Vua Hàm Nghi Chiếc Ngai Vàng Giữa Rừng Thẳm Ngọn Lửa Cần Vương Bất Diệt

Có những kẻ sinh ra trong nhung luộng, sẵn sàng cúi đầu là một con chim hoàng yến hoàng ngoãn trong chiếc lồng son do kẻ thủ đan sẵn. Họ đánh đổi tự do và danh dự, chỉ để nhận lấy những hạt kê phủ phiếm, thứ hư vinh do ngoại bàng bàn phát. Nhưng cũng có những con người, dù chiếc lồng ấy được rát bằng vàng dòng, dù chiếc mắt là tuột đỉnh quyền uy, họ vẫn chọn cách phá lồng. Họ tung cánh bay vào dòng bão, chấp nhận nếm mật nằm gai, chấp nhận cái chết, chứ không cam tâm làm nô lệ, bởi vì họ hiểu một chân lý tản khốc. Vương miện vĩnh viễn không có giá trị gì nếu nó được đặt trên đầu của một kẻ bù nhìn. Hôm nay, Hôn Sử Việt kể về Vua Hàng Nghi, chiếc ngài vàng giữa rừng thẳm và ngọn lửa cần vương thắp sáng đêm đèn. Câu chuyện bắt đầu vào những năm cuối thế kỷ 19, một bức tranh ảm đạm và bi thương bao trùm lên Đại Nam. Tiếng súng đại bác của thực dân Pháp đã xé toạc mọi phòng tuyến, vực tường thành kiên cố của kinh đô Huế, những khẩu thần công đúc bằng đồng đen, những đội tượng binh oai vệ, tất cả đều trở nên bất lực trước cỗ máy chiến tranh phương Tày. Triều đình nhà Nguyễn chìm trong cơn khủng hoảng tột độ, vua tự đức băng hà, để lại một ngài vàng chống trải và một Giang Sơn đang bị kẻ thù sâu xé. Chỉ trong vòng vài tháng, các vị vua liên tiếp lên môi rồi lại bị phế chót, thậm chí bị sát hại trong những cuộc tranh giành quyền lực đẫm máu giữa phe chủ chiến và phe chủ hòa. Và giữa bóng tối hỗn màng ấy, thực dân Pháp đứng ngoài mìm cười. Chúng muốn gì? Chúng không muốn lật đổ hoàn toàn vương trưởng Nguyễn. Chúng muốn dựng lên một vị vua bù nhìn, một con dối dễ ngoan ngoãn nghe lời, để chúng hợp thức hóa việc cài trị, dễ bề thao túng và bóc lột mảnh đất này. Và thế là, Nguyễn Phúc ưng lịch được chọn. Một cậu bé mới 13 tuổi, sống lặng lẽ cùng mẹ ở một vùng quê nghèo ngoài ô Kinh Thành, hoàn toàn xa lạ với những mưu mô trốn cùng cấm. Ngày người ta đến đón cậu vào cung, để khoác lên mình chiếc hoàng bào. Cậu bé ấy mặc một bộ quần áo vải thô, rách dưới. Bọn thực dân Pháp nhìn vị hoàng đế nhỏ tuổi ấy với ánh mắt đắc thắng. Chúng tin chắc rằng, một đứa trẻ chưa từng nếm mùi quyền lực, xuất thần hàn vi, sẽ dễ dàng bị lóa mắt bởi Ngọc Ngà Châu Báu. Sẽ ngoan ngoãn ngủi yên trên ngai vàng, ký những bản hiệp ước nghiệm đất, và trở thành một công cụ hoàn hảo cho đế chế Pháp. Nhưng, bọn chúng đã nhầm. Một sai lầm mang tính lịch sử. Chúng không ngờ rằng, ẩn dưới vọ bọc một thiếu niên gầy gò yếu ớt ấy, là một dòng máu quân vương cuồn cuộn chảy. Một khí phách của con dao long, không bao giờ chịu nằm trong