Triều Trần và những bậc thầy rạng danh sử Việt: Từ chiến tướng đến sư phó minh quân

Chiều Trần và những bậc thầy dạng danh sự Việt từ chiến tướng đến sư phó mình quân. Trong dòng chảy nghìn năm lịch sử dân tộc Việt có những chiều đại như vì sao rực sáng giữa bầu trời, để lại dấu ấn bất diệt trong thâm khảm người đời. Chiều Trần chính là một trong những thời kỳ như thế. Một chiều đại không chỉ đổi danh với ba lần đánh tan vó ngựa mông cổ hùng hãn mà còn được lại cho hậu thế, những bậc hiền tài, những người thầy vĩ đại. Họ là những ngôi sao lặng lẽ xoay sáng, âm thầm hôn đúc lên tâm hồn, trí tuệ và bản lĩnh của các bậc mình quân. Mỗi câu chuyện về họ không chỉ là bài học sự học mà còn phàng phất màu sắc huyền bí. Như thế có một sợi trì vô hình nối lên quá khứ và hiện tại. Hãy cùng ngẫm ngược dòng thời gian để tìm lại hơi thở thương liềng của một thời đại quỳ hoàng. Lê Phụ Trần Từ Dũng Tướng Đến Thầy Dạy Mình Quân Lê Phụ Trần, tên thật là Lê Tần, người Ái Châu, Thanh Hóa, thuộc dòng dõi Lê Đại Hành. Ông sinh năm nào không rõ, đã từng phụng sự hai đời hoàng đế là Trần Thái Tông và Trần Thánh Tông. Năm 1258, giặc Mông Nguyên xâm lược Đại Việt. Hoàng đế Trần Thái Tông đích thần cầm quân chặn giặc tại Bình Lệ Nguyên, Vĩnh Phúc ngày nay. Thế giặc quá mạnh, quân Trần sắp không được nổi. Trần Thái Tông nhìn quanh chỉ thấy Lê Tần vẫn đang cưỡi ngựa một mình ra vào trận giặc sắc mặt như thường. Đại Việt sự ký toàn thư chép lại rằng có người khuyên Thái Tông nên ở lại đánh trận. Riêng Lê Tần một mực khuyên can hoàng đế mau lùi binh để chờ cơ hội phản công. Khi Trần Thái Tông quyết định lùi quân, Lê Tần chỉ huy quân sĩ chặn hậu. Quân giặc đuổi theo bắn tên như bưa. Lê Tần phải lấy ván thuyền làm khiên che trở cho hoàng đế. Sau trận này, ông được Thái Tông cho theo bên cạnh, được giữ bàn nhiều việc cơ mật. Một thời gian sau, quân Trần tổng phản công, đánh bật quân Bông Nguyên ra khỏi nước ta, đất nước trở lại thanh bình. Ngày mùng một tiết nguyên đá năm ấy, hoàng đế Trần Thái Tông tổ chức lễ mừng công, bán thường cho các tướng sĩ. Thái Tông xúc động nói với Lê Tần. Không có Khánh thì làm gì có ngày nay, Khánh nên cố gắng để cùng hưởng phúc về sau. Lê Tần được phong làm nhập nội tại phù, chức quan có quyền can gián nhà vua, tố cáo lỗi lầm của các quan và được ban tên mới là Lê Phụ Trần. Người họ Lê có công giúp nhà Trần. Sau đó, ông được cử làm tránh xứ sang Trung Quốc. Ông đã khéo léo biện bạch khiến nhà Nguyên, kẻ vừa thua trận trước đó, phải đồng ý cho nước ta dân cống phẩm một lần trong năm. Năm ấy, Trần Thái Tông dường ngồi cho con để lên làm Thái Thượng Hoàng, tân quân là Trần Thánh Tông. Vị vua này vì trọng dụng kinh nghiệm trần mạc mà khả năng huấn luyện binh sĩ của Lê Phụ Trần, nên đã phong ông làm thủy quân đại tướng quân, nắm binh quyền trong tay. Năm 1274, Trần Thánh Tông lập hoàng tử Trần Không làm thái tử. Bước ngoặt cuộc đời của Lê Phụ Trần cũng bắt đầu từ đây. Ông được thăng chức thiếu sư, kiềm chức sư cung giáo thụ, chịu trách nhiệm trực tiếp dạy dỗ thái tử từ trong cung. Khi chuyên sang lĩnh vực giáo dục, nhất là trực tiếp dạy bào dạy luyện người kế vị tương lai, Lê Phụ Trần cho thấy ông là người văn võ toàn tài, có đủ mô phạm và kiến thức để trở thành một nhà giáo mà triều đình tin tưởng. Từ một dũng tướng trở thành nhà giáo, cổ kim hiếm ai được như ông. Nhà giáo Lê Phụ Trần đã dốc lòng giáo dục thái tử Trần Không. Về sau, người học trò ấy đã trở thành minh quân Trần Nhân Tông, vị vua mà sự nghiệp và đức hạnh được xử sách đặc biệt ngợi ca. Nhân Tông được tình hòa của Thánh Hiền, có tướng bạo thần tiên, thể chất hồn hậu, nhân tử, hòa nhã, giảng dị. Ông xuống chiếu cấp lương thực cho người nghèo với tấm lòng nhân ái. Lựa chọn tướng doi chống dọc nguyên, dựng nên sự nghiệp hiền hách rực rỡ, được coi là bậc minh quân hiếm có của triều Trần. Trần Nhân Tông có được công nghiệp và đức nghiệp như vậy, không thể không khi nhận công lao đào tạo to lớn của nhà sư phạm, danh tướng Lê Phụ Trần. Minh Đa Tài của Trần Minh Tông Ông Trần Cụ, người tình hương yên ngày nay, bốn sinh dưới triều Trần Anh Tông. Ông giữ một chức hoa nhỏ, phẩm hàm thấp, nhưng sớm được triều đình chú ý bởi các đức tính đáng quý cùng sự thông minh đa tài. Sách Đại Việt Sử ký Toàn Thư chép rằng, ông là người khoan hậu, cẩn thận, thật thà, có biệt tài đánh đàn, bắn nò và đá cầu. Với mỗi món nghề, ông đều có những phát kiến và quan điểm khá độc đáo. Trần Cụ mỗi khi sắp đánh đàn, thì trước hết cắt đầu dây, buộc lại cho chặt dây rồi sau mới gạy. Có người hỏi cớ làm sao, Trần Cụ trả lời, nếu cúc đàn chưa hết, thì dây đứt thì làm thế nào? Trần Cụ làm cầu thì cân nhắc các múi ra, cho 12 múi cân nhau. Duy 3 múi ở miệng cầu lỗ là chỗ bỏ cái bọng lợn vào thì hơi mỏng và nhẹ, để cân với sức nặng ở đầu bong bóng. Cho nên, khi đá cầu, múi nào ở trên đến lúc rơi xuống đất lại nguyên như cũ, không bao giờ chuyển khác. Người đòi bắn nò, Trần đứng cũng như bắn cung, tức là kiểu chữ đình không thành, chữ bát không ngay. Trần Cụ thì đứng ngay ngắn mà bắn, và bảo mọi người. Phạm bắn cung, thì tay trái dơ ra phía trước nắm lấy thần cung, tay phải kéo dây cung về phía sau. Mình đã nghiêng, thì chân cũng phải lệch, còn bắn nò, thì đưa cân băng ra phía trước. Cho nên, khi cầm nò mà bắn, thân mình ngay ngắn, thì cớ gì Trần lại phải đứng lệch. Nhà ông ta ở và thuyền ông ta đi đều có 2 cửa đối nhau, xếp đặt, bay biển các thứ cũng cân đối, và phải ngay ngắn, vì là bản tâm như vậy. Cho nên, biểu hiện ở mọi việc làm cũng như vậy. Lê Hoàng đế Trần Anh Tông rất tán thường phẩm chất và tài năng của Trần Cụ. Anh Tông lập Hoàng tử Trần Mạnh làm thái tử. Khi ấy, Trần Mạnh mới 5 tuổi, vì thế anh Tông muốn tìm đủ người có tài và đức độ để dạy cho thái tử. Ông đã cất nhắc Trần Cụ vào hàng sư phó, cùng các bậc thầy khác lo việc giáo dục thái tử. Trần Cụ dốc hết tâm huyết dạy bảo vị thái tử nhỏ tuổi đó. Đây thực sự là quá trình đào tạo vô cùng công phu. Thái tử sau này lên ngôi, tức Trần Minh Tông, đã trở thành một vị Hoàng đế khiêm tốn, hòa nhã, thông minh, quyết đoán, giỏi việc cầm quân, có nhiều chính sách trị nước tích cực và biết cách rèn rũa các Hoàng tử thành những người hữu ích cho đất nước. Bởi trí tuệ thông minh