Văn tế thập loại chúng sinh (Nguyễn Du) - Lời thương người, lời tỉnh thức #vuihocvan #vanhoatruyenthong

Có những tác phẩm viết về cái chết để người sống khóc thương người đã khuất, nhưng cũng có những tác phẩm nói về cái chết lại khiến người đang sống phải nhìn lại cách mình đang sống. Văn tế thập loại chúng sinh thường được gọi là văn chiêu hồn của Nguyễn Du là một tác phẩm như vậy. Đọc bài văn tế này, ta tưởng như đang bước vào một thế giới của những linh hồn cô độc trong tiết tháng 7 giữa mưa rầm, gió lạnh và những tiếng than văng vẳng từ cõi âm. Nhưng càng đọc, ta càng nhận ra Nguyễn Du không chỉ gọi những người đã chết trở về, ông đang gọi cả những điều mà người sống thường cố quên, sự mong manh của kiếp người, sự vô thường của danh lợi, nỗi cô độc của những phận người bị bỏ lại bên lề cuộc đời. Và sau cùng là câu hỏi, con người phải sống như thế nào khi biết rằng tất cả những gì mình đang có rồi sẽ có ngày phải buông tay? Văn tế thập loại chúng sinh là một sáng tác bằng chữ nôm đặc sắc của Nguyễn Du, được viết theo thể song thất lục bát, gồm 184 câu thơ. Tác phẩm thường được chia thành 4 phần, mở đầu là cảnh tháng 7 và lễ cầu siêu, tiếp đó là lời kể về những hạ người đã chết với những cảnh ngộ khác nhau, cảnh những cô hồn vất vường không nơi nương tựa, và sau cùng là lời cầu mong Phật Pháp cứu độ chúng sinh. Nhưng nếu chỉ xem đó là một bài văn tế dành cho người chết, thì dường như vẫn chưa chạm tới chiều sâu của tác phẩm. Bởi sau hàng trăn câu thơ viết về những người đã khuất, người đọc cuối cùng lại nhận ra rằng đối tượng mà Nguyễn Du thực sự muốn đánh thức chính là những người đang sống. Để có cái nhìn ấy, Nguyễn Du đã phải đi qua chính những biến động khốc liệt của cuộc đời mình. Ông sinh ra trong một gia đình danh ra vọng tập, lớn lên giữa một thế giới giàu sang và quyền quý, nhưng rồi cũng chính ông chứng kiến thế giới ấy từng bước sụp đổ. 13 tuổi đã mồ côi cả cha lẫn mẹ, rồi đất nước bước vào những năm tháng biến động dữ dội. Các triều đại thay nhau đổi ngôi, những gia đình quyền quý hôm qua còn ở trên đỉnh cao thì hôm nay có thể đã tan tác. Bản thân Nguyễn Du từng trải qua những năm tháng phiêu bạc, đói nghèo, bệnh tật và tha hương. Có lúc ông chú Ngụ nơi cửa Phật từng có ý định xuất ra rồi đi qua một quãng đường rất dài trên đất Trung Hoa. Khi trở về nước, những năm gió bụi đã để lại trong ông một vốn sống đặc biệt. Những trải nghiệm ấy giúp ông hiểu sâu sắc những cảnh đời lưu lạc, những phận người chìm nổi và nỗi đau mà con người phải gánh chịu giữa một thời đại đầy biến động. Vì thế, khi viết văn tế thập loại chúng sinh, Nguyễn Du không đứng ngoài để thương xót, ông nhìn họ từ chính sự từng trải và lòng thương đời đã được hôn đúc qua những năm tháng gió bụi của mình. Nhìn rộng hơn, đó cũng là một thời đại mà chiến tranh và loạn lạc khiến mạng người trở nên quá rè rúng. Cuối thế kỷ 18, đất nước trải qua những biến động liên tiếp. Chiến tranh, đói kém, thiên tai, dịch bệnh, vu phen và binh lửa đẩy vô số con người vào cảnh chết chóc và ly tán. Chính trong một hoàn cảnh như vậy, lời gọi hồn của Nguyễn Du mới mang một sức nặng đặc biệt. Ông không chỉ gọi những linh hồn vô danh, mà gọi cả một phần lịch sử đau thương của con người. Bài văn tế mở ra bằng một buổi chiều tháng 7. Tiết tháng 