Tết Đoan Ngọ: Bát Rượu Nếp Của Bạn KHÔNG Diệt Sâu Bọ

Mỗi năm, cứ đến mùng 5 tháng 5, bạn lại ăn Tết đoan ngọ. Và mỗi năm, bạn tin ba điều về cái Tết này. Cả ba, đều sai. Hôm nay, hàng triệu người Việt sẽ bưng bát rượu nếp lên, ăn một thịa khi bụng còn đói, và tin rằng mình vừa giết sạch sâu bọ trong người. Rất có thể, bạn cũng nằm trong số đó. Nhưng câu hỏi là, trong bụng bạn, có thật con sâu nào để giết không? Và cái Tết này, rốt cuộc là của ai? Hồ sơ hôm nay sẽ mở ra ba sự thật. Một, cái Tết mà gần như ai cũng nghĩ là đồ mượn của người Tàu, hóa ra, mọc lên từ chính tổ tiên người Việt. Và có một người Trung Quốc, đã phải thừa nhận điều đó. Hai, ngày mùng năm mà bạn coi là ngày vui, với người xưa, lại là ngày kinh hãi nhất trong năm. Ngày của trăm thứ độc. Ba, bát rượu nếp bạn ăn để giết sâu bọ, thật ra chẳng giết con sâu nào. Nhưng thứ nó che giấu còn đáng giá gấp bội. Và đến phút cuối, bạn sẽ hiểu vì sao cả ba lời nói dối này nguy hiểm hơn ta tưởng. Vì chúng nói lên một điều về chính người Việt mình. Ở lại đến hết, đừng lớt. Trước khi mở hồ sơ, nếu bạn là người chọn sự thật và quen nhìn tới tận gốc, hãy dành đúng hai giây bấm nút đăng ký, để những hồ sơ thế này tìm được đến bạn. Hồ sơ nhân loại hôm nay, không kể cho bạn một câu chuyện cổ tích. Hồ sơ này lột từng lớp một, cho tới khi cái Tết quen thục nhất hiện nguyên hình. Bắt đầu từ lời nói dối thứ nhất. Hỏi 10 người Việt nguồn gốc Tết đoàn ngọ, đa phần sẽ kể cho bạn nghe về một ông quan người Tàu. Ông tên Quất Nguyên, một vị quan thanh liêm nước sở, thời chiến quốc bên Trung Hoa, hơn 2.000 năm trước. Càn vua không được, đau lòng vì nước sắp mất, ông ôm đá gieo mình xuống sông. Hôm ấy là mùng 5 tháng 5. Dân thường tiếc, treo thuyền ra ném bánh xuống cho cá khỏi dìa xác ông. Thành tục đua thuyền, thành tục lói bánh. Câu chuyện đẹp, cảm động, được kể đi kể lại bao đời, đến mức người Việt mặc nhiên tin. À, Tết này của Tàu, mình ăn theo. Né hợp lý quá còn gì? Vấn đề là nó sai, mà ngay cả người Tàu cũng chẳng thống nhất với nhau. Chỗ này bảng này ấy để nhớ Quất Nguyên, chỗ kia gắn vào ông Ú Tử Tư, nơi khác nữa lại kể chuyện hai chàng trai lên núi gặp tiên. Một ngày, mấy ông chủ. Đã là gốc thật, thì làm gì có chuyện mỗi nơi kể một phách như thế? Và hãy để ý một chi tiết gần như chẳng ai để ý. Bộ sử xưa nhất, đầy đủ nhất của Trung Hoa, do ông Tư Mã Thiên chép, có viết về Quất Nguyên, nhưng tuyệt nhiên không ghi ông gieo mình xuống sông vào ngày nào, tháng nào. Thấy mốc mùng 5 tháng 5 ấy, là người đời sau gắn vào. Gắn cho khớp với một cái Tết đã có sẵn từ trước. Có sẵn từ bao giờ? Từ trước cả khi thiên hạ nghe đến tên Quất Nguyên. Các nhà nghiên cứu văn hóa Việt Nam đã chỉ rõ, mùng 5 tháng 5, khởi nguồn từ vùng đất