Nghề đan cỏ tế - 30/05/2021| VTV4

Cỏ vốn được coi là một cây hoang dại, mọc lên lấn áp, làm tổn hại các loại cây trồng có ích khác. Nhưng có những loại cỏ mà từ lâu người dân đã tìm thấy và thuần hóa để sản xuất những công cụ lao động hay những vật dụng thường ngày. Nếu miền Trung, miền Nam nổi tiếng với cỏ bàng thì cách thủ đô Hà Nội không xa lại có một làng nghề nổi tiếng với loài cỏ tế. Làng đan cỏ tế Lưu Thượng, xã Phú Túc, huyện Phú Xuyên. Theo người dân trong làng, nghề làm cỏ tế đã có khoảng 400 năm. Trong đình làng vẫn thờ tổ nghề, người có công truyền lại nghề đan cho dân làng. Đình thì thờ cụ Thần Hoàng và cụ Nguyễn Thị Thảo Lâm. Trước kia thì cụ ấy cũng tham gia công tác cán bộ của địa phương. Sau đó thì cụ ấy cũng siêu tầm được vật liệu, siêu tầm được mẫu mã. Thì về cụ ấy cũng phổ biến cho dân làm. Vẫn giữ được giám góc của một ngôi làng với những sinh hoạt truyền thống. Những người dân nơi đây còn giữ được nghề đan mà cha ông truyền lại từ nhiều đời. Làng lưu thường xưa kia làm hàng thủ công, mà nhập cỏ về để gia công và phân phối cho các vùng lân cận. Nên việc gia công nguyên liệu cỏ tế vẫn được người dân trong làng giữ những bí quyết. Nguyên liệu cỏ tế nhập từ các vùng ở trên rừng, như Bắc Giang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Thanh Hóa, Nghệ An, hoặc là có nhiều khi mua cả bên nào. Khi mua về thì sơ chế nguyên liệu thì mình bóc tách ra. Một cây tế mình có thể trẻ ra làm nhiều sợi nhỏ. Theo Trần Trị Thơm, chúng tôi đến sưởng của gia đình anh Mùa, một sưởng chuyên làm sơ chế cỏ tế. Để có một nguyên liệu tốt, phần sơ chế là rất quan trọng. Những người như anh Mùa là người có kinh nghiệm trong công đoạn này. Cái này xuất phát thì nó phải lấy từ trên rừng về này. Sơ chế là hai, ba công đoạn tách vỏ. Khi tách vỏ xong thì còn phải đem đi phơi. Ba, bốn nắng khi nó khô thì phải đem đi ngâm. Nên tính toán phải chọn làm sao nó đủ ngâm. Với lại tách vỏ một lần nữa, đến công đoạn trẻ. Trẻ này cũng đòi hỏi thời gian làm. Nó phải có thời gian để mình nghiên cứu được những cái cách trẻ. Người không quen thì nó sẽ tỉ nệ, nó nãy. Ví dụ như đáng tách ra được ba sợi thì nó chỉ được hai sợi thôi. Trẻ làm sao, đầu và đuôi làm sao, nó phải đều. Nên ra sản phẩm mới đạt chất lượng. Sau khi sơ chế, các sợi cỏ được đưa về từng sưởng để đan các sản phẩm. Cơ sở đan cỏ tế của nhà chị Thơm sản xuất rất nhiều loại mặt hàng. Không chỉ hàng đan từ cỏ tế, ở đây còn sản xuất cả các mặt hàng từ sợi mây, sợi bèo Tây. Mỗi công đoạn đều được làm bằng tay, rất khéo léo. Muốn đẹp thì trước hết là chúng ta phải lựa chọn những nguyên liệu phù hợp và đẹp. Sau đấy thì đan thì chúng ta phải cẩn thận từng công đoạn một. Từ việc chọn lan, rồi từng những cái gây đáy đan lên thân, chúng ta phải làm tỉ mỉ và cẩn thận thì nó sẽ đẹp hơn. Mỗi ngày, sưởng sản xuất của gia đình chị Thơm tạo ra hàng nghìn sản phẩm, tạo được nhiều công ăn việc làm cho mọi người. Từ những loại cây cỏ giản dị, những sản phẩm dần được hình thành với nhiều kiểu dáng khác nhau, phục vụ nhu cầu của khách hàng khắp nơi trên cả nước. Chúng ta có rất nhiều sản phẩm từ cỏ tế. Ví dụ như từ cây tế chúng ta có thể làm ra được những cái lãng hoa đẹp như thế này. Giỏ tế chúng ta làm được bằng những cái giỏ hoa này là treo tường này. Rồi như cây thông này. Đây là cái cây thông dùng để trang trí vào những cái dịp Tết Lộ E. Cây thông này làm thì phải rất cẩn thận. Không là nó gãy tế. Từ cây cỏ tế chúng ta làm ra được rất nhiều sản phẩm khác nhau. Sau khi đàn xong phần thân giỏ, sản phẩm được mang nhúng keo cứng. Loại keo tự nhiên giúp sản phẩm có độ cứng, độ bền và màu trắng sáng. Những ngày mùa hè, sản phẩm được mang phê nặng tự nhiên, vừa là khô keo vừa định hình sản phẩm. Từng sản phẩm được cắt tiệ kiểm tra lần cuối. Cỏ tế qua bàn tay của những người thợ không còn là những cây cỏ vô chi, mà trúng thành những sản phẩm tuy đơn giản, nhưng được nhiều người ưa chuộng vì nguyên liệu tự nhiên của chúng. Những thùng hàng không chỉ đến tay những khách hàng trong nước, mà còn được xuất khẩu sang rất nhiều nước trên thế giới. Hàng xuất khẩu thì chuyên về bèo, cói, ruột, mây. Còn những hàng nội địa của mình là làm về giỏ, giỏ hoa và giỏ quả. Những cái hàng xuất khẩu thì thường xuất sang các nước Nhật, Úc, Đức. Còn những hàng nội địa là mình bán ở trong nước để dùng người ta đóng giỏ quả, giỏ hoa. Nghề đan cỏ tế không chỉ mang lại thu nhập cho người dân địa phương. Sản phẩm ở Lưu Thượng còn là một sản phẩm truyền thống để duy trì và phát triển làng nề. Cỏ tế là một cái nguyên liệu rất phổ biến ở cái vùng đồi núi Trung Su phía Bắc của Việt Nam. Nó là một cái nguyên liệu mà có rất nhiều ưu điểm và giá thành là rẻ. Vì thế nó giúp cho người dân ở nơi đây. Ngoài làm nông thì họ có thêm cái nghề để có thể ổn định về cuộc sống của mình. Với những cái lịch sử mà 400 năm liền với cả người dân Phú Túc, thì nó đã góp phần tạo nên một cái làng nghề truyền thống. Khi mọi người nhắc đến Mảnh đất Hà Tây có 100 nghề, thì đó là nghề cỏ tế Phú Túc. Với sự năng động của những người sinh ra từ làng nề, sự cần củ, bàn tay khéo léo của người lao động, nghề cổ truyền lưu thượng sẽ khẳng định thương hiệu của mình ở cả thị trường trong nước và quốc tế.