Ngẩng đầu nhìn trăng cùng Lý Bạch #vuihocvan #vanhoatruyenthong #lýbạch, #đọcchậmvănchương

Vầng trăng nghìn năm qua không thay đổi, chỉ có người đang ngước nhìn đó thì liên tục đổi thay. Hơn một nghìn năm qua, biết bao người đã từng đứng dưới cùng một vầng trăng ấy, có người nhìn thấy ngày đoàn viên, có người nhìn thấy cuộc chia ly, có người nhớ về một quê hương xa xôi, có người chỉ lặng lẽ ngắm ánh sáng phủ lên sông núi. Còn Lý Bạch, ông cũng ngắm cùng một vầng trăng như bao người khác. Nhưng thật kỳ lạ, hơn một nghìn năm qua, cứ nhắc đến Lý Bạch, người ta lại nhớ đến trăng trước cả nhớ đến rượu, đến núi cao hay những chuyến ngao du khắp thiên hạng. Điều ấy dường như không chỉ là sự ngẫu nhiên. Trong gần một nghìn bài thơ còn lưu lại của ông, trăng xuất hiện trong khoảng hơn 300 bài. Nhưng điều khiến người đời sau mãi ghi nhớ không hẳn là số lần vầng trăng xuất hiện, mà là cách Lý Bạch nhìn nó. Dưới ngòi bút của ông, trăng chưa bao giờ chỉ là một phong cảnh. Trăng có thể cùng ông nâng chén giữa đêm vắng, có thể lặng lẽ theo bước một người lữ khách, có thể trở thành chi kỳ giữa cõi nhân gian rộng lớn. Và cũng vầng trăng ấy khơi dậy một nỗi nhớ sâu đến mức vượt ra ngoài mọi khoảng cách của không gian và thời gian. Có lẽ vì vậy, để hiểu Lý Bạch, ta không nhất thiết phải bắt đầu từ những giai thoại về một thi tiên, cũng không cần đi ngay vào những bài thơ nổi tiếng nhất. Chỉ cần cùng ông ngước nhìn một vầng trăng. Bởi phía sau ánh trăng ấy không chỉ là một thế giới của thi ca, mà còn ẩn chứa cả hành trình tinh thần của một con người suốt đời đi tìm nơi mình thực sự thuộc về. Nếu phải chọn một hình ảnh quen thuộc nhất trong thơ ca phương đông, có lẽ ít có hình ảnh nào được nhắc đến nhiều như vầng trăng. Với người xưa, mỗi chu kỳ trăng tròn khuyết là một tháng đã qua. Khi chưa có lịch in hay đồng hồ, người ta nhìn lên bầu trời để biết thời gian đang đi đến đâu. Vì thế, ánh trăng không chỉ soi sáng đêm tối, mà còn lặng lẽ đồng hành cùng nhịp sống của con người từ mùa này sang mùa khác. Bởi vậy, mỗi khi ngước nhìn trăng, người ta thường không chỉ nhìn thấy bầu trời đêm. Người xa nhà nhớ đến người thân, người vừa chia tay một người bạn nhớ đến của cặp gỡ đã qua, người đứng trước dòng chảy của thời gian lại thấy lòng mình lắng xuống. Ánh trăng vì thế dần mang theo ký ức, nỗi nhớ và cả những suy ngẫm về đời người. Khi Lý Bạch cầm bút, truyền thống ấy đã có từ hàng trăm năm trước. Nhưng điều khiến thơ ông trở nên đặc biệt không nằm ở chỗ ông viết nhiều về trăng hơn người khác, mà ở chỗ ông dường như đã sống cùng vầng trăng. Suốt những năm tháng ngao du khắp thiên hạ, từ núi cao đến sông rộng, từ những đêm uống rượu một mình đến những cuộc tiễn biệt bạn bè, vầng trăng luôn thấp thoáng bên cạnh ông. Đọc thơ Lý Bạch nhiều, đôi khi người ta có cảm giác ông không chủ ý đi tìm trăng, mà là