của người Bách Việt, tổ tiên của người Việt mình, những cư dân trồng lúa nước ở phương Nam. Giữa mùa hè nóng như nung, người làm ruộng buộc phải xem trời xem đất, phải biết lúc nào trừ sâu, lúc nào giữ sức. Cái Tết này sinh ra từ hạt thóc, từ thửa ruộng, không sinh ra từ một ông quan nhảy sông. Và đây mới là chỗ đắt nhất. Chính một nhà nghiên cứu người Trung Quốc đã phải thừa nhận, ngày Tết này vốn là công hiến của người Bách Việt cho văn hóa Trung Hoa. Người Tàu nhận lấy của người khác, rồi gắn tên ông vào cho có chủ. Còn người Việt mình thì làm điều ngược lại, đồ của nhà mình lại tưởng đi mượn. Thấy cái nghịch lý đó chưa? Người ta bê đồ của mình đi, dán tên người ta lên. Mình đứng nhìn, gật gù. Ờ, đồ mượn. Mà vì sao lời nói dối này lại bám chặt đến thế? Cũng dễ hiểu thôi. Suốt một nghìn năm bị phương bắt đô hộ, rồi bao nhiêu đời sau nữa học chữ nho, kẻ sĩ nước ta đọc sách Tàu, thuộc lòng tích Tàu. Câu chuyện ông quan trầm sông ấy cứ đi kèm trong trang sách mà vào đầu, rồi chuyển từ đời này sang đời khác. Lâu dần, cái tích đi mượn được nhắc nhiều hơn cả cái gốc nhà mình. Nhắc mãi thì thành quen, quen mãi thì thành tin. Đó là cách một lời nói dối sống lâu hơn cả sự thật. Còn một bằng chứng nữa, nằm ngay trong cái tên. Người Việt gọi mùng năm tháng năm là Tết nửa năm, Tết giữa năm. Cái tên này người Tàu không có. Lạ chứ, tháng năm thì liên quan gì đến nửa năm? Vì người Việt thời xa xưa ăn Tết đầu năm không vào tháng riêng như bây giờ, mà sớm hơn vào quãng cuối năm. Tính từ cái mốc đó đếm ra, mùng năm tháng năm rơi đúng vào khúc giữa. Nửa năm đã qua, nửa năm còn lại. Ông bà ta ngồi tính lịch theo con nước, theo mùa vụ, rồi đặt tên cho khớp với nhịp sống của chính mình. Cái tên Tết nửa năm, đó là dấu vân tay của người Việt in trên cái Tết này. Lời nói dối thứ nhất gỡ xong. Đoan ngọ không phải đồ mượn, nó là đồ nhà. Nhưng nữa bạn nghĩ biết được gốc gác là đủ, thì khoan. Vì đến cả ý nghĩa của ngày này, ta cũng đang hiểu ngược. Đó là lời nói dối thứ hai. Trong đầu chúng ta bây giờ, đoan ngọ là một ngày dễ chịu. Rượu nếp, bánh cho, trái cây đầu mùa, cả nhà quây quần. Hao hao một ngày hội nhỏ giữa năm. Với người đời trước, thì hoàn toàn không phải vậy. Với họ, mùng năm tháng năm là một trong những ngày đáng sợ nhất của cả năm. Người Trung Hoa cổ gọi thẳng tháng năm âm lịch là tháng độc. Có sách còn gọi là tháng của trăm thứ độc. Và mùng năm là ngày ác nhất trong cái tháng ác ấy. Vì sao? Hãy hình dung cái thời chưa có tủ lạnh, chưa có thuốc kháng sinh, chưa có quạt máy. Tháng năm âm lịch là cao điểm mùa hè. Nóng, ẩm, mưa nắng thất thường, thức ăn để qua vài canh giờ là ôi thiêu, nước nôi dễ nhiễm bẩn, gián dết, bọ cạp, rùi mũi bò da sinh sôi mạnh nhất. Dịch bệnh theo