vùng nước cạn. Khi khoác lên mình chiếc áo hoàng bào, khi ngồi lên trước ngai vàng chạm chỗ rồng bay, hàm nghi không cảm thấy sự vinh quang. Ngài chỉ cảm thấy sự nguột ngạt. Ngài thấy gió bóng dáng của những viên si quan Pháp đi lại ngây ngang trong cấm thành. Ngài nghe thấy những tiếng thở dài út thận của những vị quan trung thần. Ngài hiểu rằng, chiếc ngai vàng mình đang ngồi, không phải là đỉnh cao của quyền lực, mà là một chiếc lồng son rát vàng, giam giữ linh hồn của một dân tộc. Phe chủ chiến trong triều đình, đứng đầu là tôn thất thuyết, cũng không chịu ngồi im chờ chết. Họ âm thầm chuẩn bị lực lượng, rèn đúc vũ khí, xây dựng căn cứ sơn phòng ở Tân Sở, Quảng Trị, để làm nơi lùi quân khi hữu sự. Và rồi, sự kiên nhấn đã đến giới hạn. Đêm mùng 4 tháng 7 năm 1885, một nềm không trăng, không khí kinh thành Huế đặc quánh lại, một ngạt và căng thẳng tột độ. Tôn thất thuyết quyết định ra tay trước. Tiếng súng lệnh vang lên, xé toạc màn đêm. Quân đội triều đình bất ngờ nã Đại Bác và Tòa Khâm Sứ Pháp vào khu nhượng địa Mang Cá. Trận chiến diễn ra vô cùng ác liệt. Những người lính Đại Nam chiến đấu bằng sự phấn lộ bị dồn nén suốt bao năm tháng. Nhưng, lòng dũng cảm không thể bù đắp được sự tranh lệch về vũ khí. Đến dạng sáng mùng 5 tháng 7, quân Pháp tổ chức phản công. Súng máy và Đại Bác của chúng cây nát phòng tuyến của quân ta. Cửa kinh thành vỡ toàng. Bọ thực dân tràn vào như một bầy thú dữ. Tàn sát cướp bóc dã man. Kinh thành Huế chìm trong biển máu và lửa. Biến cố kinh thành thất thủ. Trở thành một trong những ngày tang thương nhất trong lịch sử dân tộc. Trong khoảnh khắc ngàn cân treo sợi tóc ấy. Khi khói súng mịt mù bao phủ Hoàng Cung. Tồn thất thuyết vội vã chạy vào điện. Tầu với vua hảm nghi về tình thế tuyệt vọng. Đứng trước lần danh sinh tử. Một câu bé 14 tuổi sẽ làm gì? Nhiều người sẽ chọn cách dương cờ trắng đầu hàng. Xin giặt tha mạng để tiếp tục được sống trong nhung luộng. Kẻ thù sẵn sàng trải thảm đỏ đón ngài trở lại chiếc ngài vàng bù nhìn. Nhưng hàng nghi đã không chọn con đường hẹn nhát đó. Ngài từ chối sự an bài nhục nhã của kẻ thù. Ngài cởi bỏ hoàng bào vướng víu. Không mang theo ngọc ngà châu báu. Không mang theo đồ ngự dụng xa hoa. Giới sự bảo vệ của tồn thất thuyết. Và một nhóm trung thần. Vị hoàng đế thiếu niên bước lên kiệu. Rời bỏ kinh thành đang rực cháy. Chạy thẳng lên vùng sơn cước tân sở. Đó không phải là một cuộc chạy trốn. Đó là một cuộc đoạn tuyệt vĩ đại. Với quá khứ bù nhìn. Để dấn thân vào một con đường đầy máu. Nước mắt. Và sự kiêu hãnh tột cùng. Tháng 7 năm 1885. Dưới tán rừng rậm rạp của vùng sơn cước tân sở Quảng