7, mưa rầm xui xụt, toát hơi may, lạnh bút xương khô. Não người thay buổi chiều thu, ngàn lau nhuốm bạc, lá ngô rụng vàng. Chỉ mấy câu thơ mà cả một không gian đã hiện ra. Mưa rầm, gió lạnh, lo bạc, lá vàng. Tất cả đều mang một vẻ tiêu điều, khiến cảnh vật dường như cũng nhuốm màu chết chóc. Nhưng điều đáng nói là Nguyễn Du không tà cảnh, chỉ để tạo không khí u buồn. Cảnh vật trong văn triêu hồn dường như đã thấm vào tâm trạng của những linh hồn mà ông sắp gọi đến. Lòng nào là chẳng thiết tha, cõi dương còn thế, nữa là cõi âm. Cõi dương còn tiêu điều như vậy, cõi âm sẽ ra sao? Một câu thơ rất nhẹ, nhưng mở ra cả một chiều sâu nhân sinh. Nguyễn Du dường như không còn phân biệt rạch ròi giữa người sống và người chết. Cõi dương và cõi âm đều nằm trong một thế giới của đau khổ. Chỉ khác nhau ở chỗ, người còn sống có thể tìm được một mái nhà, một người thân, một nơi để trở về, còn những cô hồn thì không. Thương Thầy thập loại chúng sinh, hồn đơn phách chiếc, lênh đênh quê người. Thập loại ở đây không đơn thuần là 10 loại người, còn số 10 mang ý nghĩa tượng trưng cho sự rộng khắp gần như toàn thể chúng sinh. Trong bài văn tế, Nguyễn Du đã không bỏ xót một tầng lớp nào của xã hội. Có những người từng đứng trên đỉnh cao quyền lực, có những người từng sống trong màn lan trướng huệ, có những quan lại, mũ cao áo rộng, từng nắm trong tay quyền sinh sát, có những tướng lĩnh đem quân ra trận để tranh công, có người cả đời chỉ lo làm giàu. Có sĩ tử lìa nhà theo đuổi khoa cử, có người đi biển, có người buôn bán đường xa, người phải đi lính, có những phụ nữ bị đầy vào trốn lầu xanh, những kẻ hành khất, những người chết trong lao ngục, những đứa trẻ chưa kịp lớn đã lìa cha mẹ, và những người chết vì đủ loại tai nạn. Một thế giới rộng lớn như vậy, nhưng khi bước vào cõi chết, những khác biệt từng khiến họ tranh giành nhau suốt đời, bỗng trở nên nhỏ bé. Đó là một trong những phát hiện sâu sắc nhất của Nguyễn Du. Trong thập loại chúng sinh, hạng người được Nguyễn Du nhắc đến đầu tiên là những kẻ tính đường kêu hãnh, mang trong lòng trí lớn muốn cướp gánh non sông, muốn tranh hùng, dựng nghiệp. Nhưng rồi chiến cuộc đổi thay, thế lực rụp đổ, những con người từng có tham vọng lớn lao ấy, cuối cùng chỉ còn lại những thân xác không nguyên vẹn. Bỗng phút đầu mưa xa ngói lờ, khôn đem mình làm đứa sứt phu, lớn sang giàu, nặng quán thù, máu tươi lai láng, xương khô dạ rời. Câu mưa xa ngói lờ đặc biệt ám ảnh, một công trình tưởng như vững chắc, chỉ trong khoảnh khắc đã đổ xuống. Một chiều đại, một gia đình, một sự nghiệp, một đời người, đôi khi cũng như thế. Khi thời thế đổi thay, những gì con người từng nghĩ là chắc chắn nhất lại có thể tan thành cho bụi. Nguyện Du không đứng về phía thắng hay phía thua, ông nhìn thấy nỗi đau ở cả hai phía. Những người tranh hùng cuối cùng đều có thể trở thành những đoàn vô tự, lạc loài, nheo nhóc, những hồn ma không đầu không tên, than khóc giữa đêm mưa, và ông chỉ còn biết thở dài. Cho hay thành bại là cơ, mà cô hồn biết bao giờ cho tan. Ở đây đã xuất hiện một cảm thức rất rõ về sự vô thường của thế sự. Thành hay bại, vinh hay nhục, đôi khi chỉ cách nhau một bước ngoặt của thời cuộc. Con người tưởng rằng mình đang làm chủ vận bệnh, nhưng rồi chính thời thế lại cuốn mình đi. Nguyện Du đã sống