đó mà lan. Người thời ấy không biết vi trùng là gì. Họ chỉ thấy một điều rành rành. Cứ đến quãng này, người ốm nhiều, người chết nhiều. Nên họ sợ. Và họ đặt tên cho nỗi sợ. Năm loài vật bị coi là độc nhất. Gián, dết, bọ cạp, cóc, thạch sùng. Họ gọi chung là ngũ độc. Họ cắt giấy đỏ thành hình năm con đó. Gián lên cửa. Gọi là bùa ngũ độc để xua chúng đi. Họ lấy chỉ năm màu buộc vào cổ tay con trẻ. Tin rằng nó chắn được tả ma, chắn được bệnh dịch. Nghe quen không? Sợi chỉ mũ sắc ấy, cái tục ấy, đến giờ nhiều nơi vẫn còn. Mà cái tên Đoan Ngọ cũng từ đây ra. Đoan là mở đầu. Ngọ là giờ giữa trưa, lúc mặt trời đứng bóng, nắng gắt nhất. Các cụ tin, đó là lúc khí dương mạnh nhất trong năm. Mạnh tới đỉnh rồi bắt đầu lụi. Một cái bản lề của trời đất. Năm nay càng đặc biệt. Năm con ngựa, lại đúng tháng con ngựa. Cái ngọ trồng lên cái ngọ. Người ta coi là lúc khí dương thịnh đến tột cùng. Chưa hết, cha ông ta còn truyền nhau cả một danh sách kiêng kỵ. Họ tính ra, trong tháng độc có tới 9 ngày độc nặng nhất. Dặn nhau phải giữ mình. Không phơi thân ngoài trời đêm. Không nằm ngủ dưới đất. Nhà cửa phải sạch sẽ, khô ráo. Và, tới này nói khẽ thôi, vợ chồng nên kiêng chuyện gần gũi, giữ sức. Vâng, đúng cái bạn đang nghĩ đó. Có nơi còn giữ tục khảo cây. Một người cầm dao gõ vào góc cây. Một người trèo lên thay cây mà đáp lời. Hứa năm nay, sẽ ra thật nhiều quả. Nghe thì buồn cười. Nhưng đằng sau cái trò ấy, vẫn là một mong ước rất thật của nhà nông. Cầu cho cây trái tốt tươi, mùa màng đừng phụ công người. Nghe tất cả những thứ đó, dễ thấy mê tín nặng đấy. Nhưng thử nghĩ lại, bằng cái đầu của thời nay xem. Trời nóng như nung, người mệt lả, sức để kháng tụt xuống. Ông bà khuyên, giữ gìn thân thể, ăn ở sạch sẽ, đừng vắt kiệt sức mình. Lột cái lớp tả ma ra, bên trong là gì? Là một cuốn cẩm nang, giữ sức khỏe mùa dịch. Khôn đáo để. Người xưa không sợ vu vơ, họ sợ đúng thứ đáng sợ. Chỉ là, họ gọi nó, bằng cái tên của thời họ. Lời nói dối thứ hai, gỡ xong. Mùng 5 tháng 5, không phải ngày để vui. Nó là ngày, để sống sót, qua một mùa chết người. Cái không khí ăn Tết vui vẻ, ta thấy hôm nay, chỉ là lớp sơn mới, phủ lên một nỗi sợ rất cũ. Và bây giờ, tới lời nói dối, nằm ngay trên đầu lưỡi bạn, mỗi sáng mùng năm. Lời nói dối thứ ba, cái này, đích thân bạn lặp lại, mỗi năm một lần. Sáng mùng năm, trong rất nhiều nhà người Việt, có một nghi thức gần như thiêng. Vừa mở mắt, chưa kịp đánh răng rửa mặt, đã có người rúi vào tay bạn, bát cơm rượu nếp. Phải ăn ngay lúc bụng còn rỗng. Người lớn ăn rượu nếp, ăn trứng vịt, ăn mận, ăn vải. Trẻ con cũng được đút một thìa ngay trên giường, trước khi đặt chân xuống đất. Để làm gì? Để giết sâu bọ. Ông bà bảo, trong bụng người ta có sâu bọ, có ký sinh trùng. Cả