Trị. Không có ngai vàng. Không có lọng tre. Không có những bữa ngự thiện hàng chục món. Sơn hào hải vị. Bữa ăn của vị hoàng đế. Giờ đây chỉ là bát cơm độn sắn. Củ mai. Mang rừng. Và những ngụm nước suối lãnh bút. Chiếc rừng rồng êm ái. Được thay bằng ổ dơm và lá cây. Xung quanh là tiếng vượn hú. Và muỗi rừng kêu dâm gian. Nhưng. Chính tại nơi trốn Lam Sơn chứng khi ấy. Một văn bản lịch sử đã ra đời. Làm dung chuyển toàn bộ Đông Dương. Chiếu Cần Vương. Từ xưa. Kế sách chống giặc. Không ngoài ba điều. Đánh. Giữ. Và hòa. Dĩ vãng chỉ vì bọn quan lại hẻ nhát. Này vận nước Lâm Nguy. Chấm phải xa giá xuất bôn. Dẫu muôn vản cay đắng. Cũng xin thề cùng Sơn Hà xã tắc. Hơi các bậc sĩ phu. Hơi muôn dân chăm họ. Hãy cùng chấm đứng lên. Phỏ vùa cứu nước. Chiếu Cần Vương ban ra. Không khác gì một ngọn đuốc rực lửa. Ném thẳng vào giữa cánh đồng cỏ khô. Lời hiệu triệu bằng máu và nước mắt. Của một vị vua mới 14 tuổi. Đã trạng đến phần sâu thẩm nhất. Thiêng liêng nhất trong linh hồn. Nếu một vị vua tuổi thiếu liên. Cành vàng lá ngọc. Còn dám vứt bỏ ngai vàng. Để chui rúc vào rừng sâu kháng chiến. Thì những người mang phận bẩy tôi. Những đứng nam nhi đại triệu phu. Cớ gì lại khoanh tay. Đứng nhìn đất nước chìm trong nhục nhã. Và thế là. Một ngọn lửa vĩ đại đã bùng lên. Từ Bắc Kỳ đến Trung Kỳ. Lớp lớp các bậc văn thân sĩ phu. Những người nông dân vứt bỏ quốc cầy. Mang theo ráo mát, súng kíp. Dâm dập đứng lên hứng ứng. Khởi nghĩa Ba Đình của Đinh Công Tráng. Khởi nghĩa Bãi Sạy của Nguyễn Thiện Thuật. Khởi nghĩa Hương Khê của Phan Đình Phùng. Cả đại nam dung chuyển. Trong cơn bão lửa cần vương. Bốn phương tám hướng. Nhân dân quây tụ về bảo vệ ngài. Thực dân Pháp bàng hoàng. Chúng nhận ra rằng. Chúng đã đánh giá quá thấp cậu bé 14 tuổi ấy. Rời khỏi tinh thành. Hàng Nhi không trở thành một kẻ chạy trốn vô danh. Mà ngài đã hóa thân. Thành linh hồn của cuộc kháng chiến. Vĩ đại nhất thế kỷ. Bọn Pháp điên cuồng tung quân. Truy lũng gắt gao. Vòng vây ngày càng thu hẹp. Vua Hàm Nhi cung đoan tuy tùng. Phải liên tục luân chuyển căn cứ. Từ Quảng Trị. Vượt đèo lội suối. Ra tận vùng núi rừng tuyên hóa. Minh hóa của tỉnh Quảng Bình. Những năm tháng ấy. Là những trang bi tráng nhất. Của cuộc đời ngài. Một thiếu niên lớn lên trong cung cấm. Giờ đây phải trao đèo lội suối. Gót chân dớm máu vì gai góc. Những cơn suốt rét rừng ác tính. Hành hạ thân xác gầy gò. Đôi lúc tưởng như cướp đi sinh mạng của vị vua trẻ. Đói khát. Bệnh tật. Thú dữ. Đạn bom. Mọi sự gian khổ tận cùng của thế gian. Đều trút xuống đôi vai bé nhỏ ấy. Nhưng khí thiết của ngài. Thì sáng giựt như vì sao bắt đầu. Biết không thể dùng