cuốn pháo mang ra hội. Khi đốt pháo, cứ đốt một tràng pháo ngắn rồi đến một quả pháo bé. Và lần lượt cho tới pháo tràng nhất, pháo quả nhất, chấp hiệu. Sau khi quả pháo chấp hiệu kết thúc, ở trong đỉnh, quan đám tê lễ, chiêng trống nổi lên, Sau đó, các quan đám được kiệu ra sân mua hoa khoảng nửa tiếng, rồi được rước vào lễ tạm, kết thúc hội pháo. Mọi người đều tin tưởng và những điều tốt lành sẽ đến trong năm. Những ngày sau đó, dân làng tiến hành các nghi thức tê lễ mở đầu hội xuân ở đỉnh. Trong đó nổi bật nhất là phong tục sửa lễ lên lão. Trong làng, những gia đình có người thân đến tuổi 52 thì tổ chức khao lão vào ngày mùng năm Tết, ở nhà, tại đỉnh làng, nhân dân tổ chức tê lễ. Cùng với lễ còn có phần hội với những trò chơi dân gian như đấu vật, chọi gà, đánh cờ, hát tuống, hát quan họ diễn ra trong hai ngày mùng năm tháng 6 tháng riêng. Từ năm 1995, thực hiện trị thị số 406 TTG của Thủ tướng Chính phủ về cấm đốt pháo trong toàn quốc, dân làng đồng kỵ nghiêm chỉnh chấp hành. Hội pháo đồng kỵ vẫn được tổ chức trọng thể nhưng chỉ là hội rước pháo. Tuy thiếu tiếng pháo nhưng dân làng và khách thập phương khi vào đỉnh chiêm ngưỡng quả pháo thờ vẫn như nghe tiếng pháo lệnh của vị Thánh Thiên Cương ngày nào. Ghi nhận ý thức chấp hành chủ trường của nhà nước, ngày 12 tháng 9 năm 1995, Thủ tướng Chính phủ ban hành quyết định số 555 TTG tặng bằng khen cho cán bộ, đảng viên và nhân dân đồng kỵ. Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược để đáp ứng yêu cầu công tác trong hoàn cảnh chiến tranh, nhân dân tổ chức hội pháo và hội làng từ ngày mùng ngày mùng 4 tháng 6 tháng riêng hàng năm. Xét thấy giá trị văn hóa của hội làng đồng kỵ trong đời sống sinh hoạt tiếng ngưỡng của nhân dân địa phương ngày 19 tháng 1 năm 2016, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành quyết định số 246 QDB VHTTDL công nhận lễ hội làng đồng kỵ là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Ngoài ra, hàng năm đồng kỵ còn tổ chức hội chùa, câu mát vào ngày 16 tháng 2, âm lịch để cầu bình an cho dân làng, thu hút đông đảo khác thập phương đến lễ chùa, vãng cảnh. Đồng kỵ cũng là nơi sớm thành lập các đoàn văn nghệ như đoàn tuồng cổ y, tuồng mới 2, đoàn treo cổ đoàn cải lương, phường sáo kèn, phường bát âm, phường vật, phường trọi gà, phường chim, phường cờ, phường vải. Đoàn tuồng cổ y đồng kỵ đã nhiều lần đi trình diễn nhằm khích lệ ý chí, tinh thần của nghĩa quân để thám trong đó có vở hồ xanh đánh mộc. Trải qua thời gian, xuyên suốt các phong tục tập quán các lễ hội ở đồng kỵ đều liên quan tới vị thành hoàng thiên cương. Cuộc đời và sự nghiệp của ngài là sự chỉ đỏ nối liền giữa quá khứ và hiện tại, chi phối mọi hoạt động đời sống thường nhất của nhân dân trong làng. Những phong tục ấy góp phần tạo dựng lối sống, kỳ cương và tâm linh cho mọi người dân, tạo nên nét độc đáo trong văn hóa làng đồng kỵ.