năm, chúng nằm im. Chỉ riêng sáng mùng năm tháng năm, chúng mới ngoi lên, mới ngọ ngoậy. Đó là thời khắc duy nhất giết được chúng. Miếng rượu nếp cay cay, men nồng nồng trôi vào, là lũ sâu bọ say mà chết. Thấy có gì sai say chưa? Hãy dừng lại một nhịp, và hỏi thẳng. Con sâu nào lại biết xem lịch? Con ký sinh trùng nào chịu nằm ngủ đủ 364 ngày, để rồi đúng một buổi sáng trong năm, mới chịu thức dậy cho người ta giết? Không có con nào cả. Sự thật là, không hề có thứ sâu bọ nào trong cơ thể, chỉ trồi lên đúng ngày mùng năm. Cơ thể người không chạy theo lịch âm. Bát rượu nếp ấy, dù ngon, dù ấm bụng, cũng chẳng diệt được con ký sinh trùng nào, theo cái cách các cụ mô tả. Vậy là ông bà Bĩa, cả nghìn năm nay, người Việt làm một việc vô nghĩa? Khoan, đừng vội. Vì đây mới là cú lật của lời nói dối thứ ba, và là đoạn tôi muốn bạn nghe kỹ nhất hồ sơ hôm nay. Cái niềm tin sâu bọ trồi lên ngày mùng năm là sai. Nhưng cái việc người ta làm trong ngày mùng năm, lại đúng đến kỳ lạ. Nhớ lời nói dối thứ hai chứ. Tháng năm là tháng nóng ẩm, đồ ăn ôi thiêu, bụng dạ con người dễ sinh bệnh, dễ có run sán thật. Vào đúng cái mùa hiểm nghèo ấy, cha ông ta bảo nhau làm gì? Ăn đổ lên men, rượu nếp, cơm rượu, thử dễ tiêu, làm ấm cái bụng. Ăn trái cây đầu mùa chua chát, mận, vải, cho dễ tiêu hóa. Đến đúng giờ ngọt giữa trưa, người ta rủ nhau đi hái lá thuốc Nam, vì tin là hái đúng giờ ấy có dược tính mạnh nhất trong năm. Rồi nấu nồi nước lá, tía tô, kinh giới, xả, ngải cứu, để tắm, để xông cho người sạch sẽ, thơm tho giữa ngày oi nồng. Mỗi miền một kiểu, nhưng cái lõi thì một. Ngoài Bắc có rượu nếp cái, có mận, có vải. Miền Trung Sư Huế có trẻ kê, có thịt vịt. Trong Nam, có bánh ú cho, có cơm rượu viên tròn. Khác cái vỏ, giống cái ruột. Mà cái bánh cho, cũng chẳng phải ngẫu nhiên. Gạo nếp nâm trong nước cho tàu, gói lại, luộc lên, thành thứ bánh mát, mềm, dễ tiêu, ăn vào cho nhẹ cái bụng giữa ngày oi. Đến một cái bánh, cũng được tính cho hợp mùa. Thấy gì chưa? Luột bỏ cái áo riết sâu bọ, bên trong là cả một lối phòng bệnh, giữ vệ sinh, chăm cái bụng. Vào đúng mùa, Chỉ là họ giải thích bằng câu chuyện con sâu, bởi thời đó, lấy đâu ra kính hiển vi mà nhìn thấy con vi trùng. Con sâu chỉ là cách nói, cách phòng bệnh mới là cái thật. Tổ tiên ta không u mê, họ là những thầy thuốc giỏi, nói bằng ngôn ngữ của thời mình. Họ gói một bài học sức khỏe vào trong một cái Tết, để con cháu cứ thế làm theo, đời nối đời, dù chẳng cần hiểu vì sao. Lời nói dối thứ ba, gỡ sau. Ba lời nói dối, một về gốc gác, một về ý nghĩa, một về chính cái việc bạn làm bằng tay mình. Gỡ cả ba ra rồi, còn lại một câu hỏi lớn hơn. Và câu hỏi đó, mới là lý do thật sự của hồ sơ hôm nay. Để ý mà xem, cả ba lời nói dối đều chung