Nghề làm đàn Tính dân tộc Tày

Là một vùng núi của tỉnh Quảng Ninh, Bình Liêu được biết đến với những cảnh đẹp hiền hòa và sâu lắng. Nơi đây còn nổi tiếng bởi điệu hát hen chữ tình và nghề làm đàn tính cổ truyền của đồng bào dân tộc Tài. Khi nói đến người Tài thì người ta nghĩ đến hát hen đàn tính. Trước đây thì hát hen sử dụng trong các nghi lễ. Và sau này với sự phát triển của đời sống thì hát hen đã được cải biến, đã được đặt thêm lời mới dựa trên làn điệu hen cổ để mà đưa hơi thở cuộc sống vào. Hát hen đàn tính là một món ăn tinh thần không thể thiếu của đồng bào dân tộc Tài nói riêng và của người Bình Liêu nói chung. Cứ cuối tuần ngôi nhà nhỏ của ông Cú lại vang lên tiếng đàn tiếng hát. Đây là một buổi sinh hoạt của cô lạc bộ hát hen mà ông làm chủ nhiệm. Đàn tính có từ bao giờ không ai còn nhớ. Nhưng truyền thuyết của người Tài kể rằng xưa kia cây đàn tính có 12 giây. Mỗi khi tiếng đàn tính cất lên, cỏ cây, nguồn thú, vạn vật trên thế gian đều bị mê hoạt. Đến cả thần tiên trên trời cũng bị mê tiếng đàn mà trở nên lười nhát, bề trễ công việc. Thấy vậy, Ngọc Hoàng bèn sai tước đi 10 giây, chỉ để lại 2 giây như bây giờ. Nhưng không vì thế mà đàn mất đi sức út với con người. Và hát hen không có đàn tính, điệu hen của người Tài không thể bay cao vàn xa. Ở xã Tình Húc, huyện Bình Liêu, ông Phú nổi tiếng là người hát hen hay, lại có tài chế tác đàn tính. Các công đoạn chế tác ông đều tự mầy mò. Là vụ đội phục viên, với lòng say mê đàn tính, từ hàng chục năm nay, ông đã làm ra hàng ngàn cây đàn tính. Điều quan trọng nhất của cây đàn tính chính là cần đàn. Tùy rất đơn giản thô sơ, nhưng loại gỗ được chọn phải là gỗ bóc láp. Bởi theo ông Phú, chỉ có loại gỗ này mới nhẹ và không làm cho cần đàn công vinh. Năm nay, nghệ nhân Lương Thiêm Phú đã bước sang tuổi 80, nhưng đôi bàn tay của ông vẫn cứng cáp, chắc khỏe. Mỗi tuần, ông vẫn làm 3 đến 4 cây đàn do khách đặt. Các công đoạn được ông làm cẩn thận, tỉ mì từ việc mài gọt đục lỗ cho đến lắp các chốt lên dây. Vườn nhà ông Phú mùa này lại phủ màu xanh của dàn bầu. Ông mới trồng thêm một lứa bầu mới để dùng làm đàn. Với đàn tính, một bộ phận cũng quan trọng không kém cần đàn là bầu đàn hay còn gọi là hộp cộng hưởng. Quả bầu được phơi khô già rồi gác lên bếp để chống mối mọt. Những quả bầu có đường kính khoảng một gan tay là có thể làm được đàn. Ngoài việc cắt gọt sao cho vừa tròn vừa đúng với hình dáng của cây đàn, ông còn nắn nốt, khắc đục từng họa tiết cho bầu đàn. Khi xưa, mặt bầu đàn được làm bằng mo che, ép nhiều lớp vào nhau, nhưng vật liệu này không bền. Ngày nay, ông Phú tìm được loại gỗ vừa mềm vừa dai để thay thế. Để bảo vệ đàn tính trước thời tiết nóng ẩm, đồng thời tạo cho sản phẩm một màu đặc trưng, ông Phú dùng sơn phủ lên các bộ phận của cây đàn. Công đoạn lắp ghép cũng được ông làm tỉ mỉ bằng những công cụ thô sơ. Bây giờ chỉ cần mắc dây cho đàn là chiếc đàn có thể cắt lên những âm thanh quen thuộc. Bình Liêu chỉ có 2 dây, khác với đàn tính của đồng bào Tày ở khu vực miền núi phía Bắc. Nhưng tiếng đàn vẫn trong trèo, hòa quyền trong từng câu hát. Cây đàn tính đơn sơ của đồng bào Tày Bình Liêu cũng là đề tài sáng tác của nhiều văn nghệ sĩ. Nhạc sĩ Đỗ Nhoà An đã gắn bó với âm nhạc Quảng Ninh mấy chục năm nay. Với ông, cây đàn tính là cảm hứng để ông viết lên tác phẩm lời cây đàn tính được nhiều người viết đến. Mong muốn mang tiếng đàn tính điệu theo đến với đông đảo mọi người, đặc biệt là thế hệ trẻ. Cứ vào dịp cuối tuần, ông Cú lại cùng với các em nhỏ ở xã Tỉnh Húc học chơi đàn và hát hen. Cây đàn tính đơn sơ của nghệ tài Bình Liêu cũng giống như bao nhạc cũ của các đồng bào khác. Nó là đặc trưng văn hóa của những con người đã sinh ra và lớn lên trên mảnh đất này. Tiếng đàn ấy sẽ được truyền lại cho các thế hệ mai sau để cất lên lời ca tiếng hát thân thương, chịu mến. Cây đàn tính đơn sơ của nghệ tài Bình Liêu cũng giống như bao nhạc cũ của những con người đã sinh ra và lớn lên trên mảnh đất này.