giữa những cuộc thay đổi như vậy, nên ông hiểu điều đó sâu sắc hơn ai hết. Quyền lực có thể mất đi, thì nhan sắc và đời sống khuê cát cũng không nằm ngoài sự đổi thay. Nguyện Du tiếp tục gọi đến những người phụ nữ khuê cát từng sống trong màn lan trướng huệ. Những cậy mình công quế hàng Nga từng có những tháng ngày đông đúc vui cười, được người đời nâng niu. Nhưng chỉ một phen thay đổi sơn hà, mảnh thân chiếc lá biết là về đâu. Hình ảnh mảnh thân chiếc lá ở đây thật xót xa. Chiếc lá không tự quyết định được mình sẽ rơi xuống đâu khi gió đổi chiều. Những người phụ nữ trong chiến loạn cũng vậy. Họ không phải những người gây ra cuộc tranh giành quyền lực, nhưng lại thường là những người phải gánh chịu hậu quả của nó. Họ chỉ mong một cuộc đời bình yên, vậy mà ngay cả một chữ an cũng trở nên xa xỉ. Khi sao đông đúc vui cười, mà khi nhắm mắt không người nhặt xương. Một câu thơ như một nhát cách vào ảo tường về sự đông vui của thế gian. Lúc còn sống, quanh mình có thể rất nhiều người. Nhưng khi chết đi, chưa chắc đã có một người nhớ đến mình. Đằng sau câu thơ ấy, không chỉ là nỗi thương cảm dành cho những người phụ nữ bạc mệnh, mà còn là một câu hỏi về bản chất của những mối quan hệ trong đời sống. Khi còn danh, còn sắc, còn tiền, còn địa vị, ta có thể có rất nhiều người ở bên, nhưng khi tất cả những thứ ấy mất đi, còn lại ai? Rồi Nguyễn Du nhìn đến những người từng mũ cao áo rộng, những quan lại nắm trong tay quyền lực và ngọn bút xinh xác. Đó là những con người từng nghĩ mình có thể xoay chuyển vận mệnh của người khác, nhưng Nguyễn Du lập tức đặt quyền lực ấy trước cái chết. Thịnh mãn lắm, oán thù càng lắm, trăm loài ma mồ nấm chung quanh, nghìn vàng khôn đồi được mình, lầu ca viện hát tan tành còn đâu. Thịnh mãn càng lớn, thì oán thù càng nhiều. Đó là một lời nhận xét rất tỉnh táo về quyền lực. Khi một người có thể quyết định sinh mạng của người khác, quyền lực ấy cũng có thể tạo ra vô số món nợ nghiệp. Đến lúc chính mình nằm xuống, nghìn vàng cũng không thể mua lại một ngày sớm. Những lầu ca viện hát từng chứng kiến những cuộc vui, rồi cuối cùng cũng chỉ còn là một ký ức. Rồi đến những tướng lĩnh, bài binh bố trận, những người đem thân mình vào cuộc tranh Nguyễn Du nhìn rất rõ cái giá của những cuộc chiến tranh được khoác lên những cái tên cao đẹp như công danh, sự nghiệp, vinh quang. Một câu thơ ngắn mà sức tố cáo rất mạnh. Đằng sau công một người là thây trăm họ. Công danh của một cá nhân đôi khi được xây trên tính mạng của vô số người khác. Nhưng chiến tranh vốn không biết phân biệt. Khi thất thế, chính những người từng dẫn quân ra trận cũng có thể bơ vơ góc bẻ chân trời nắm xương vô chủ biết vùi nơi nào. Đọc đến đây, ta bắt đầu nhận ra một điều. Nguyễn Du không chỉ đang kể về từng loại cô hồn. Ông đang lần lượt tháo bỏ những lớp vỏ mà con người dùng để phân biệt mình với người khác khi còn sống. Quyền lực không cứu được con người. Nhàn sắc không cứu được con người. Chiến công không cứu được con người. Và tiền bạc cũng vậy. Những người tính đường trí phú xuất hiện trong những câu thơ sau đó. Họ không tranh giành non sông. Không cầm quân ngoài trận địa. Họ chỉ muốn làm giàu. Nhưng trong cuộc miêu sinh ấy, có người đã đánh đổi quá nhiều. Mình là mình mình nhịn ngủ kém ăn ruột ra không kẻ trí thân