Trung Dung 中庸 - Bản dịch A - P3/3

Trên đây là trương thứ 21, tử tư tiếp theo ý của khổng tử về đạo trời, đạo người ở trương trước mà trình bày ý kiến. 12 trương dưới đây đều là lời của tử tư lật đi lật lại vấn đề, nhằm làm sáng tỏ ý của trương này. Kỳ thứ chí Khúc Khúc năng hiểu thành Thành tắc hình Hình tắc chứ Chứ tắc minh Minh tắc động Động tắc biến Biến tắc hóa Duy thiên hạ chí thành vi năng hóa Nghĩa là, sau đó một bậc là Khúc, tức là phải bắt đầu từ việc suy cứu một phương diện nào đó của sự lý. Khúc cũng có thể đạt tới thành. Thành thì sẽ biểu hiện ra ngoài. Biểu hiện ra ngoài thì sẽ rõ. Rõ thì sẽ sáng. Sáng thì sẽ động. Động thì sẽ biến. Biến thì sẽ hóa. Chỉ có đạt tới chí thành trong thiên hạ thì mới có thể có công hóa dục. Chí thành chi đạo khả dĩ tiền chi, quốc gia tương hưng, tất hiểu trinh tưởng, quốc gia tương vong, tất hiểu yêu nghiệt, hiện hổ thi quy, động hổ tứ thể, họa phúc tương trí, thiền tất thiên chi chi, bất thiện tất tiên chi chi, cố trí thành như thần. Nghĩa là, đạo thành tối cao, tức là chí thành, có thể dùng để biết trước, tức là dự đoán tương lai. Nhân và chí là sự thể hiện đức của thiên tinh, cũng là sự kết hợp của đạo trong và ngoài. Cho nên thi thố bất cứ lúc nào cũng được thích nghi vậy. Thiên địa chí đạo, khả nhất ngôn nghi tận giã. Vì vật bất nhị, tắc kỳ sinh vật bất chắc. Thiên địa đạo bác giã, hậu giã, cao giã, mình giã, du giã, cửu giã. Kim Phủ Thiên, tư triều triều, chi đa, cập kỳ vô cùng giã, nhật nguyệt tinh, thần hệ yên, vạn vật phúc yên. Kim Phủ Địa, nhất toát thổ chi đa, cập kỳ quảng hậu, tài hoa nhạc, chi bất trọng, chấn hà hải, nhi bất tiết, vạn vật tài yên. Kim Phủ Sơn, nhất quyện thạch chi đa, cập kỳ quảng đại thảo mộc, sinh chi, cầm thú cư chi, bảo tàng hưng yên. Kim Phủ Thủy, nhất thuộc chi đa, cập kỳ bất chắc nguyên, đà, dao, long, ngư, miết sinh yên, hóa tải thực yên. Thì vân, duy thiền chi mệnh, ô mục bất dĩ. Cái viết, thiền chi sở dĩ vì thiên giã, ồ hồ, bất hiền, văn vương chi đức chi thuần. Cái viết, văn vương chi sở dĩ vì văn giã, thuần diệc bất dĩ. lâu xa vô cùng thì mãi mãi trường tồn. Được như vậy thì dẫu không hiện ra cũng vẫn sáng rõ, dẫu không động cũng vẫn biến hóa, dẫu không làm gì cũng vẫn thành công. Đạo của trời đất có thể dùng một chữ mà khái quát được hết, đó là thành. Đạo của trời đất thật là rộng và dày, cao và sáng, lâu xa vô cùng. Hãy nói như trời kia thì chỉ là một khoảng những chỗ sáng, nhưng cả cái trình thể vô cùng vô tận của nó thì nhật nguyệt tinh tú, đều treo cả vào đó, môn vật đều được che dưới đó. Hãy nói như đất kia chẳng qua chỉ là từng nắm từng nhúng đất bụi, nhưng cả cái trình thể rộng dày của nó thì nó trở cả núi hoa sơn mà không thấy làm nặng, gom chứa tất cả các sông biển mà không chảy đi đâu một giọt, môn vật