hơn người, Trần Cụ đã dành hết tâm huyết để dạy bảo vị thái tử nhỏ tuổi. Do vậy, sự kết tinh tài năng và trí tuệ người Hoàng đế Trần Minh Tông có phần đóng góp không nhỏ của nhà giáo họ Trần. Ngoài hai nhà giáo kể trên, dưới các triều đại khác trong lịch sử cũng đã ghi nhận và ca ngợi công lao tài năng của những nhà giáo vĩ đại. Họ chính là niềm tự hào của dân thộc, để lại cho hậu thế nhiều bài học quý giá, bởi đó là những bậc thầy lỗi lạc. Chú Văn An Nhắc đến những nhà giáo nổi tiếng thời Trần, Bậc Vạn Thế Sư Biểu, Chú Văn An là người được đòi biết đến nhiều hơn cả. Nhân cách và đạo đức của Thầy Chú Văn An không những là gương sáng cho người đường thời nói theo, mà còn khiến quỷ thần kính trọng. Trong những giai thoại nổi tiếng nhất về ông, người ta kể rằng, Tương truyền, khi Chú Văn An mở trường dạy học ở quê nhà, có rất nhiều đến đầy cửa xin học. Trong số này, có một người sáng nào cũng đến thật sớm nghe rằng. Thầy khen là Trăm Trì, nhưng không rõ tông tích ở đâu. Ông bèn cho người dò xem, thì cứ đến khu đầm lớn hình Vành Quyên, nằm giữa các làng Đại Tử, Tứ Kỳ, Huỳnh Cung, thì biến mất. Ông biết đó là thần nước. Ngập lúc đại hạn kéo dài, giang bài xong, ông tụ tập các trò lại, hỏi xem, ai có tài, thì làm mưa giúp dân, giúp thầy. Người học trò kỳ lạ, chứ có vẻ ngần ngại, sau đứng ra xin nhận, và nói với thầy, Con vâng lời thầy, là trái lệnh thiên đình, nhưng con cứ làm để giúp dân. Mày kìa, nếu có chuyện gì không hay, mong thầy trù toàn cho. Sau đó, người này ra giữa sân, lấy nghiên mài mực, ngửa mặt lên trời khấn, và lấy bút thấm mực vầy ra khắp nơi. Vậy gần hết mực, lại tung cà nghiên lẫn bút lên trời. Lập tức, mây đèn kéo đến, trời đổ mưa một trận rất lớn. Đêm hôm ấy, có tiếng xét lớn. Sáng hôm sau, thấy có thầy thuồng luồng nổi lên ở đầm. Chủ văn an được tin, khóc thương luyến tiếc, rồi sai học trò làm lễ an táng. Nhân dân các làng lân cận, cũng đến giúp sức. Và sau, nhớ công ơn bèn lập đền thờ. Nay, vẫn còn giấu vết mộ thần. Theo truyền thuyết, chỗ nghiên mực, bị ném rơi xuống, đã biến thành đầm nước lúc nào cũng đen. Nên, thành tên là đầm mực. Quản bút, rơi xuống làng Tà Thành Oai, nay thuộc ngoại thành Hà Nội. Biến làng này, thành một làng văn học, quê hương của Ngô Thì Sĩ, Ngô Thì Nhâm. Trong đền thờ thần, còn đôi cầu đối ghi lại sự tích này. Nghĩa là, mây lành từ nghiên mực bay lên, một ngọn bút ra công, trời thuận theo lẽ phải. Mưa tốt giữa sơn son đổ xuống, nghiên cánh đồng đội nước, đất nẻ trổ mùa hoa. Vua Trần Binh Tông, lên ngôi năm 1314, đã giao cho Thầy Chú Văn An, chức từ nghiệp quốc tử Giáng, phụ trách chuyên môn đào tạo và dạy học cho Thái tử Trần Mượng, sau này là vua Trần Hiến Tông, đào tạo một vị vua mới cho Đại Việt. Quan Tề Tướng Trần Nguyên Đán, ông ngoại của danh nhân Nguyễn Trãi, cũng là ông nội của danh tướng Trần Nguyên Hãn, rất quý mến tài đức của Chú Văn An. Hãy tin, Thầy Chú đồng ý về kinh thành Thăng Long dạy học, nên đã hết lòng giúp đỡ. Thành tiệu lớn nhất của Chú Văn An khi dạy học tại đất Thăng Long chính là Bộ Tứ Thư Thuyết ước, bộ sách tóm lược nội dung có 4 cuốn sách, của nhò ra là