Ký sự: Gìn giữ làng nghề nón lá Trường Giang

Thưa quý vị và các bạn, non lá không chỉ là vật sụng hàng ngày mà còn mang giá trị văn hóa, gắn liền với đời sống của người dân Việt Nam. Hình ảnh chiếc non lá thường đi đôi với áo dài tạo nên sự duyên dáng của người phụ nữ. Không chỉ bảo vệ khỏi nắng mưa, non lá còn là biểu tượng của sự bao dung, che chở. Và tại xã Trường Giang, huyện Nông Cống, làng nghề làm non lá vẫn đang từng ngày góp phần gìn giữ những giá trị truyền thống tốt đẹp ấy. Dạo một vòng quanh xã Trường Giang, huyện Nông Cống, vào các thôn xóm đâu đâu cũng thấy thấp thoáng bóng những bà, những mẹ, những chị toài thoàn thoát đưa kim khâu nón. Nghề làm non ở Trường Giang xuất hiện từ những năm đầu thế kỷ 19, trải qua hàng trăm năm với những thăng trầm lịch sử. Với những bản tay khéo léo, sự tỉ mỉ, cho chuốt trong từng công đoạn, người thợ ở làng nghề non lá Trường Giang, xã Trường Giang, huyện Nông Cống đã làm ra những chiếc non mộc mạc, duyên dáng, làm sai lòng người. Là một làng nghề truyền thống nổi tiếng của Sứ Thanh, non lá Trường Giang được làm từ nhiều nguyên liệu khác nhau và đều phải nhập từ nơi khác. Lá được lấy từ cây buông ở các tỉnh Bình Thuận, Đồng Nai, còn vành tạo hình dáng lấy từ cây vào, cây nứa trên các huyện miền núi Quan Sơn, Quan Hóa, Ba Thước. Thế nhưng, bằng niềm yêu nghề cũng như sự chăm chỉ của người dân, làng nghề đã tồn tại gần trăm năm nay. Nguyên vật liệu làm non được lựa chọn rất kỹ, trước khi đưa vào sử dụng phải được phơi khô, xếp giữ cẩn thận để tránh bị nhăn, sách. Thưa quý vị, một chiếc non lá tưởng trường như rất đơn sơ, mộc mạc, nhưng để có được một sản phẩm ưng ý thì phải trải qua rất nhiều công đoạn, từ chọn khung, uốn vành, lợp lá, cắt hoa văn, đếm chằm để hoàn thiện, và cuối cùng là đánh bóng bảo quản. Làm non lá không khó nhưng đòi hỏi sự tỉ mỉ, khéo léo, kỹ công và tinh tế. Ngoài ra, người thợ phải biết cách chọn lá thật trắng, đậy lá không được để sách, lá được là phẳng, không để ngà màu. Tre nứa làm vành non được vót tròn, đều và chỉ khâu không làm đất cước. Lá có màu trắng xanh là đẹp nhất. Từ bàn tay khéo léo của người thợ, những ten tre được chuốt nhãn rồi uốn thành vòng tròn, có đường kính to nhỏ khác nhau, thành những vành non. Vành non to có đường kính khoảng 50cm. Cái tiếp theo nhỏ dần, có đến 16 vòng khác nhau. Vòng nhỏ nhất cũng chỉ bằng đồng xu, tất cả được xếp lên một khuôn hình chóp. Cô ơi, để làm ra một chiếc nón thì mình cần phải trải qua những công đoạn nào? Và công đoạn nào là quan trọng và khó nhất ạ? Làm một cái nuốn, thành công một cái nuốn. Thì bắt đầu là mình bắt đầu làm vành đến làm lá. Rồi phải hoàn chính được lá, được vành xong rồi bắt đầu là mình may. May thì nếu như mà mình muốn may thành công một cái nuốn mà chuẩn đẹp. Để ra thị trường cho hắn đạt chuẩn. Thì mình phải may đường may, kim bối trí cho hắn đẹp. Rồi một ngày thì tổng tất cả các công đoạn thì mình sẽ sản xuất ra được bao nhiêu chiếc nón ạ? Nhà cô thì tất cả mọi người, tất cả công đoạn. Làm thì tầm 40 người. 