vũ lực. Để khuất phục được ngài giữa đại ngàn. Thực dân Pháp giở trỏ mua chuộc. Bọn chúng vội vã đưa anh trai của ngài. Là Đồng Khánh lên ngôi vua ở Huế. Biến triều đình thành một sân khấu mua rối rẻ tiền. Sau đó. Chúng liên tục gửi mật thư, gửi xứ giả. Mang theo vàng bạc. Mang theo những lời hứa hẹn ngọt ngào và rừng sâu. Chúng hứa rằng. Chỉ cần hàm nghi chịu hạ vũ khí trở về. Chúng sẽ tha tội. Sẽ chia đôi đất nước. Cho ngài làm vua ở các tỉnh phía Bắc. Khôi phục lại vinh hoa phu quý tột bậc. Đối diện với sự cám dỗ ấy. Giữa lúc cái chết kề cận. Hàm nghi chỉ im lặng. Ngài không trả lời thư. Ngài không tiếp xứ giả. Khi người Pháp nhờ vị giáo sĩ từng dạy tiếng Pháp cho ngài. Viết thư dụ hàng. Ngài thẳng tay. Xé nát bức thư. Rồi ném vào đống lửa. Với ngài. Đã cởi bỏ hoàng vào. Đã rời khỏi chiếc lồng son. Thì vĩnh viễn không bao giờ có chuyện quay đầu. Ngài thà là một hồn ma tự do. Giữa trốn đại ngàn. Còn hơn là một ông vua. Sống vinh thân phỉ ra. Trên xương máu của đồng bào. Ba năm ném mật nằm gai. Ba năm trúng trọi với cả một đạo quân viễn trinh khổng lồ. Bằng ý chí thép. Thực dân Pháp đã dùng mọi thủ đoạn. Từ vây giáp đốt rừng. Đến trao thưởng hàng vạn lạng vàng. Cho cái đầu của vị vua trẻ. Nhưng chúng vẫn hoàn toàn bất lực. Bọn chúng vĩnh viễn không thể bẻ gãy được. Lòng kiêu hãnh của hàng nghi. Nhưng trong lịch sử nhân loại. Những thành trì kiên cố nhất. Hiếm khi sụp đổ vì sự tấn công từ bên ngoài. Chúng sụp đổ vì sự thối nát. Từ bên trong. Khí tiết của người anh hùng. Không lùi bước trước súng đạn kẻ thù. Nhưng lại bị đâm lén. Bởi mũi dao của sự phạt bội. Tháng 11 năm 1888. Trương Quang Ngọc. Một viên tướng thủ lĩnh người Mường. Được vua Hàm Nghi vô cùng tin tưởng. Dao trọng trách bảo vệ ngự doanh. Đã gục ngã. Trước súc nạn của những nén vàng. Và tờ giấy phòng quan tiến tước của giặc Pháp. Hắn đã bán đứng vị vua của mình. Hắn đã bán đứng linh hồn của cuộc kháng chiến. Đạp lên mạng sống. Của hàng vạn người đang đổ máu ngoài kia. Đêm 1 tháng 11. Rừng tuyên hóa chìm trong mảng sương lạnh bút sương. Vua Hàm Nghi đang chìm trong giấc ngủ mệt nhọc. Sau một cơn sốt xét rừng. Đột nhiên. Tiếng bước chân dầm dập vang lên. Phá tang sự tĩnh lặng. Trương Quang Ngọc cùng bè lũ phản chắc và quân Pháp. Bất ngờ đạp cửa sông vào. Những họng súng đen ngòm. Chĩa thẳng vào chiếc giường trẻ nhỏ bé. Vị vua trẻ bật dậy. Không một tiếng thét hoảng loạn. Không một lời van xin tha mạng. Khi nhận ra kẻ dẫn đường cho giặc. Chính là người tâm phúc của mình. Ánh mắt của ngài vụt sáng lên sự phẫn nộ. Và khinh bỉ tột độ. Ngài lùi lại. Với tay lấy thanh gơm báu để tự sát. Kết bảo toàn