Trung Dung 中庸 - Bản dịch A - P2/3

Tử viết Sách ẩn hành quái Hậu thế hữu thuật yên Ngô phất vi chi hĩ Quân tử tuân đạo nhi hành Bán đổ nhi phế Ngô phất năng dĩ hĩ Quân tử y hồ trung dung Độ thế bất kiến chi nhi bất hối Duy thánh giả năng chi Nghĩa là khổng tử nói Cố tình tìm kiếm cuộc sống ẩn giật Hành động quái dị Người như vậy đời sau có thể được người ta nhắc đến mà ca ngợi Xong ta không làm như vậy Người quân tử phải theo đạo mà đi Bỏ giở giữa đường thì ta không làm Người quân tử theo đạo trung dung Dẫu trốn đời ẩn Chẳng được ai biết đến Cũng không bao giờ hối hận Chỉ có thánh nhân mới làm được như vậy Quân tử chi đạo phí nhi ẩn Phu phụ chi ngô Khả dĩ dự chi yên Cập kỳ chi giá Tuy thánh nhân diệt hiểu sở vất chi yên Phu phụ chi bất tiếu Khả dĩ năng hành yên Cập kỳ chi giá Tuy thánh nhân diệt hiểu sở bất năng yên Thiền địa chỉ đại giá Nhân do hiểu sở hám Cố quân tử ngữ đại Thiền hạ mạc năng tải yên Ngữ tiểu thiên hạ mạc năng phá yên Thì vân Diên phi lệ thiên Ngơ dược vu yên Ngôn kể thượng hạ sát giá Nghĩa là Đạo của người quân tử thật rộng lớn Nhưng cũng rất vi diệu khó xét Dẫu là những người ngu rốt Trong đám đàn ông đàn bà bình thường Cũng có thể biết được phần nào Còn như đến đỉnh điểm của nó Thì dẫu thánh nhân cũng còn có điều không biết Dẫu là những người kém còi Trong đám đàn ông đàn bà bình thường Cũng có thể thi hành được phần nào Còn như đến đỉnh điểm của nó Thì dẫu thánh nhân cũng còn có điều không làm được Rộng lớn như trời đất Mà người ta còn cảm thấy Có chỗ không vừa ý Cho nên đạo của người quân tử Nếu nói chỗ lớn Thì trong thiên hạ chẳng có gì có thể bao chứa được nó Nếu nói chỗ nhỏ Thì trong thiên hạ chẳng có gì có thể tách chia được nó Kinh Thì nói Còn diều bay lên trời cao Còn cá lặn xuống vực sâu Tức là nói cả trên trời, dưới đất vầy Tử viết Đạo bất viễn nhân Nhân chi vi đạo nhi viễn nhân Bất khả dĩ vi đạo Thi vân Phạt kha phạt kha Kỳ tác bất viễn Chấp kha dĩ phạt kha Nghệ nhì thị chi Do dĩ vi viễn Cố quân tử dĩ nhân chi nhân Cải nhi chỉ Nghĩa là khổng tử nói Đạo vốn chẳng xa người Người ta nếu muốn thực hành đạo Mà rời xa con người Như thế thì không thể thực hành được đạo Kinh Thì nói Đẹo cán búa, đẹo cán búa Thì cách thức đâu có xa Mẫu cán búa ở ngay trước mắt đó Tay cầm cái búa để gọt đéo một cái cán búa Chỉ liếc mắt đã có thể nhìn thấy ngay mẫu Mà còn lấy làm xa Cho nên người quân tử Dùng cái đạo lý vốn sẵn có Ở người để uốn nắn sửa chữa con người Kỳ đến khi uốn nắn sửa chữa được Mới thôi Trung thứ vi đạo bất viễn Thi chư kỷ nhi bất nguyện Diệt vật thi ư nhân Nghĩa là Phẩm chất trung thứ Khác với đạo trung dung không xa Điều gì thực hiện cho bản thân mình Mà mình không muốn Thì cũng đừng áp đặt cho người khác Quân tử chi đạo tứ Khâu vị năng nhất yên Sở cầu hồ tử Dĩ sự phụ Vị năng giã Sở cầu hồ thần Dĩ sự quân Vị năng giã Sở cầu hồ đệ Dĩ sự huynh Vị năng giã Sở cầu hồ bằng hữu Tiên thi chi Vị năng giã Dung đức chi hành Dung ngôn chi cần Hiểu sở bất túc Bất cảm bất miễn Hữu dư bất cảm tận Ngôn cố hạnh Hạnh cố ngôn Quân tử Hồ bất tháo tháo nhĩ Nghĩa là Đạo của người quân tử có bốn điều Khâu tôi chưa làm được một Điều gì mình yêu cầu ở con Thì mình đem điều đó mà thở bố Điều này tôi chưa làm được Điều gì mình yêu cầu ở người thuộc hạ Thì mình đem điều đó