Bạch Đằng hải khẩu ("Cửa biển Bạch Đằng - Nguyễn Trãi) #vuihocvan #nguvan10bai6

Nơi cửa biển phơn mình ra đại dương, có một dòng sông không bao giờ bình lặng. Đó không chỉ là nơi giao thoa của đất và trời, mà còn là nơi hỏa quyện của máu, nước mắt và những vinh quang trói lọi của dân tộc. Dòng bạch đẳng cuồn cuộn chảy, trở nạng ký ức của ba lần phá tan quân xâm lược. Nhưng, nếu chỉ nhìn bạch đẳng như một chiến trường, ta mới chỉ thấy một nửa linh hồn của nó. Hôm nay, hãy cùng bước lên con thuyền của thi nhân Biển Trãi, để nghe ông đối thoại về quá khứ, nhìn thấu cảnh vật và cảm nhận nỗi bâng khuâng thế sự trong tác phẩm kinh điển Bạch đẳng Hài Khẩu. Chỉ với trận bạch đẳng của Ngô Quyền lần thứ nhất năm 1938, thì ông ấy cấm được một cái mốc, đánh được một cái dấu chính xác vẻ vang là kết thúc thời đại. Nguyễn Trãi, sinh năm 1380, mất năm 1442, hiệu lợi ức trai, quê ở xã Tri Ngại, huyện Trí Linh, tỉnh Hải Dương. Sau, ông rời về ảnh xã Nhị Khê, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Tây. Nguyễn Trãi là nhà tư tưởng, nhà chính trị, nhà văn hóa lớn của dân tộc, một trí thức suốt đời gắn bó với vận mệnh của đất nước. Năm 1980, ông được tổ chức UNESCO công nhận là danh nhân văn hóa thế giới. Nguyễn Trãi để lại nhiều tác phẩm có giá trị, khẳng hết là văn chương chính luận và văn chương hình tượng. Văn chương chính luận, hùng văn, chủ yếu là Quân Trung Tử Mệnh Tập, Bình Ngô Đại Cáo, Ngọc Đường Di Cảo. Văn chương hình tượng tiêu biểu là Trí Linh Sơn, Quốc Âm Thi Tập, Đôi nét về tác phẩm của chúng ta, về hoàn cảnh sáng tác, bài thơ được viết khi Nguyễn Trãi đi qua cửa biệt Bạch Đằng, đứng trước một chiến địa lịch sử gắn với nhiều chiến công hiển hách của dân tộc. Suốt xứ, Bạch Đằng Hải Khẩu được xếp trong Ước Trai Thi Tập, tuyển thập thơ chữ Hán gồm 105 bài của Nguyễn Trãi. Thẻ loại, bài thơ được sáng tác theo thẻ thất ngôn bát cố đường luật bằng chữ Hán, với bố cục chặt chẽ, tôn thủ nghiêm ngặt, quy phạm để thực luận kết. Về thi liệu, thi liệu trong bài thơ được xây dựng từ hai lớp chính, đàn cả chặt chẽ với nhau. Một mặt đó là hệ thống thi liệu thiên nhiên, không gian, như gió bức, cửa biển, núi non, bờ bãi, dòng nước, tạo nên một bức tranh cảnh vật rộng lớn, mạnh mẽ, mang tầm vóc của một không gian lịch sử trọng đại. Mặt khác, bài thơ sử dụng thi liệu lịch sử, chiến trận với những hình ảnh cá kình, cá ngạc, giáo kích, gươm đao, không nhằm tả lại trực tiếp một trận đánh cụ thể, mà chủ yếu gợi lên dấu vết, còn lại sau chiến tranh. Sự kết hợp ấy giúp cảnh vật vừa mang về đẹp tự nhiên, vừa thấm đậm chiều sâu lịch sử và suy tư nhân sinh. Bạch đằng hải khẩu, sóc phong suy hải khí lăng lăng, khinh khởi ngâm phàng quá bạch đằng, ngạc đoạn kinh khoa sơn khúc khúc, qua trầm kích chiết ngạn tầm tầm, quan hả bách nhị do thiên yết, hào kiệt công danh thử địa tàng, vãng sự hồi đầu ta dĩ hí, lâm lưu phủ cảnh ý nan thang. Bản dịch nghĩa, gió bắc thổi trên biển, khí nổi cuồn cuộn, nhẹ dưng cánh bùm thơ lướt qua cửa biển bạch đằng, như cá sấu bị chặt, cá kình bị mổ, núi ướt lượn quanh co, như cây giáo