Đại học, Trung dung, Luận ngữ và Mạnh tử. Đây chính là giáo trình dạy học chính của Thầy Chú Văn An tại quốc tử Giám. Cũng phải nói thêm, là kinh văn khổng tử để lại cho hậu thế, tuy chỉ gồm tứ thư, ngũ kinh, nhưng toàn bộ nội dung rất đồ sộ và nội hàm thâm sâu bằng chữ Hán. Lúc này, Đại Việt dù đã có hơn 200 năm trải qua đời lý đến nhà Trần dùng nhò giáo để quản lý chính quyền, nhưng khả năng lý dài và sử dụng kinh điển nhò ra vẫn còn rất hạn chế. Thật khó tìm được người hiểu được thâm sâu và toàn diện về lý thuyết nhò ra. Vì lẽ đó, các nhà nhò tài năng như Chú Văn An đã phải biên soạn lại những phần tầm đắt nhất của mình khi học kinh thư thành những bộ sách ngắn gọn, dễ hiểu và dễ áp dụng dùng để dạy học cho hiệu quả hơn. Để làm được điều này, ngoại trừ tay học bác đại tình thâm gia thì còn cần một tấm lòng son sát với sự nghiệp dạy học mới làm được. Nên quà thật, các vị vua sau này của Việt Nam đem Chú Văn An phối thờ với không từ không phải là không có lý do. Nhắc tới cụ Nguyễn Bình Khiêm thì người Việt chúng ta nhớ ngay từ những sấm ký trăm năm đã ứng nghiệm qua rất nhiều sự kiện lịch sử. Nhưng ông còn để gửi đời mến phục nhờ vào chiết lý thiện là dòng dõi của giáo dục. Một cây đại thụ tòa dập bóng ở thế kỷ 16 Nguyễn Bình Khiêm không chỉ là một danh nhân văn hóa một nhà thư lớn một bậc thầy hiền triết một nhà tiên tri đại tài mà còn là một nhà giáo vĩ đại một bậc sư biểu được người đời tôn vinh ngưỡng mộ. Thầy Nguyễn Bình Khiêm thì đỗ giải nguyên đời nhà mạc làm quan được 8 năm năm 1542 thầy dân xớ hạch tội 18 lộng thần nhưng không được vua nghe nên xin cáo quan về ở ẩn lập am ngoại Bạch Vân Am và hiệu Bạch Vân Cử Sĩ mở trường dạy học. Hơn 40 năm đuôi về Bạch Vân Am dạy học là hơn 40 năm thầy dồn hết sức tâm huyết đào tạo nhiều trí thức lớn cho đất nước. Học cho cô thầy đều là những nhân tài xuất trúng, văn võ song toàn như Phùng Khắc Hoan Lế Hữu Khánh, Nguyễn Quyển danh tiếng và tài năng của thầy và trưởng Bạch Vân bên dòng tuyết giang vang dội khắp nơi. Thầy được các môn sinh tột là tuyết giang phụ tử một danh sừng tôn kính cho những bậc sử biểu đực độ. Đồn rằng do được truyền cho quyền thái ất thần kinh đến thầy Nguyễn Bình Khiêm tỉnh thồng về lý học, tướng số có kỹ thể tiền đoán được biến cố trước và sau 500 năm. Với những câu sấm truyền thầy được người đời suy tôn là nhà tiên tri số một của Việt Nam. Giải thoại cùng với những lời sấm tiên tri của thầy vẫn còn được truyền tụng tận đến ngày hôm nay và ứng nghiệp đến bất ngờ. Lúc sinh thời, thầy đã dùng tay lý số của mình cứu vãn triều mạc tồn tại được một thời gian khá dài. Tương truyền rằng lúc nhà mạc sắp mất lên sai người đến hỏi thầy thầy đã đưa ra lời sấm cho nhà mạc rằng cao bằng tang tại nghĩa là nếu chạy lên cao bằng thì sẽ tồn tại được ba đời. Quả nhiên, nhà mạc lên cao bằng thì tồn tại được thêm ba đời. Thầy cũng đưa ra lời sấm cho nhà Nguyễn mà nhờ đó nhà Nguyễn mới tiến vào Nam mờ rộng bờ cõi để đất nước ta có hình thái như ngày hôm nay. Còn với triều đại thứ ba cùng tồn tại khi ấy là nhà trịnh thời điểm vua Lê Trung Tông mất không có người nối dõi trịnh