dẫu làm nên để dành phần cho ai. Câu hỏi cuối cùng mới là điều đáng suy nghĩ. Cả đời tích cóp nhưng rồi để dành cho ai? Nếu vì tiền bạc mà đánh mất tình thân đến khi nằm xuống của cải còn có ý nghĩa gì? Sống thời tiền chảy bạc ròng thác không đem được một đồng nào đi. Nguyễn Du không nói tiền bạc là xấu, ông chỉ nhìn thấy giới hạn của nó. Tiền có thể giúp con người sống nhưng không thể giúp con người vượt qua cái chết. Và nếu vì tiền mà con người đánh mất hết những mối quan hệ khiến đời sống có ý nghĩa thì đến cuối cùng chính sự giàu có ấy lại trở thành một thứ nghèo nàn khác. Từ những người giàu có Nguyễn Du quay sang những sĩ tử rắp câu chữ quý đây cũng là một thế giới mà ông hiểu rất rõ. Bản thân ông từng theo đuổi khoa cử từng trải qua đời sống của một nho sinh và từng chứng kiến biết bao người rời quê nhà, lên thành thị đặt cả tuổi trẻ vào một cuộc đánh cược với bảng vàng mong tìm được một chỗ đứng bằng chữ nghĩa. Nhưng phía trước họ là một tương lai đầy bất định mấy thu lìa cửa lìa nhà văn chương đã chắc đâu mà thí thân Chữ đã chắc đâu chứ đựng cả nỗi băn khoăn về một con đường chưa biết sẽ dẫn đến đâu và đau đớn hơn nếu chẳng may chết nơi đất khách họ có thể chỉ được trôn cất vội vàng giữa những người xa lạ vội vàng liệm sấp trôn nghiêng, anh em thiên hạ láng giềng người dưng. Đến đây phạm vi của văn triêu hồn càng mở rộng, không chỉ những người có tham vọng lớn lao mới gặp bất hạnh, những người đi biển những người buôn bán đường xa những người phải đi lính cũng đều có thể trở thành cô hồn Một chiếc đòn gánh tre trong câu thơ, đòn gánh tre chiến dạn hai vai gợi ra cả một thế giới lao động Có những con người chẳng mong gì ngoài một cuộc sống đủ ăn nhưng chỉ một cơn râm tố một trận thiên tai, một cơn bệnh bất ngờ cũng có thể kết thúc tất cả Rồi những người lính bị cuốn vào chiến trận, nước khe cơm ống gian nan, rãi dầu nghìn dặm, lầm than một đời Họ ra đi không nhất tiết vì tham vọng của chính mình nhiều khi họ chỉ mắc vào khóa lính bỏ lại cửa nhà để gánh việc quan, nhưng trong chiến tranh số phận con người vốn mong manh Buổi chiến trận mạng người như rác Phận đã đành, đạn lạc tên rơi Đến đây, Nguyễn Du đã đi gần như hết một vòng quanh xã hội Từ vua chúa, quý tập, quan lại tướng lĩnh, đến sĩ tử, thương nhân người lính, từ người giàu đến người nghèo, từ người có danh phận đến người không ai biết tên, nhưng ông vẫn chưa dừng lại Ông cúi xuống những người phụ nữ bị đẩy vào trốn lầu xanh những người hành khất, những người chịu toan tù rạc, những đứa trẻ chết khi còn quá nhỏ những người gặp tai nạn giữa sông nước núi rừng, trong lửa cháy hay dưới nanh vuốt thú dữ Trong tất cả những phận người ấy, có một câu thơ khiến người đọc khó có thể đi qua mà không dừng lại. Đau đớn thay phận đàn bà, kiếp sinh ra thế, biết là tại đâu Câu hỏi ấy không chỉ dành cho những người đàn bà trong trốn lầu xanh, nó vang lên như một câu hỏi về số phận nói chung. Vì sao người này sinh ra trong dầu sang người kia nghèo khổ? Vì sao có người vừa sinh ra đã được nâng niu, có người đã phải chịu đau đớn? Vì sao có người chết giữa vòng tay người thân, có người chết nơi đầu đường xóa trợ? Nguyện dù không phải lúc nào cũng đưa ra được câu trả lời nhưng chính việc ông dám đặt câu hỏi đã khiến tiếng thương trong văn triêu hồn vượt