40 người mà trong 3 máy. Chuẩn bị lên 1 máy nữa là 4 máy. Còn đến khi mà hoàn chính một cái nuốn mà đem về nhà để mà chua thường lái mua. Thì khoảng tầm một ngày hắn sản xuất ra 400 nuốn. 400 đến 500. Khâu nón xong, những người thợ còn cẩn thận quét một lớp dầu bóng nhằm tăng độ bền và độ trắng sáng cho nón. Tiếp đó, người thợ thủ công còn dùng các loại chỉ màu sắc sặc sỡ khâu đối xứng 2 bên làm chỗ buộc quay nón. Để tăng thêm nét sinh động và vẻ đẹp cho từng chiếc nón, người thợ còn gắn các hình ảnh bông hoa cảnh thiên nhiên vào phía trong. Một chiếc nón đẹp không chỉ bóng, sáng mà đường kim, mũ chỉ còn phải đều đạn, mềm mại, chăm mũi như một. Người thợ khâu nón khéo léo thường có tài lần chỉ, khéo dấu những nút nối vào trong. Đây cũng được coi như là công đoạn khó nhất của nghề khâu nón và cũng là tiêu chí đánh giá một chiếc nón thành phẩm đẹp. Nghề nón lát của xã Trường Giang thì được du nhập về Trường Giang là năm 1863 do cụ Lê Văn Hầy là du nhập từ Hà Tĩnh về Trường Giang. Thì sản phẩm nón lát Trường Giang năm 2017 là đã được Cục Thế hữu Trí Tuệ công nhận là 100 sản phẩm tiêu biểu của toàn quốc. Và những năm gần đây thì đã ngủy chính quyền và trận tổ quốc và các đoàn thể đã vào cuộc và đã hỗ trợ tạo điều kiện cho vấn đề là học đào tạo nghề rồi cũng như thế là đăng ký cái thương hiệu sản phẩm ô cốt. Và trong cuối năm này là sản phẩm nón lát Trường Giang sẽ được công nhận là sản phẩm ô cốt. Và cũng đã phối hợp với lại Ngân hàng Chính sách là hỗ trợ vai vốn cho các cái hộ mà đầu tư vai móc để tổ chức may nón bằng máy rồi là hỗ trợ cho các cái hộ tư thương để họ có cái điều kiện mới rộng sản phẩm. Và cái mong muốn của chúng tôi là sản phẩm làng nghề nón lát Trường Giang sẽ được đi xa hơn, đi sâu hơn và đặc biệt là sẽ đến những cái điểm du lịch trong và ngoài nước. Hiện nay Trường Giang có 1.700 hộ thì có tới 70% số hộ làm nghề nón lá. Trên địa bàn xã đang sản xuất 2 loại nón chủ yếu là nón theo phục vụ cưới hỏi và nón thông thường. Sự phong phú và đa dạng về mẫu mã chủng loại cùng với chất lượng tốt đã khiến nón Trường Giang đi ra đến với nhiều tỉnh, thành phố trong cả nước. Chăm chỉ, khéo léo, mỗi ngày những người thợ làm nón tại xã Trường Giang có thể làm ra từ 4 đến 5 chiếc nón. Với ra bán trên thị trường giao động từ 25 đến 50 nghìn 1 chiếc. Trừ chi phí, 1 người thợ làm nón có thể có thu nhập trung bình khoảng 100 nghìn đồng 1 ngày và nón làm ra đến đâu sẽ có thương lái thu mua ngày đến đấy. Bà ơi năm nay bà bao nhiêu tuổi rồi và bà đã làm nghề làm nón được bao nhiêu năm rồi ạ? Tức là bà về đây năm 66 thì bắt đầu bà làm từ đứa đến đây là năm 2024 thì là tính được hơn 60 năm. Vậy thì bà có nhớ ai là người đã dạy cho bà làm những chiếc nón đầu tiên không ạ? Cái khi mà bà mới về đây thì mới các cháu nhỏ nhỏ đi này là đầu tiên là tập cho bà nức vì bà ở mãi trên Thăng Bình đi là bà về đây. Rất là là các cháu nhỏ nhỏ nức là điểm đến là cho bà nức và nức xong tập cho bà may vài vành dưới đi sau mà may vài vành trên đi. Rất là từ đứa lên vài bữa là bà biết may. Toàn xã có 10 hộ chuyên thu mua và cung ứng nguyên liệu làm nón cho các hộ gia đình tuy nhiên hiện nay thợ làm nón đặc biệt là thợ trẻ ngày càng ít đi do thu nhập tư nghê chưa thật sự hấp dẫn. Thưa quý vị và các bạn, trải qua bao thăng trầm biến cố của thời gian đến nay làng nghề làm nón lá Trường Giang vẫn đang đứng vững và ngày càng khẳng định được thương hiệu của mình trên thị trường. Mặc dù cuộc sống hiện đại có nhiều thay đổi nhưng nón lá vẫn giữ được vị trí quan trọng trong đời sống của người dân Việt Nam. Hình ảnh chiếc nón lá với vẻ đẹp thanh thoát và giản dị đã vượt qua thời gian để trở thành biểu tượng phân hóa bất hủ. Từ cuộc sống hàng ngày đến nghệ thuật và thời trang nón lá luôn giữ vững vai trò của mình góp phần tôn vinh vẻ đẹp và bản sắc dân tộc. Trong tương lai, nón lá sẽ tiếp tục được bảo tồn và phát triển trở thành di sản văn hóa quý báu của đất nước Việt Nam.