ở những khoảnh khắc quan trọng nhất của đời mình trăng luôn tự nhiên hiện ra. Hãy trở về một đêm thu trên dòng Bình Khương cách đây mười ba thế kỷ. Một con thuyền đang rời đất thục, xuôi theo dòng nước về phương đông. Trên đỉnh núi Nga Mi, vầng trăng đầu thu vừa nhô lên. Bóng trăng đổ xuống mặt sông, lặng lẽ theo dòng nước mà trôi đi. Đó là một khoảnh khắc rất bình thường, nhưng cũng từ khoảnh khắc ấy dường như bắt đầu một cuộc đồng hành kéo dài gần suốt cuộc đời Lý Bạch. Ông ghi lại cảnh tượng ấy trong Nga Mi Sơn Nguyệt Ca. Nga Mi Sơn Nguyệt bán luân thu, ảnh nhập Bình Khương, Giang, Thủy, Liêu. Khi viết những câu thơ này, Lý Bạch khoảng 25 tuổi vừa rời quê hương để bắt đầu cuộc ngao du khắp thiên hạ. Có lẽ chính ông cũng không ngờ rằng từ đêm trăng trên dòng Bình Khương ấy, vầng trăng sẽ còn trở lại biết bao lần trong thơ mình. Thời gian lặng lẽ trôi đi, con thuyền năm nào đã đưa Lý Bạch đi rất xa đất thục. Ông ngao du qua nhiều sông núi, kết giao bằng hữu, cũng nhiều lần một mình nơi đất khách. Rồi trong một đêm tĩnh lặng, vầng trăng quen thuộc lại hiện lên. Ánh trăng rõ trước mặt, thi nhân ngẳng đầu nhìn trăng, rồi cúi đầu nhớ cố hương. Cử đầu vọng minh nguyệt, đê đầu tư cố hương. Có lẽ chính sự giản dị đã làm nên sức sống kỳ lạ của tĩnh dạ tư. Bài thơ không kể một cuộc tha hương, không có lời than thở, cũng không diễn tả nỗi buồn. Chỉ có một người lữ khách đứng dưới ánh trăng, lặng lẽ ngẳng đầu, rồi cúi đầu. Vậy mà hơn một nghìn năm đã trôi qua, hai mê chữ ấy vẫn làm rung động biết bao thế hệ. Bởi có những nỗi nhớ không cần gọi thành tên, chỉ một vầng trăng quen thuộc cũng đủ làm sống dậy một miền ký ức tưởng như đã ngủ yên trong lòng người. Nhưng vầng trăng trong thơ Lý Bạch không chỉ gợi nỗi nhớ. Năm tháng tiếp tục trôi, người lữ khách ấy vẫn không ngừng lên đường. Ông đi qua những cuộc gặp gỡ, những cuộc chia ly, có lúc được trọng vọng, có lúc sống giữa những tháng ngày cô độc. Chỉ có vầng trăng vẫn nhiều lần hiện diện như một người bạn cũ. Trong nguyệt hạ độc trước, giữa vườn hoa vắng, Lý Bạch rót một bầu rượu nâng chén mời trăng. Cử bôi yêu minh nguyệt, đối ảnh thành tam nhân. Một mình, một vầng trăng, một chiếc bóng, ba người cùng uống rượu. Khung cảnh ấy vừa thực, vừa như một giấc mộng. Người đời thường nhớ đến sự phóng khoáng của Lý Bạch qua những câu thơ này. Nhưng đọc kỹ hơn, ta còn cảm nhận được một điều khác. Trong thế giới của ông, con người chưa bao giờ thực sự cô độc giữa đất trời. Chỉ cần con có ánh trăng, vẫn còn một chi kỷ để cùng nâng chén, cùng lặng im, cùng đi qua đêm dài. Cuộc hành trình của vầng trăng vẫn chưa dừng lại. Đến quan Sơn Nguyệt, bầu trời trong thơ Lý Bạch bỗng rộng ra. Vầng trăng không còn treo trên dòng bình khương, cũng không còn chỉ soi sáng một người lữ khách nơi đất khách. Nó mọc lên từ dãy thiên sơn, giữa biển mây minh mang. Minh