mà thở vua Điều này tôi chưa làm được Điều gì mình yêu cầu ở người em Thì đem điều đó mà thở anh Điều này tôi chưa làm được Điều gì mình yêu cầu ở bạn bè Thì đem điều đó mà thực hiện trước với bạn bè mình. Điều này tôi chưa làm được. Về việc thi hành những phẩm đức bình thường, cần thận trọng nói năng thường ngày. Nếu có chỗ bất túc thì chẳng dám không cố gắng vươn lên. Nếu làm được nhiều hơn nói thì cũng chẳng dám nói hết. Nói lời phải chú ý đến việc làm của mình. Việc làm phải chú ý đến lời nói. Người quân tử có lẽ nào không trăm trăm thực hành điều đó. Quân tử tố kỳ vị nhi hành, bất nguyện hồ kỳ ngoại. Tố phú quý, hành hồ phú quý. Tố bần tiện, hành hồ bần tiện. Tố di địch, hành hồ di địch. Tố hoạn nạn, hành hồ hoạn nạn. Quân tử vô nhập nhi bất tử đắc yên. Tại thượng vị, bất lăng hạ. Tại hạ vị, bất viên thượng. Chính kỳ nhi, bất cầu ư nhân, tắc vô oán. Thượng bất oán thiên, hạ bất vưu nhân. Cố quân tử, cư dị, dĩ, sĩ mệnh. Tiểu nhân hành hiểm dĩ hành. Tử viết, xạ hữu tự hồ quân tử, thất chư chính học, phản cầu chư kỳ thân. Nghĩa là, người quân tử can cứ vào địa vị hiện tại của mình mà hành động, không ham cái ở ngoài bồn phận của mình. Ở vào địa vị giàu sang, thì làm theo cách giàu sang. Ở vào địa vị nghèo hèn, thì làm theo cách nghèo hèn. Ở vào địa vị di địch, thì làm theo cách di địch. Ở vào cảnh hoạn nạn, thì làm theo cách của người trong hoạn nạn. Quân tử, dù ở vào hoàn cảnh nào, cũng tự tìm thấy niềm vui của mình. Không vì ở vào cảnh nào mà không tự đắc. Ở địa vị cao, không chèn ép, bắt nạt người dưới. Ở địa vị thấp, không viên trèo, nịnh bọ người trên. Giữ đúng bản thân mình mà không xin sò người khác, thì không có gì phải oán hận. Trên không oán trời, dưới không trách người. Cho nên người quân tử cứ giữ bình dị để chờ mệnh trời. Còn kẻ tiểu nhân thì mạo hiểm để cầu may. Khổng tử nói, phép bắn cung có chỗ giống như đạo quân tử. Bắn không chúng đích, thì hãy trở lại tìm nguyên nhân ở chính bản thân mình. Quân tử chi đạo. Thí như hành viễn, tất tự nhĩ. Thí như đăng cao, tất tự ti. Thì viết, thê tử hảo hợp, như cổ sắt cầm. Huynh đệ ký hấp, hòa lạc thả thầm. Nghi nhĩ thất gia, lạc nhĩ thê noa. Tử viết, phụ mẫu kỳ thoản hĩ hồ. Nghĩa là, đạo của người quân tử cũng ví như đi đường xa, tất phải bắt đầu từ chỗ gần. Vĩ như leo lên đỉnh cao, tất phải bắt đầu từ nơi thấp. Kinh thị nói, vợ con hòa hợp, như gầy đàn cầm đàn sắt. Anh em hòa hợp, thì hòa vui lâu dài. Gia đình hòa thuận, vợ con được vui vầy. Khổng tử nói, cha mẹ hẳn là vui lòng vầy. Tử viết, quỷ thần chi vi đức, kỳ thịnh hĩ hồ, thị chi nhi phất kiến, thính chi nhi phất văn, thể vật nhi bất khả di, sử thiên hạ chi nhân trai minh, thịnh phục, dĩ thừa tế tự, dương dương hồ như tại kỳ thượng, như tại kỳ tà hữu. Thì viết, thần chi cách tư, bất khả đạc tư, thần khả dịch tư, phủ vi chi hiển, thành chi bất khả iểm, như thử phù. Kinh thi nói rằng, quỷ thần đến với ta lúc nào ta không thể rõ biết được, ta há dám coi thường mà không cung kính, quỷ thần vừa vi diệu kín đáo, lại vừa hiển hách rõ rệt, sự thành thật không thể che đậy được, chính là như vậy chăng? Cố Đại Đức Già, Tất Thụ Mạnh Đáng vun trồng thì bồi đắp, Con vật nghiêng đổ thì vùi lấp đi Tử viết Thiên hạ chi đạt đạo ngũ, sở dĩ hành chi giả tam, viết quân thần giã, phụ tử giã, phù phụ giã, côn đệ giã, bằng hữu chi giao giã, ngũ giả thiên hạ chi đạt đạo giã. Bất hoạch hồ thượng hĩ Tín hồ bằng hữu hữu đạo Bất thuận hồ thân Bất tín hồ bằng hữu hy Thuận hồ thân hữu đạo Phản chư thân bất thành Bất thuận hồ thân hy Thành thân hữu đạo Bất minh hồ thiện bất thành Hồ thân hĩ Thành giả Thiền chi đạo giả Thành chi giả Nhân chi đạo giả Thành giả Bất miễn nhi trúng Bất tư nhi đắc Thung dung trung đạo Thánh nhân giả Thành chi giả Trạch thiện nhi cố chấp chi giả giả Bác học chi Thẩm vấn chi Thận tư chi Minh biện chi Đốc hành chi Hữu phất học Học chi phất năng Phất thố giả Hữu phất vấn Vấn chi phất chi Phất thố giả Hữu phất tư Tư chi phất tắc Phất thố giả Hữu phất biện Biện chi bất minh Phất thố giả Hữu phất hành Hành chi phất đốc Phất thố giả Nhân nhất năng chi Kỷ vết chi Nhân thập năng chi Kỷ thiên chi Quả năng thử đạo hĩ Tùy ngu tất minh Tùy nhu tất cường Nghĩa là Lỗ ai công hỏi việc chính trị Không tử đáp Chính sự của văn vương, võ vương Đều ghi chép trong điền tịch cả Nếu ngày nay vẫn còn những con người Như văn vương, võ vương Thì chính sự ấy có thể thi hành được Không còn những con người như vậy Thì chính sự ấy cũng chấm dứt Người cầm quyền có tài đức Thì chính sự mau thỉnh Cũng giống như đất màu mỡ Thì cây cối mau sinh trưởng Chính sự cũng như cây lau, cây sạy vậy Sinh trưởng rất mạnh Cho nên thi hành chính sự Cốt ở con người Chọn dùng được người Là cốt ở mình Sửa mình thì phải theo đạo Theo đạo thì trước hết phải nhân Nhân chính là tính người Kính yêu người thân là điều lớn nhất trong chữ nhân Nghĩa chính là nghi Là cứ xử cho hợp lẽ Tôn trọng người hiền Là điều lớn nhất trong chữ nghĩa Kính trọng người thân Có phân biệt thân sơ Tôn trọng người hiền Có phân chia đẳng cấp Lễ từ đó mà sinh ra Cho nên người quân tử Không thể không tu thân Muốn tu thân Không thể không kính thở cha mẹ Muốn kính thở cha mẹ Không thể không biết đạo người Muốn biết đạo người Không thể không hiểu đạo trời Đạo lý luôn thường Trung trong thiên hạc Có năm điều Dùng để thực hành Năm điều ấy Phải có ba phẩm chất Đó là vua tôi Cha con Chồng vợ Anh em Bằng hữu Năm mối quan hệ ấy Là đạo lý luôn thường Trung trong thiên hạ Còn ba điểm Chí Nhân Dũng Là những phẩm đức Trung trong thiên hạ Ba phẩm đức Để thi hành năm đạo Là tuy là ba Nhưng cũng như một Có những người Sinh ra đã biết điều đó Có những người Phải học rồi Mới biết điều đó Lại có những người Gặp khốn Rồi mới biết điều đó Nhưng khi đã biết rồi Thì cũng như nhau Có người thực hành Điều đó Một cách an nhiên Thoải mái Có người thấy lợi Rồi mới thực hành điều đó Cũng có người Thực hành điều đó Một cách miễn cưỡng Nhưng đến khi họ thành công Thì cũng như nhau Khổng tử nói Hiếu học thì gần với chí Gắn sức thi hành Thì gần với nhân Biết số hồ Thì gần với dũng Biết ba điều đó Tức là biết cách tu thân Biết cách tu thân Thì biết cách trị lý người khác Biết cách trị lý người khác Thì biết cách trị lý Thiên hạ quốc gia Trị lý thiên hạ quốc gia Có 9 cương lĩnh Thường xuyên Tù dưỡng bản thân Tôn trọng người hiền Yêu quý người thân Tôn kính đại thần Thẻ sát quần thần Thương yêu thứ dân như con Chiêu mộ bách công săn sóc Những kẻ biên viễn Vỗ vẻ chư hầu Tù dưỡng bản thân Thì đạo đức được xác lập Tôn trọng người hiền Thì không ngu tối mê