ra khỏi một bài văn tế. Sau cùng, người đọc nhận ra rằng trong bãi tha ma loạn thế ấy, phong liều đại thần hay nho sinh bạc mệnh nào khác gì nhau? Vùa hay chiến tướng nào có khác gì nhau? Thiền kim tôn quý hay gái làng chơi nào có khác gì nhau? Những ảo mộng cao vời của một kiếp người đất thảy cũng hư vô như những mong ước tầm thường. Tầm thường như một kẻ tính đường trí phú mãi mê buôn bán, hay tầm thường như một kẻ ăn xin nằm cầu gối đất dõi tháng ngày hành khất ngược xuôi. Người giàu và người nghèo khi đứng trước cái chết đều vô nghĩa cả. Tất thảy rồi vẫn chỉ là cảnh chết vùi đường quan. Văn tế thập loại chúng sinh phát nền một bức tranh toàn cảnh của hồn ma bóng quế viêu giạt, nhưng cũng là họa nên một diễn cảnh về đời sống khổ đau của con người. Khổ đau suy cho cùng cũng đến từ níu bám vào những điều hư ảo. Với bậc tôn quý thì hư ảo là công danh, là ước vọng. Với những người thân phận thấp hơn thì truy cầu ảo mộng về tiền tài địa vị. Với những kẻ chẳng may mạng sống cũng là hư ảo. Xét ra thì mọi sự đeo đuổi truy cầu ấy có lớn có nhỏ, nhưng hư ảo vẫn chỉ là hư ảo và vẫn cứ là vướng mắt mà càng vướng mắt thì càng kéo lê đau khổ tới mức giật giờ vô hướng. Bởi sau cùng, tất cả những khác biệt ấy đều dẫn đến một nơi cầu nại hà, kẻ trước người sau, mỗi người một nghiệp khác nhau, hồn siêu phách tán biết đâu bây giờ. Đó là một hình ảnh vừa mang màu sắc vật giáo, vừa chế đựng một nhận thức rất sâu về thân phận con người. Chúng ta thường dành cả đời để phân biệt mình với người khác. Ai cao hơn? Ai thấp hơn? Ai thành công? Ai thất bại? Ai giàu? Ai nghèo? Ai đáng kính? Ai đáng khinh? Nhưng cái chết đặt tất cả những thang bậc ấy vào cùng một khoảng lặng. Những thứ từng khiến con người tự hào bỗng trở nên vô nghĩa. Từ đây, Nguyễn Xu đưa người đọc vào cảnh tượng thê lương nhất của Văn Chiêu Hồn những cô hồn không nơi nương tượng hoặc là ẩn ngang bờ dọc bụi hoặc là nương ngọn suối chân mây hoặc là bụi cỏ bóng cây hoặc nơi quán nọ cầu này bơ vơ không còn những cung điện lầu son không còn những bảng vàng ấn tín bạc vàng chỉ còn bờ bụi, suối, cỏ cây quán chợ, gò đống và lau tre Những nơi ấy trở thành chỗ trú tạm cho những linh hồn đã không còn một mái nhà Sống đã chịu nhiều bề thàm thiết, gan héo khô dạ zét căm căm rãi dầu trong mấy mươi năm, thở than dưới đất ăn nằm trên xương Cái chết ở đây không phải là một dấu chấm hết đơn giản Trong thế giới quan của Nguyễn Du, những gì con người đã tạo ra trong đời sống vẫn còn tiếp tục đeo đẳng họ Những oán hận tham vọng, chấp chước và đau khổ dường như chưa thể dễ dàng buông xuống Vì thế những cô hồn phải sống một đời sống ngược với người dương gian Họ tránh ánh sáng chỉ xuất hiện khi mặt trời lặn Nghe gà gáy tìm đường lánh ẩn lặn mặt trời lần thần tìm ra Nguyễn Du gọi họ trở về với lời kinh Từ đây, bài phân tế bắt đầu chuyển sang một chiều hướng khác Nếu những phần trước chủ yếu là thương xót, thì bây giờ trong tiếng thương đã xuất hiện một niềm hy vọng Nguyễn Du tin vào khả năng cứu độ của Phật Pháp Nhờ phép vật siêu sinh tịnh độ phóng hào quang cứu hổ độ u rắc hòa tứ hải quần châu não phiền rũ sạch toán thù rửa không Điều đáng chú ý là Nguyễn Du không xem sự cứu độ chỉ như một nghi lễ dành cho người chết Trong chiều sâu tư tưởng của bài thơ, cứu độ trước hết là giải