Nguyệt xuất thiên sơn, thương mang vân hải gian. Dưới cùng một vầng trăng ấy là những cửa ải xa xôi, là những đoàn quân nhiều năm chinh chiến chưa trở về, là những người vợ mòn mỏi chờ chồng nơi quê cũ. Ánh trăng vẫn như thuở nào, chỉ có những số phận dưới trăng là khác nhau. Có người đang lên đường, có người đang chờ đợi, có người mang theo nỗi nhớ, có người mang theo khát vọng ngày đoàn viên. Đọc đến đây, người ta trật nhận ra vầng trăng trong thơ Lý Bạch đã lặng lẽ vượt khỏi thế giới của riêng ông. Nó trở thành vầng trăng của biết bao con người, soi sáng những niềm vui, nỗi nhớ và những cuộc ly biệt của cả một thời đại. Đến bà Tiểu Vấn Nguyệt, Lý Bạch lại ngẩn đầu nhìn lên bầu trời, nhưng lần này ông không chỉ ngắm trăng, ông hỏi trăng Thanh thiên hiễu nguyệt, lai kỷ thời, ngã kim đỉnh bôi nhất vấn chi. Trời xanh có trăng tự bao giờ? Đó là một câu hỏi không ai có thể trả lời. Nhưng cũng như nhiều câu thơ đẹp của Lý Bạch điều khiến người đời nhớ mãi không nằm ở đáp án. Chỉ riêng khoảnh khắc dừng chén rượu ngẩn đầu đối diện với bầu trời bao la cũng đã đủ gợi lên biết bao suy ngẫm về thời gian, về đời người và về vũ trụ. Rồi năm tháng tiếp tục trôi, người lữ khách năm nào cũng đi đến những chặng cuối của cuộc đời. Trong kiểu nhật lòng sơn ẩm, Lý Bạch lại uống rượu dưới bầu trời mùa thu. Sau bao lần lên đường, bao cuộc gặp gỡ và chia ly, vầng trăng vẫn lặng lẽ ở đó như người bạn cũ chưa từng thất hẹn. Nhìn lại cả hành trình ấy, người ta trợt nhận ra, điều đổi thay không phải là vầng trăng, điều thay đổi chính là người ngắm trăng. Khi rời đất thục, ánh trăng tiễn một người lên đường. Giữa những năm tháng tha hương, ánh trăng gợi nỗi nhớ cố hương. Có lúc nó trở thành chi kỷ trong một cuộc đối ẩm. Có lúc soi sáng những cuộc chia ly của cả thiên hạ. Có lúc nữa, nó lặng lẽ đứng trước những câu hỏi không lời đáp của con người. Và đến cuối cùng, khi ngoảnh lại cả một đời, vầng trăng vẫn ở đó, bình thản như thuở ban đầu. Có lẽ vì thế, đọc thơ Lý Bạch, chúng ta không chỉ theo dõi hành trình của một vầng trăng, chúng ta đang lặng lẽ đồng hành cùng một con người trên con đường đi từ tuổi trẻ đến cuối cuộc đời, dưới cùng một bầu trời, dưới cùng một vầng trăng. Vầng trăng trong thơ Lý Bạch chưa bao giờ chỉ là một hình ảnh đẹp. Nó mở ra một thế giới tinh thần rất riêng của thi nhân. Muốn hiểu vì sao Lý Bạch suốt đời gắn bó với ánh trăng như vậy, có lẽ chúng ta cần bước thêm một bước nữa, trở về với cách người xưa nhìn vầng trăng và nhìn vũ trụ. Người xưa không xem trời đất và con người là hai thế giới tách biệt. Núi sông, cỏ cây, trăng sao, đều cùng tồn tại trong một trật tự rộng lớn của vũ trụ. Còn người không đứng ngoài thiên nhiên để quan sát mà sống ở giữa thiên nhiên, đối thoại cùng thiên nhiên và thuận theo tự nhiên. Có lẽ vì vậy vầng trăng trong thơ Lý Bạch luôn giữ được một vẻ thanh khiết đặc biệt. Nó không bị cuốn theo những thăng trầm dâu bề. Dù thi nhân đang ở nơi phồn hoa hay giữa những tháng ngày lưu lạc, dù đang nâng chén giữa bạn bè hay uống rượu một mình, vầng trăng vẫn lặng lẽ, tỏa sáng như cũ. Vì thế hình tượng trăng trong thơ Lý Bạch trở thành nơi thi nhân gửi gắm những suy ngẫm về thời gian, về sinh mệnh và về mối quan hệ giữa con người với vũ trụ. Hàng nghìn năm đã trôi qua, mỗi lần đọc thơ Lý Bạch, người ta vẫn có cảm giác ông không chỉ đang ngắm trăng, ông đang ngước nhìn một thế giới rộng lớn hơn rất nhiều phía sau vầng trăng ấy. Có lẽ, không có bài thơ nào của Lý Bạch được nhiều người biết đến hơn tĩnh dạ tư. Chỉ vỏn vẹn hai mươi chữ, nhưng suốt hơn một nghìn năm qua, người Trung Quốc và nhiều nước Á Đông vẫn lớn lên cùng những câu thơ ấy. Thoạt đập, đó chỉ là một đêm trăng nơi đất khách, ánh trăng rọi trước mặt thi nhân ngẩn đầu nhìn trăng rồi lặng lẽ cuối đầu nhớ cố hương. Thế nhưng, bài thơ vẫn làm rung động biết bao người kể cả những người chưa từng sống cảnh tha hương. Dường như, điều Lý Bạch nhớ không chỉ là một quê hương trên mặt đất, mà còn là một miền nguồn cội sâu thẳm trong tâm hồn con người. Trong văn hóa truyền thấm phương Đông, đặc biệt dưới góc nhìn của văn hóa tu luyện, con người vốn không chỉ được nhìn nhận như một sinh mệnh tồn tại độc lập giữa nhân gian. Đằng sau cuộc đời hữu hạn này, còn có một nguồn cội tinh thần, một nơi khởi nguyên mà con người luôn mang theo khát vọng trở về. Từ cách nhìn ấy, cố hương trong thơ Lý Bạch có thể được hiểu theo một tầng ý nghĩa khác. Không chỉ là quê hương nơi ông đã rời xa, mà còn là quê hương của tâm linh, nơi thanh tịnh thuần khiết vượt lên trên những đổi thay của thế gian. Dĩ nhiên, đây không phải là cách giải thích duy nhất đối với tỉnh Dạ Tư. Trong nghiên cứu văn học, bài thơ vẫn thường được đọc như một kiệt tác về nỗi nhớ quê của người lữ khách. Nhưng khi đặt bài thơ ấy bên cạnh cả một đời thơ ngập tràn ánh trăng của Lý Bạch, người ta cũng có thể hiểu vì sao nhiều học giả nghiên cứu văn hóa truyền thống lại nhìn thấy ở đó một tầng ý nghĩa sâu hơn. Bởi trong thơ Lý Bạch, vầng trăng chưa bao giờ chỉ soi sáng một mái nhà hay một miền quê. Nó luôn mở rộng ánh nhìn của con người. Hơn một nghìn năm đã trôi qua, vầng trăng mà Lý Bạch từng ngắm vẫn treo trên bầu trời. Mỗi khi đêm xuống, chúng ta vẫn gần đầu nhìn cùng một vầng trăng ấy. Có người nhìn thấy vẻ đẹp của thiên nhiên, có người nhớ về quê cũ, cũng có người trong một khoảnh khắc rất khẽ bỗng cảm thấy trong lòng mình luôn có một nơi để trở về. Có lẽ, đó cũng là lý do thơ Lý Bạch vẫn còn sống đến hôm nay. Không chỉ bởi những câu thơ tuyệt mỹ, mà bởi sau vầng trăng ấy, ông đã để lại cho hậu thế một khát vọng chưa bao giờ cũ, khát vọng hướng về điều cao đẹp, thuần khiết và vĩnh hằng. Cử đầu vọng minh nguyệt, đê đầu tư cố hương.