một gốc. Ta tin Tết này của tàu, vì ta không còn nhớ gốc gác nó. Ta tưởng nó chỉ là ngày vui xuông, vì ta quên mất ý nghĩa ban đầu. Ta ăn rượu nếp diệt sâu bọ, mà chẳng hiểu mình đang làm gì. Tất cả quy về một điều, ta giữ cái lễ, nhưng đánh rơi cái nghĩa. Mà một dân tộc đánh rơi ý nghĩa phong tục của mình, thì khác nào người sống trong căn nhà tổ tiên để lại, mà chẳng biết nhà ấy ai xây, xây để làm gì. Lâu dần, hóa ra, ở nhờ ngay trong nhà của mình. Và cái mắt mắt ấy không hề ổn ảo. Nó âm thầm qua từng thế hệ, mỗi đời chuyển lại cho đời sau ít hơn một chút. Đời ông còn biết, vì sao phải buộc sợi chỉ ngũ sắc và cổ tay đứa nhỏ. Đời cha chỉ còn những là phải buộc, đến đời con thì buộc cho có lệ, rồi đời cháu, thôi hẳn, không buộc nữa. Một sợi chỉ đứt, một mắt xích rơi ra. Cứ thế, cái nghĩa cứ mỏng dần đi, cho tới ngày chỉ còn trơ lại cái lễ dỗng. Làm mà không còn biết để làm gì. Hãy nhìn sang người hàng xóm. Cũng cái ngày 5 tháng 5 đó, người Hàn Quốc có lễ hội của riêng họ. Và họ đã làm hồ sơ, đưa lễ hội ấy lên tổ chức di sản của Liên Hợp Quốc, để cả thế giới ghi nhận đó là di sản của Hàn Quốc. Chuyện này từng khiến người Trung Quốc nổi giận, vì cho rằng đó là phong tục chung của cả vùng. Theo các báo đưa tin thời điểm đó, người ta dám đứng ra nhận, đây là của chúng tôi, và chúng tôi tự hào. Còn chúng ta? Chúng ta có một cái Tết, mà đến chính người Trung Quốc còn thừa nhận là khởi nguồn từ tổ tiên người Việt. Vậy mà bao nhiêu người vẫn quen miệng gọi nó là Tết của Tàu. Không phải người ngoài giật mất cái Tết của ta, là chính ta đang tự bỏ quên nó. Nhưng, và đây là điều đẹp nhất, cái nghĩa ấy chưa mất. Nó vẫn nằm nguyên đó. Nó nằm trong bát rượu nếp bà buân ra mỗi sáng mùng năm. Nằm trong nồi nước lá thơm, mà đun cho cả nhà tắm gội. Nằm trong nài vài đỏ đặt lên bàn thờ tổ tiên. Mỗi thứ trong đó là một lời mà người xưa nghìn năm trước muốn nhắn lại. Giữa cái mùa khắc nghiệt nhất, hãy giữ lấy sức khỏe, giữ lấy gia đình, giữ lấy nhau. Hôm nay, rất nhiều người trong chúng ta lại bưng bát rượu nếp ấy lên. Chỉ mong, lần này, bạn biết mình đang cầm cái gì trên tay. Không phải một bài thuốc giết sâu, mà là trí khôn của tổ tiên, là dấu vân tay của người Việt gói gọn trong một thịa cơm rượu. Người xưa có câu, chim có tổ, người có tông. Hiểu cái Tết của mình cũng là một cách nhớ mình từ đâu mà tới. Tết đoan ngọ, không sợ người ngoài rảnh mất. Nó chỉ sợ con cháu trong nhà quên mất nó là của mình. Nếu hồ sơ này khiến bạn nhìn bát rượu nếp hôm nay bằng một con mắt khác, hãy gửi nó cho cha, cho anh, cho người bạn nhậu của mình. Để thêm một người Việt nữa biết rằng, cái Tết mình ăn mỗi năm là đồ nhà, không phải đồ mượn. Hồ sơ nhân loại khép lại tại đây. Hẹn gặp lại ở hồ sơ sau.