đều được trở trên đó. Hãy nói như núi kia chẳng qua chỉ là từng hòn đá hợp thành, nhưng cả cái trình thể rộng lớn của nó thì có cây sinh sống ở đó, chìm muông cư trú ở đó, bao nhiêu kho báu khai quật lên từ đó. Hãy nói như nước kia chẳng qua chỉ là từng gáo nước hợp thành, nhưng cả cái trình thể rộng lớn vô bờ của nó thì rùa, sấu, dao long, cá tôm, ba ba sinh sống ở đó, bao nhiêu của cải sinh sôi từ đó. Đại Tài Thánh Nhân Tri Đạo Dương Dương Hồ Phát Rục Vạn Vật Tuấn Cực Vô Thiên Ưu Ưu Đại Tài Lễ Nghi Tam Bách Uy Nghi Tam Thiên Đái Kỳ Nhân Nhi Hậu Hành Cố Viết Cẩu Bất Trí Đức Trí Đạo Bất Ngưng Yên Cố Quân Tử Tôn Đức Tính Nhi Đạo Vấn Học Trí Quảng Đại Nhi Tận Tinh Vi Cực Cao Minh Nhi Đạo Trung Dung Ôn Cố Nhi Tri Tân Đôn Hậu Dĩ Sủng Lễ Thị Cố Cư Thượng Bất Kiêu Vì Hạ Bất Bội Quốc Hữu Đạo Kỳ Ngôn Túc Dĩ Hưng Quốc Vô Đạo Kỳ Mặc Túc Dĩ Dung Thi Viết Ký Minh Thả Chiết Dĩ Bảo Kỳ Thân Kỳ Thử Chi Vị Dư Nghĩa là Lớn Thay Đạo Của Thánh Nhân Mành Mông Vô Bờ Phát Rục Nguôn Vật Cao Vút Tận Trời Cao Đầy Đủ Mà Rồi Rào Thay Cương Yếu Lớn Của Lễ Có Ba Trăm Điều Quỹ Tắc Chi Tiết Của Lễ Quỳ Nghì Có Ba Ngàn Điều Đang Chờ Đợi Bậc Hiển Nhân Chân Chính Để Được Thi Hành Cho Nên Nói Rằng Nếu Không Có Chí Đức Thì Chí Đạo Chẳng Thể Hoàn Thành Cho Nên Người Quân Tử Vừa Tôn Trọng Cái Bản Lĩnh Đạo Đức Tiên Thiên Lại Vừa Chăm Lo Học Hỏi Hậu Thiên Vừa Cố Gắng Đạt Tới Những Lý Vực Rộng Lớn Lại Vừa Hết Sức Đi Sâu Và Chốn Tinh Vi Vừa Đạt Tới Cõi Cao Minh Lại Vừa Theo Đạo Trung Dung Ổn Cũ Để Biết Mới Tăng Cường Đạo Đức Cho Sâu Dày Để Sùng Chuộng Lễ Nghĩa Vì Thế Ở Ngôi Cao Không Kiêu Làm Thần Hạ Không Bội Phản Vô Lễ Nước Có Đạo Thì Lời Nói Ra Có Thể Làm Quốc Gia Hưng Thỉnh Nước Vô Đạo Thì Im Lặng Đủ Để Dung Thân Kinh Thì Nói Thông Minh Và Sáng Suốt Bảo Toàn Được Thân Mình Có Lẽ Là Nói Về Điều Này Chăng Tử Viết Ngu Nhi Hiếu Tự Dụng Tiện Nhi Hiếu Tự Chuyên Xinh Hồ Kim Chi Thế Phản Cổ Chi Đạo Như Thử Già Tai Cập Kỳ Thân Giả Giá Phi Thiên Thử Bất Nghị Lễ Bất Chế Độ Bất Khảo Văn Kim Thiên Hạ Sa Đồng Quỹ Thư Đồng Văn Hạnh Đồng Luân Tùy Hiếu Kỷ Vị Cầu Vô Kỳ Đức Bất Cảm Tác Lễ Nhạc Yên Tùy Hiếu Kỷ Đức Cầu Vô Kỳ Vị Diệt Bất Cảm Tác Lễ Nhạc Yên Tử Viết Ngu Thuyết Hạ Lễ Kỷ Bất Túc Trưng Giá Ngô Học Ân Lễ Hiểu Tống Tổn Yên Ngô Học Chu Lễ Kìm Dụng Chi Ngô Tỏng Chu Nghĩa là khổng tử nói Kẻ ngu rốt mà thích tự tiện làm bừa Kẻ ti tiện mà thích độc đoán chuyên quyền Sống ở đời nay mà muốn quay lại cách làm thời xưa Những người như vậy tai họa nhất định sẽ rơi vào thân Nếu không phải là bậc thiên tử Thì không bàn vẻ lễ Không chế định phép tác Không khảo đính văn tử Thiên hạ đời nay sẽ trung cỡ bánh Viết trung thể chữ Hành vi trung chuẩn mực Dẫu có ngôi thiên tử Nếu không có đạo đức của bậc thiên tử Cũng không dám chế tác lễ nhạc Dẫu cho đạo đức của bậc