Kiểm định xoán ngôi nhà Lê nhưng chưa dám quyết nên đã sai người tới hỏi Nguyễn Bình Khiêm thầy cũng chỉ nói giữ chùa thờ Phật thì an toàn ý nói giữ là bể tôi của vua Lê thì lợi hơn trịnh Kiểm nghe theo lên sai người đi tìm tôn thất nhà Lê đưa lên ngôi họ trịnh mượn tiếng nhà Lê nhưng thực chất nắm quyền điều hành chính sự hai bên cùng tồn tại tới hơn 200 năm vì thế mà có cầu Lê Tồn trịnh tại tiếng tăm của thầy Nguyễn Bình Khiêm không chỉ nổi ở trong nước mà còn vang đến tận Trung Hoa khiến số học giả ở đó cũng ngưỡng mộ sưng tụng à nam lấy số hữu trịnh tuyển nhà giáo Lê Quý Đồn thiên hạ vô trì vẫn bảng đồn thầy Lê Quý Đồn Nguyên là Lê Danh Phương tự doán hậu, hiệu Quế Đường sinh trường trong một gia đình qua bàng Chà là tiến sĩ Lê Trọng Thứ quê ở Diền Hà Trấn Sơn Nam Hạ này là thôn Phú Hiếu xã Độc Lập, huyện Hưng Hà tỉnh Thái Bình Ngày từ nhỏ thầy đã nổi tiếng thông minh chăm học. Năm 14 tuổi thầy theo cha lên học ở kinh Đồ Thàng Long lúc ấy thầy đã học xong toàn bộ kinh sách sự cô nhỏ ra 18 tuổi thầy thi hương đỗ giải nguyên 27 tuổi đỗ hội nguyên rồi đỗ định nguyên bảng nhãn sau khi đã đỗ đạt thầy được bổ làm quan và từng giữ nhiều chức vụ quan trọng của triều Lê Trịnh thầy là người học rộng, tài cao am thông nhiều lĩnh vực như khoa học tự nhiên, địa lý khoa học xã hội, văn trường, sự học luôn được vua, quan thầy Lê Quý Đôn không chỉ là một nhà bác học mà còn là người thầy xuất sắc ở nước ta hồi thế kỷ 18 thầy từng mở trường dạy học có nhiều học trò theo học và còn lưu lại ân tình đàm thám đối với học sinh thầy phụ trách các kỳ thi lo lắng quan tâm tới việc đào tạo và tuyển dụng các nhân tài thầy Lê Quý Đôn không chỉ là một nhà bác học mà còn là người thầy xuất sắc ở nước ta hồi thế kỷ 18 chạy với những nhò sĩ chỉ biết nhôi nhét những lý luận kinh điển xa xôi mà coi thường thậm chí không biết gì đến các môn học khác thì thầy cho rằng cần phải học tập toàn diện thầy cũng đã nêu lên một số ý kiến về phương châm học tập chủ trường học phải biết nắm lấy cái chính không thể vù vơ theo việc ngọn ở ngoài mà không tìm tòi đến chỗ gốc ở trong nếu không thể mà cứ vật gì cũng xét cho đến cùng cho đủ cả thì chẳng hóa ra vì đường có nhiều lối rẽ mà đến nỗi lạc mất dê ư thầy cũng căn dặn rằng học hành phải có óc suy luận không chỉ phụ thuộc vào sách vở sách không hết lời lời không hết ý phải hiểu ngầm ý của thánh nhân ở ngoài lời sách mới được trích dịch kinh phù thuyết thầy còn khuyên dù ngô rốt đến đâu cũng nên kính giấy, tiệt chữ dù keo bẩn đến đâu cũng tìm mua sách vở thầy cho rằng biết học thì không thể biện lẽ thiếu thi giờ hình ảnh thầy Lê Quý Đôn tận tụy truyền dạy phương pháp học tập tiến bộ và kiến thức cho học trò đã là tấm gương sáng cho nhiều thế hệ nói theo thầy giáo Lê Quý Đôn thực sự xứng đáng với danh hiệu người thầy mẫu mực mà luôn được người đời tôn kính vâng thưa quý vị lịch sử đã kép lại bao triều đại nhưng tiền tuổi của những bậc thầy hiện tại hội tụ cả ba yếu tố tầm, tầm và tài vẫn gân vang qua 5 tháng họ không chỉ truyền dạy trí thức mà còn gieo vào lòng thế hệ mai sau hạt giống của nhân nghĩa trí thức và trí tuệ