bị chìm, như chiếc kích bị gãy, bờ xếp trồng lợt trở, hình thế núi sông hiểm yếu, gió trời bày đặt, đây từng là nơi các bậc anh hùng hào kiệt lật công danh, việc cũ ngoái đầu nhìn lại, ôi đã qua rồi, tới bên dọc sông nắm cảnh, ý khôn nói xiết. Bản dịch thơ của Nguyễn Đình Ngồ, biển rung, gió bắc, thế bừng bừng, nhẹ cất bùm thơ lướt bạch đằng, kình nhạc băm vầm, non mấy khúc, giáo gươm chìm gãy, bãi bao tầng, quan hạ hiểm yếu, trời kia đặt, hào kiệt công danh, đất ấy từng, việc cũ quay đầu, ôi đã vắng, tới dọc nắm cảnh, giá bừng khô. Ngay từ câu thơ mở đầu, Nguyễn Trãi đã dự lên một không gian nghệ thuật đầy khắc nghiệt, sóc phong suy hải, khí lăng lăng, cái lạnh của gió bắc, sóc phong, khúc trì thổ trên mặt biển, như thấm vào tận tâm khảo người lữ khách. Thế nhưng, giữa cái khí thế bạo liệt ấy, nhân vật trữ tình lại xuất hiện với một tâm thế rất đặc biệt, khinh khởi, ngâm phàm, quá bạch đằng, cánh bùm thơ ấy lướt đi nhẹ tênh, khinh khởi, đối lập hoàn toàn với sự hùng vĩ, dữ dội của thiên nhiên. Ẩn sâu bức màn tả thực không gian rộng lớn ấy lại chính là phần chìm, phần không nhìn thấy là những suy tư, trăng trở của nhà thơ trước vận mệnh của đất nước, khi nhân hồi tưởng lại những chiến công hiển hách, nhớ về quá khứ huy hoàng, về những cuộc kháng chiến đánh đuổi kẻ thù xâm lược. Phải chăng, đây là một sự đồng điệu với tâm hồn sự nguyện trãi và thế hệ cha anh, dù ngoạn trên sông Mạch Đằng, cũng như là một cách để nhà thơ hành hương về cội nguồn, tìm về cái nơi đã sinh ra những con người ưu tú của đất Việt, về nơi đặt viên gạch đầu tiên, bắt đầu trong một thời đại oai hổ nhưng cũng lắm gian chuân. Theo bản dịch của quyết định Hồ, ta bắt gặp từ ngữ Kinh Ngạc. Theo nguyên tác chữ Hán của nguyện trãi, Kinh Ngạc có thể được hiểu là những chiến thuyền của quân địch, tựa như những con cá kỉnh, và xấu bị tan rã như những nọn núi non đứt đoạn. Nhìn trong văn cảnh của bài thơ, ta có thể cho rằng, Kinh Ngạc ở đây ý chỉ lũ giặc phương Bắc Lớp lớp đè trồng lên nhau mà chết như giơm, như dạ, hình ảnh qua trầm kích chiết. Dựa trên ý trong câu thơ, chiết kích trầm xa thiết vị tiêu, ngón kích gãy khìm dưới cát đã lâu ngày, mà sắt vẫn chưa tan ra trong bài xích bích hoài cổ của Đỗ Mục, mà nghĩa là giáo chìm kích gãy, cho ta thấy được di tích của những trận đánh chống ngoại xâm trên sông Bạch Đảng. Hình tượng thơ hào hùng, xứng với khí thế của người đời xưa và cũng đã bộc lộ được niềm tự hào của Nguyễn Trãi khi đứng trước sông rộng, trời cao, ngắm nhìn vẻ đẹp của Bạch Đảng Giang, nhớ về một thời chiến đấu oanh liệt của quân và dân tàn. Ở hai câu luận, Nguyễn Trãi sử dụng bách nhị, ý nói địa thế hiểm trở của Bạch Đảng Giang, nhờ có thế mà hai người có thể chống nổi trăm người. Điều này đúng là do trời đất ban tặng, thiền thiết, nhưng để biến nó thành mồ chôn giặc dữ, cần đến ý khí của con người. Và cũng chính từ nơi đây đã sinh ra những hào kiệt, những con người vĩ đại như Ngô Quyền, Lê Hoàng, Hưng Đạo Đại Vương, những con người đã ghi tên mình vào trang sử phàng của dân tộc, lập nhân nhiều chiến công lừng