khí thiết quân vương. Nhưng bọn phản tậc đã lao vào. Cướp giật lấy vũ khí. Đe ngài xuống. Trong khoảnh khắc bi vấn ấy. Hàng Nghi đứng thẳng người. Chì tay thẳng vào mặt tên phản đồ Trương Quang Ngọc. Lời nói của vị hoàng đế 17 tuổi. Vang lên giữa rừng đêm. Như một nhát dao kết án ngàn năm. Dành cho kẻ bán nước. Mì giết ta đi. Còn hơn mang ta về nộp cho Tây. Bọn giặc Pháp không dám giết ngài. Chúng hiểu rất rõ ràng. Nếu máu của vị hoàng đế trẻ tuổi này. Đổ xuống lúc này. Nó sẽ không dập tắt được phong trào kháng chiến. Mà sẽ tạo ra một cơn cuồng phong oán hận. Vô phương cứu chữa. Chúng chói ngài lại. Áp giải ngài rời khỏi rừng sâu. Để đưa về kinh đô Huế. Trên suốt chặng đường đi. Hàm Nghi không thèm hé môi. Nói dù chỉ một lời. Ngài không thèm nhìn mặt bất kỳ tên sĩ quan thực dân. Hay kẻ Việt gian bù nhìn nào. Về đến tinh thành. Thực dân Pháp lại dở trò. Bọn chúng đưa những vị quan lại cũ. Đến khuyên giải. Dùng những lời lẽ hoa Mỹ. Về đại cục. Về sự bình yên của bá tánh. Để mong ngài hồi tâm chuyển ý. Chấp nhận hợp tác. Nhưng đáp lại tất cả những trò hề chính trị ấy. Hàm Nghi chỉ buông một câu lạnh lùng. Và khinh bỉ tột độ. Tôi là thân tù nhân. Các ông muốn làm gì thì làm. Đừng hỏi tôi. Bật lực tột độ. Toàn quyền Đông Dương nhận ra một sự thật cay đắng. Trừng nào Hàm Nghi còn ở trên đất Đại Nam. Thì trừng đó. Chiếc ngai vàng của vua bù nhìn Đông Khánh. Còn chống tranh. Và ngọn lửa cần vương chống Pháp. Vĩnh viễn không bao giờ tắp. Khí tiết của vị vua trẻ. Đã trở thành một biểu tượng tinh thần. Không thể nào phá vỡ. Và thế là. Chúng quyết định nhổ cỏ tận gốc. Bằng một bản án tàn khốc nhất. Dành cho một con người yêu nước. Lưu đầy biệt xứ. Tháng 12 năm 1888. Chiếc tàu thủy mang tên Lon. Hú lên những hồi cỏi thê lương. Từ từ nhổ neo rời khỏi cửa biển Thuận An. Chiếc tàu ấy mang theo vị hoàng đế 17 tuổi. Rời xa vĩnh viễn mảnh đất hình chữ S. Điểm đến của Ngài không phải là một hòn đảo lân cận. Mà là thủ đô Asias. Của đất nước Anjeri thuộc châu Phi. Một nơi cách xa quê hương đến nửa vòng trái đất. Bọn thực dân muốn ném Ngài vào một thế giới hoàn toàn xa lạ. Muốn Ngài chìm vào sự lãng quên. Trong cát bụi của sa mạc phương xa. Bỏ lại sau lưng. Là giang sơn đang chìm trong máu và nước mắt. Bỏ lại sau lưng. Là hàng vạn nghĩa quân. Đang mỏi mắt ngóng trở. Hàng nghi đứng trên bong tàu. Đôi mắt nhìn về giải đất liền đang mờ dần. Sau những con sóng bạc đầu. Đó là lần cuối cùng trong cuộc đời. Ngài được nhìn thấy quê hương. Ở xứ người. Ngài bị giam lỏng. Bọn Pháp ép Ngài học tiếng Pháp. Cố gắng nhồi nhét văn hóa phương Tây. Để biến Ngài thành một công dân của mẫu quốc. Một