thiên tử Mà không có ngôi thiên tử Cũng không dám chế tác lễ nhạc Khổng tử nói Ta muốn nói về lễ nhà hạ Nhưng tình hình nước kỷ ngày nay Không còn đủ để khảo chứng Ta muốn học về lễ nhà ân Thì chỉ có nước tống còn giữ được phần nào Ta học lễ nhà chu Đó là lễ đang hiện hành Cho nên ta theo lễ nhà chu Vượng thiên hạ hữu tam trọng yên Kỳ quả quá hí hồ Thượng yên giả tuy thiện vô trưng Vô trưng bất tín Bất tín dân phất tổng Hạ yên giả tuy thiện bất tôn Bất tôn bất tín Bất tín dân phất tổng Cố quân tử chi đạo Bản chư thân Trừng chi thứ dân Khảo chư tam phương nhi bất mộ Kiến chư thiền địa nhi bất bội Chất chư quỷ thần Nhi vô nghi Bách thế dĩ sĩ thánh nhân Nhi bất hoạc Chất chư quỷ thần nhi vô nghi Chi thiên giả Bách thế dĩ sĩ thánh nhân Nhi bất hoạc Chi nhân giả Thị cố quân tử động nhi thế vi thiên hạ đạo Hạnh nhi thế vi thiên hạ pháp Ngôn nhi thế vi thiên hạ tắc Viễn chi tắc hữu vọng Cận chi tắc bất yếm Thì viết Tại bị vô ố Tại thử vô đố Tứ cơ túc giã Dĩ vĩnh trùng dự Quân tử bị hiểu bất như thử Nhi tào hữu dự ư thiên hạ giả giã Nghĩa là Cai trị thiên hạ có ba việc trọng yếu Làm được ba việc đó Thì có lẽ ít mắc sai lầm vậy Lễ nghi đời trước Dù tốt đẹp Nhưng đến nay chẳng thể khảo chứng được Không thể khảo chứng được Thì không thể khiến người ta tin Không thể khiến người ta tin Thì dân chúng không theo Lễ nghi do các hiển nhân không ở ngôi đề sướng Dẫu tốt đẹp Nhưng không có ngôi vị tôn quý Không có ngôi vị Không thể khiến người ta tin Thì dân chúng không theo Cho nên đạo của người quân tử Lấy đức tính bản thân mình làm gốc Đồng thời được nghiệm chứng ở thứ dân Đem đối chiếu với lễ pháp của Tam Vương Không có sai lầm Dựng lên trong trời đất không có điều trái ngược Đem đối xét với quỷ thần không có gì nghi ngờ Đợi đến vật thánh nhân trăm đời sau xem xét Cũng không có gì lầm lẫn Đem đối xét với quỷ thần không có gì nghi ngờ Ấy là viết đạo trời Đợi đến vật thánh nhân trăm đời sau xem xét Cũng không có gì lầm lẫn Ấy là viết đạo người Cho nên người quân tử nhất cửa nhất động Đều đời đời được thiên hạ ca ngợi Mọi hành vi đều đời đời được thiên hạ nói theo Mọi lời nói đều đời đời được thiên hạ bắt trước Kẻ ở xa thì đem lòng tưởng vọng Người ở gần thì không thấy chán Kinh thì nói Ở ngoài kia không bị người ghét Ở đây không bị người oán Mới mong sớm tới giữ chọn danh dự mãi mãi Không người quân tử nào chưa làm được như vậy Mà sớm có được danh dự tốt đẹp trong thiên hạ Trọng ni tổ thuận nghiêu thuấn Hiến trừng văn võ thượng luật thiên thi Hạ tập thủy thổ Thí như thiên địa chi vô bất chỉ tài Vô phúc đảo Thí như tứ thỉ thác hành Như nhật nguyệt chi đại minh Vạn vật tịnh đục Nhì bất tương hại Đạo tịnh hành Nhì bất tương bội Tiểu đức xuyên lưu Đại đức đơn hóa Thử thiên địa chi sở vi đại giã Nghĩa là Trọng ni kế thừa