lẫy, vang vọng khắp đất trời, để lại tiếng thơ muôn đời. Tự hào nhưng không kêu ngạo, câu thơ khẳng định một chiếc lý, thiền thời, địa lợi, nhân hòa. Công danh của Bạch Anh Hùng được xây dựng dựa trên sự thấu hiểu quy luật tự nhiên và lòng quả cảm của dân tộc. Nhưng trong đỉnh cao của niềm tự hào, cảm xúc của Nguyễn Trãi lại chuyển sang một nốt trầm sâu lắng, một nỗi bất khôn thế sự. Vãng sự hồi, đầu tà dĩ hĩ, lầm liều phủ, cảnh ý nan thang. Ngoái đầu nhìn lại những vinh quang, thi nhân chỉ thốt lên một tiếng than, tà dĩ hĩ, ôi, đã qua rồi. Câu thơ mang nạn núi ưu tư của một người đã chứng kiến bao thắng trầm của thời cuộc. Trong bệnh đáng hải khẩu, lịch sử không hiện lên như một chuỗi chiến công được kể lại trực tiếp, mà như một giọng trẻ đã lắng, từ đó khơi gợi những suy ngẫm sâu xa của Nguyễn Trãi, nhà thơ ý thức rõ tính chất đã qua của tịch sử. Những chiến công anh liệt từng làm nên tên tuổi của bao bậc hảo kiệt nay chỉ còn hiện diện qua cảnh vật, núi non, bờ bãi, dòng nước. Trong sự im lặng mà trầm mặc, lịch sử vì thế không vang lên bằng tiếng gieo chiến thắng, mà tồn tại như dấu vết lạng thầm của thời gian. Từ cảm nhận ấy, Nguyễn Trãi đi tới một suy tư mang chiều sâu chiết lý. Địa thế có thể do trời đất tạo nên, nhưng lịch sử chỉ thực sự được làm nên bởi con người. Xong, ngay cả công danh của hảo kiệt cũng không vượt khỏi quy luật, thịnh, suy, còn, mất. Hai câu kết lắng xuống trong thâm thế tự vấn, đứng trước dòng nước, nhìn bóng mình im xuống. Bác giả không chỉ nghĩ về người xưa, mà còn suy nghĩ về chính thân phận của mình trong lịch sử lâu dài. Đó là cái nhìn tỉnh táo, khiếp nhường của một trí thức lớn. Hiểu biết lịch sử để không say men chiến thắng, nhớ quá khứ để giữ sự tỉnh thức trong hiện tại. Về giá trị nội dung và tư tưởng, mình đang hài khẩu thể hiện sâu sắc cảm hứng lịch sử, gắn liền với cảm hứng thế sự. Hoài ngàn chiến địa bạch đăng, bài thơ khơi dậy niềm tự hào dân tộc từ những chiến công hiện hách của cha ông, đồng thời bộc lộ cái nhìn tỉnh táo, điểm đạp của những trái chức lịch sử và thời gian. Nhà thơ không say xưa ca nghệo chiến thắng, mà lắng sâu suy ngẫm về vai trò của con người trong lịch sử, về công danh, hình, suy, và thân phận cá nhân trong dòng trẻ dài lâu của quá khứ và hiện tại. Tư tưởng chủ đạo của bài thơ vì thế mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, hiểu lịch sử để tự giữ mình, nhớ chiến công được sống khiếm nhường và có trách nhiệm với dân tộc. Về đặc sắc nghệ thuật, bài thơ tiêu biểu cho phong cách thơ chữ Hán ủng miệng trái, với hình thức thật nguồn bát cú đường mượt chặt chẽ, nguồn ngữ hàng xúc, giàu sức gợi, nghệ thuật tạ cảnh gợi tình được vận dụng tinh tế, cảnh thiên nhiên hùng vĩ, vừa mang vẻ đẹp tạo hình, vừa thập đẩm ý nghĩa lịch sử chiến lý và nhân sinh. Các hình ảnh ước lệ, biểu tượng, gió bấp, cá kình, giáo gơm gãy chìm, giúp bài thơ tranh lối kẻ lẻ, tạo chiều sâu suy tưởng, sọc thơ tra nghiêm, trầm lắng, kết hợp hài hòa giữa cảm hứng lịch sử và cảm hứng thế sự, đã làm nên giá trị bền vững và phong cách riêng của bành đằng hải khẩu.