kẻ lưu vòng hoàn hoãn. Nhưng chúng lại một lần nữa thất bại. Hàng nghi đã dùng sự im lặng để kháng cự. Trong một thời gian rất dài. Ngài tuyệt đối từ chối học tiếng Pháp. Ngài luôn mặc áo the. Đội khăn xếp. Giữ nguyên phong thái và cốt cách của một người Đại Nam. Ngài không cho phép kẻ thù đồng hóa linh hồn mình. Khi nỗi nhớ quê hương. Nỗi đau mất nước dâng lên đến tận cùng. Mà không thể chia sẻ cùng ai. Ngài tìm đến hội họa và điêu khắc. Những bức tranh phong cảnh. Những nghét cọ tài hoa của tử tước Gia Nam. Danh hiệu mà người Pháp gán cho Ngài. Không vẽ về sự xa hoa của châu Âu. Mà ẩn chứa một nỗi buồn thăm thầm. Một tiếng thở dài hướng về cố quốc. Ngài vẽ để giữ lại một mảnh hồn đại Việt giữa đất khách quê người. Vẽ để tự nhắc nhở mình rằng ta là vua của nước Nam. Vĩnh viễn không phải là một kẻ ăn mày trốn ngoại bàng. Hảm nghi sống nốt phần đời còn lại nơi xứ người. Ngài vĩnh viễn không bao giờ được đặt chân trở lại quê hương. Cho đến lúc chút hơi thở cuối cùng vào năm 1944. Ngài không chết quanh liệt trên chiến trường như những vị tướng quân mình đầy thương tích. Ngài cũng không bước lên máy chém như những bậc nghĩa liệt. Nhưng Ngài đã tử vì đạo trong chính tâm hồn mình từ cách Ngài rời xa đại ngàn tân sở. Thực dân Pháp tưởng rằng đại ải được hàm nghi là sẽ dập tắt được phong trào Cần Vương. Nhưng chúng đã lầm to. Ngài bị bắt nhưng linh hồn của bức chiếu Cần Vương thì vẫn còn đó. Khí tiết vứt bỏ ngai vàng của Ngài đã gieo những hạt giống bất diệt vào lòng đất mẹ. Phong trào Cần Vương không hề lụi tàn mà tiếp tục giựt cháy dữ dội suốt hơn 10 năm sau đó. Tiêu biểu là cuộc khởi nghĩa hương khê lấy lừng của cụ Phan Đình Phùng. Sự hy sinh của vị vua trẻ đã tạo ra một lực đẩy tinh thần vô giá làm tiền đề cho những phong trào giải phóng dân tộc vĩ đại ở đầu thế kỷ 20. Hơn một thế kỷ đã trôi qua những chiếc lồng son rát vàng ở chốn Tinh Thành này đã lùi sâu và dĩ vãng. Chiều đại phong kiến nhà Nguyễn cũng đã khép lại sứ mệnh lịch sử của mình. Những kẻ cam tâm làm bù nhìn bán nước cầu vinh rồi cũng bị thời gian và nhân dân nhổ nước bọt phán xét không thường tiếc. Nhưng hình ảnh một vị vua thiếu niên 14 tuổi cởi bỏ hoàng bào từ chối chiếc lồng son quyền lực để bước đối chân trần và trốn rừng thiêng nước độc sẽ mãi mãi là một biểu tượng tột đỉnh của khí tiết quân vương. Ngài dạy cho hậu thế hiểu rằng quê hương không chỉ là một giải đất quê hương là danh dự và danh dự của một dân tộc thì vĩnh viễn không bao giờ có thể bị mua chuộc. Nếu câu chuyện này khiến bạn tự hào về lịch sử Việt Nam, hãy chia sẻ vì mỗi lần chia sẻ là mỗi lần hồn Việt được thêm một người nhớ.