truyền thống của nghiêu thuấn từ xa xưa Và nói theo mà làm sáng tỏ phép cấp của văn vương và võ vương Trên thì tuân theo thiên thời Dưới thì dựa vào thủy thổ Cũng ví như chởi đất Không có cái gì là không bao chứa Không có cái gì là không che chở Lại ví như bốn mùa đắp đổi tuần hoàn Như mặt trời mặt trăng thay nhau tỏa sáng Môn vật cùng nhau sinh trưởng Mà không làm hại lẫn nhau Các quy luật cùng nhau vận hành Mà không hề trái ngược Đức nhỏ thì như sông suối chảy tuôn Đức lớn thì đôn hậu hóa dục môn vật Đó chính là duyên cớ Khiến trời đất là lớn vầy Đạo của trọng ni cũng là như vậy Duy thiên hạ trí thánh Vi năng thông minh Duệ trí Túc dĩ hiểu lâm giã Khoan rũ ôn nhu Túc dĩ hiểu dùng giã Phát cường cương nghỉ Túc dĩ hiểu chấp giã Trài tràng trung chính Túc dĩ hiểu kính giã Văn lý mật sát Túc dĩ hiểu biệt giã Phổ bác uyên tuyển Nhi thỉ xuất chi Phổ bác như thiên Uyên tuyển như uyên Hiện nhi dân mạc bất kính Ngôn nhi dân mạc bất tín Hành nhi dân mạc bất duyệt Thị dĩ thanh danh Đương Đại Hồ Trung Quốc Thi cập mát mạch Châu xa sở trí Nhân lực sở thông Thiên trì sở phúc Địa trì sở tài Nhật nguyệt sở chiếu Xương lộ sở trị Phạm hữu huyết khí già Mạc bất tôn thân Cố viết phối thiên Nghĩa là chỉ có bậc trí thánh trong thiên hạ mới có thể làm được Thông minh duệ trí Đủ để trị vị thiên hạ Khoan dung rồi giàu Ôn nhu nhu thuận Đủ để bao chứa tất cả Phấn phác, kiên cường, cương nghị, quyết đoán Đủ để cầm nắm đại sự Cung kính, trang trọng, trung hòa, công bằng Đủ để khiến mọi người kính sợ Văn trường điều lý tinh tế sáng suốt Đủ để phân biệt phải trái Đức hạnh của bậc trí thánh Minh mông rộng khắp Sâu sắc và căn bàn xuất hiện đúng lúc Rộng khắp như trời sâu thầm Như vực Hẽ xuất hiện Thì dân chúng chẳng ai không kính Hẽ nói ra Thì dân chúng chẳng ai không tin Hẽ hành động Thì dân chúng chẳng ai không vui mừng Bởi thế thanh danh tràn lan khắp cõi trung nguyên Truyền bá cả đến man, mạch Phàm là nơi tàu bè xe cộ có thể tới được Sức người có thể thông hành đến Nơi có trời che đất trở Nhật nguyệt đối chiếu Sương móc rơi xuống được Phàm là người có khí huyết Chẳng có ai là không kính yêu Bởi thế mà nói rằng Đức của Bậc Chí Thánh sánh bằng trời vầy Duy Thiên Hạ Chí Thành Vì năng Kinh Luân Thiên Hạ Chi Đại Kinh Lập Thiên Hạ Chi Đại Bản Chi Thiên Địa Chi Hóa Dục Phủ Yên Hiếu Sở Ý Chuân Chuân Kỳ Nhân Uyên Uyên Kỳ Uyên Hào Hào Kỳ Thiên Cẩu Bất Cố Thông Minh Thánh Chí Đạt Thiên Đức Giả Kỳ Thục Năng Chi Chi Nghĩa là Chỉ có Bậc Chí Thành trong Thiên Hạ Mới có thể quy hoạch được cương lĩnh rộng lớn của Thiên Hạ Xác lập nên căn bản lớn của Thiên Hạ Và viết được công hóa dục của trời đất Mà đâu cần dựa vào cái gì khác Nhân ái của Bậc Chí Thành ấy Riết bao thành khẩn Sự thâm trầm của người sâu sắc viết bao Sự cao rộng của người Khác