hoạc Yêu quý người thân Thì chú bác anh em không oán Tôn kính đại thần Thì không bị huyễn hoạc Thẻ sát quần thần Thì kẻ sĩ sẽ báo đáp Bằng lễ trọng Chiêu mộ bách công Thì của cải đồ dùng sung túc Săn sóc biên viễn Thì bốn phương quy thuận Vỗ vẻ chư hầu Thì khắp thiên hạ kính sợ Chai giới sạch sẽ Y phục trình tề Không làm điều trái lễ Đó là cách để tu dưỡng bản thân Bỏ kẻ xàm nịnh Xa lánh nữ sắc Coi thường của cải Mà quý trọng đạo đức Đó là cách để khuyến khích người hiền Để cao địa vị của họ Tăng thêm bỏng lọc cho họ Với họ trung niềm yêu ghét Đó là cách để khuyến khích Mọi người thương yêu người thân Bố trí nhiều thuộc quan Cho các đại thần Để họ sai khiến Đó là cách để khích lệ đại thần Tin dùng và cho thêm lọc trọng Đó là cách để khuyến khích kẻ sĩ Sử dụng đúng lúc Giảm nhẹ thuế khóa Đó là cách để khuyến khích chăm họ Kiểm tra hàng ngày Sát hạch hàng tháng Phạt lương xứng đáng với công lao Đó là cách để khích lệ bách công Đưa đón đầy đủ Khen thưởng người giỏi Và thương xót người kém còi Đó là cách để Săn sóc kẻ biên viễn Nối lại những thế hệ đã đoạn tuyệt Đặt người nối dõi Cho các chư hầu bị tuyệt tự Khôi phục lại các nước bị diệt vong Sửa trị tình hình loạn lạc Nâng đỡ các nước nguy yếu Chiều khiến tiếp đón đúng lúc Giảm nhẹ cống nạp tăng thêm Ban thưởng Đó là cách để vỗ vẻ chư hầu Phàm cai trị thiên hạ quốc gia Có 9 cương lĩnh ấy Nhưng để thi hành chúng Chỉ có một điều Đó là thành Mọi việc phải có chuẩn bị Thì mới thành công Không có chuẩn bị trước Thì sẽ thất bại Trước khi nói có chủ định Thì không vấp váp Trước khi làm có chủ định Thì không khốn đốn Trước khi hành động có chủ định Thì không sai lầm Trước khi hành đạo có chủ định Thì không lúng túng bế tắc Ở vị trí dưới Nếu không được bể trên tin dùng Thì không cai trị được dân chúng Muốn được bể trên tin dùng Cũng có cách của nó Nếu không thủ tín với bạn bè Thì sẽ không được bể trên tin dùng Thủ tín với bạn bè Cũng có cách của nó Nếu không hiếu thuận với cha mẹ Thì không thủ tín được với bạn bè Hiếu thuận với cha mẹ Cũng có cách của nó Nếu tự hỏi lại mình Mà không có lòng thành Thì không hiếu thuận được với cha mẹ Muốn có lòng thành Thì cũng có cách của nó Nếu không hiểu rõ thế nào là thiện Thì không thể có lòng thành Thành vấn là đạo của trời Muốn đạt được thành Là đạo của người Thành của trời Là không phải miễn cưỡng Cũng tự nhiên thích hợp Không phải suy nghĩ gì Cũng tự nhiên có được Cứ ung dung mà hợp với đạo Chỉ có thánh nhân mới được thế Còn đạt tới thành bằng thực tiễn Thì phải chọn tùy điều thiện Mà kiên trì cố giữ Học cho rộng Hỏi cho kỹ Suy nghĩ cho cẩn thận Phân biệt cho rạch giỏi Thực hành cho kiên định Đến nơi đến trốn Không học thì thôi Chứ đã học nếu chưa biết Thì chưa buông Không hỏi thì thôi Chứ đã hỏi nếu chưa hiểu Thì chưa buông Không suy nghĩ thì thôi Chứ đã suy nghĩ Nếu chưa rõ Thì chưa buông Không phân biệt thì thôi Chứ đã phân biệt Nếu chưa rạch giỏi Thì chưa buông Không thực hành thì thôi Chứ đã thực hành Nếu chưa đến nơi đến trốn Thì chưa buông Người khác một lần mà làm được Thì mình bỏ công một trăm lần Người khác mười lần mà làm được Thì mình bỏ công một ngàn lần Nếu quả thật làm được theo cách đó Thì dẫu là người ngu Rồi cũng sẽ nhất định sáng ra Dẫu là người yếu Rồi cũng sẽ nhất định mạnh lên