nào bầu trời Nếu chẳng phải người vốn thông minh thánh chí Thông đạt đức trời Thì ai mà có thể biết được Thì viết Ý Cẩm Thượng Quính Ô Kỳ Văn Chi Chứ Giá Cố Quân Tử Chi Đạo Ám Nhiên Nhi Nhật Trương Tiểu Nhân Chi Đạo Trước Nhiên Nhi Nhật Phong Quân Tử Chi Đạo Đạo Nhi Bất Yếm Giản Nhi Văn Ôn Nhi Lý Chi Viễn Chi Cận Chi Phong Chi Tử Chi Vi Chi Hiển Khả Giữ Nhập Đức Hĩ Thì Văn Tiềm Thi Phục Hĩ Diệt Không Chi Chiêu Cố Quân Tử Nội Tỉnh Bất Cứu Vô Ố Ư Chí Quân Tử Chi Sở Bất Khả Cập Giá Kỷ Duy Nhân Chi Sở Bất Kiến Hồ Thì Văn Tương Tại Nhĩ Thất Thượng Bất Quý Vu Ốc Lậu Cố Quân Tử Bất Động Nhi Kính Bất Ngôn Nhi Tín Thì Viết Tấu Cách Vô Ngôn Thị Mỹ Hiểu Tranh Thị Cố Quân Tử Bất Thường Nhi Dân Khuyến Bất Nộ Nhi Dân Oai Ư Phu Việt Thì Viết Bất Hiển Duy Đức Bách Tính Kỳ Hình Thị Cố Quân Tử Đốc Cung Nhi Thiên Hạ Bình Thì Văn Dư Hoài Minh Đức Bất Đại Thanh Dĩ Sắc Tử Viết Thanh Sắc Chi Ư Dĩ Hóa Dân Mạt Giã Thì Viết Đức Thủ Như Mao Mào Giò Hiệu Luân Thượng Thiên Tri Tải Vô Thanh Vô Sứ Chí Hĩ Nghĩa là Kinh Thi nói Mặc áo gấm ở trong Rồi ngoài mặc thêm áo mỏng ở ngoài Ấy là vì ngại hoa văn gấm quá rực rỡ Cho nên đạo của người quân tử Thoạt đầu nhạt tối Nhưng càng ngày tỏa dạng thêm lên Đạo của kẻ tiệu nhân Thì sặc sỡ nhưng ngày càng mờ nhạt dần đi Đạo của người quân tử Thanh đạo nhưng người ta không chán Giản phát nhưng văn nhã Ôn hòa nhưng rành giọt Nếu biết lẽ đi xa phải bắt đầu từ gần Biết rằng phong khí bắt đầu hình thành từ đâu Biết được lẽ sự vật Từ kín đáo đến hiện lên gió dẹt Thì có thể tiến vào con đường tu dưỡng đạo đức Kinh Thì nói Tuy lặn trốn được ở đáy nước Nhưng cũng thấy được rõ ràng Cho nên người quân tử tự xét nội tâm mình Không áy náy Thì trong lòng không hổ thẹn Người quân tử có điều mà người thường không đạt tới được Có lẽ chính là ở chỗ Thế giới nội tâm mà người khác không thể thấy được Kinh Thì nói Chồng vua lúc ở trong nhà Cũng rất đứng đắn không thẹn với khóc xó túi tâm Cho nên người quân tử chưa hành động Mà người ta đã kính Kinh Thì nói Tấu lên khúc nhạc lặng lẽ không tiếng Lúc này càng không có tiếng tranh cãi Cho nên người quân tử chẳng cứ phải ban thưởng Mà dân chúng đã được khích lệ Chẳng cứ phải nổi giận Mà dân chúng đã kính sợ hơn cả hình phạt búa diều Kinh Thì nói Đức hạnh xét bao dạng rỡ Bốn phương chư hầu đều bắt trước Cho nên người quân tử chỉ cần dốc lòng cung kính thành thật Thì thiên hạ tự nhiên được thái bình Kinh Thì nói Không phải dùng đến to tiếng và sắc mặt Không tử nói Giáo hóa dân chúng mà phải dùng đến to tiếng và sắc mặt giận dữ Ấy là phương pháp mặt hạ Kinh Thì nói Đức nhẹ như cánh lông Cái lông còn là loại so sánh được Có thể hình dung được Chứ đạo trời vận hành Chẳng có thanh âm Chẳng có mùi Đó mới là mức độ tuyệt vời Chỉ cao vô thượng vầy Sách Trung Dung Đến đây hết