thoát con người khỏi những thứ đang chói buộc họ phiền não, toán thù tham dục và mê lầm Bởi vậy câu thơ Trong giấc mê khua tình chiêm bao có lẽ là một trong những câu quan trọng nhất của toàn bài Nguyễn Du dùng hình ảnh rất mộng để nói về kiếp người Chúng ta sống trong thế gian tưởng rằng những điều trước mắt là bền chắc nhưng rồi tất cả đều đổi thay công danh, tiền bạc sắc đẹp, quyền lực thù hận, thậm chí cả những điều khiến ta đau khổ nhất cuối cùng cũng không thể tồn tại mãi mãi Kiếp phù sinh như hình bảo ảnh có chữ rằng vạn cảnh dai không Không ở đây không có nghĩa là cuộc đời hoàn toàn không có giá trị Nó nhắc con người rằng mọi cảnh giới hiện hữu đều vô thường không có gì đáng để chấp giữ như một thứ vĩnh viễn thuộc về mình Vì vậy lời nhắc Ai ơi lấy Phật làm lòng tự nhiên siêu thoát khỏi trong luân hồi có thể được hiểu như một lời khuyên về sự tu dưỡng Lấy Phật làm lòng không chỉ là tin vào Phật mà còn là học cách nhìn lại chính mình bớt tham, bớt sân bớt chấp chứa, biết thương người biết tha thứ và biết buông bỏ những điều không còn cần thiết Nếu con người không thay đổi cái tâm của mình thì dù sống ở đâu họ vẫn có thể tự tạo ra một cõi khổ cho chính mình Bởi vậy Văn Chiêu Hồn tuy nói về người chết nhưng cũng trở thành một bài học cho người sống Những người tính đường kêu hãnh Những kẻ chạy theo quyền lực Những người mãi mê tích cóp Những sĩ tử khát vọng công doanh Những kẻ mang theo oán hận xuống nấm hồ Thực ra đều là những tấm hương để người đang sống soi vào Ta có thể không phải một vị tướng tranh hùng nhưng có thể đang tranh hơn thua trong đời sống của mình Ta có thể không có quyền sinh sát trong tay nhưng vẫn có thể vì lợi ích của mình mà làm tổn thương người khác Ta có thể không phải người giàu có nhưng vẫn có thể dành quá nhiều năm tháng để chạy theo những thứ mà đến cuối cùng chẳng thể mang theo Đó chính là chiều sâu thế sự của Văn Chiêu Hồn Nguyễn Du không đứng ngoài cuộc đời để phán xét con người Ông đi qua những phận người cúi xuống trước những nấm mồ vô danh rồi từ đó nhìn lại toàn bộ kiếp người Và có lẽ vì thế tác phẩm dù viết về cái chết lại không chìm trong tuyệt vọng Nó bắt đầu bằng mưa lạnh đi qua bóng tối qua những bãi tha ma qua tiếng than của cô hồn nhưng cuối cùng lại hướng về ánh sáng của lòng từ bi Bà Khổ Quế đưa chúng ta trở về với đàn trần tế lễ vật không có gì quá lớn lao chỉ là bát cháo nén nhang manh áo thoi vàng nhưng đằng sau những vật nhỏ bé ấy là một điều rất lớn lòng người còn nhớ đến những người đã khuất của có chi bát cháo nén nhang gọi là manh áo thoi vàng giúp cho làm của ăn đường thăng thiên Có thể những lễ vật ấy không thể thay đổi quá khứ không thể làm người chết sống lại nhưng lòng thành và sự tưởng nhớ khiến người sống biết dừng lại trước cái chết biết rằng mình đang đứng trong một dòng chảy dài hơn cuộc đời riêng của mình và cuối cùng Nguyễn Du khép lại bài văn tế bằng lời niệm Nam mô Phật Nam mô Pháp Nam mô Tăng độ cho nhất thiết siêu thăng thượng đài đến đây toàn bộ bài văn tế dường như đã đi hết một vòng từ cõi dương sang cõi âm từ những cuộc đời cụ thể đến quy luật vô thường từ nỗi đau đến lòng từ bi từ cái chết đến sự thức tình đó cũng là lý do khiến Văn Chiêu Hồn không chỉ là một bài văn tế nó là một trong những tác phẩm hiếm hoi mà ở đó Nguyễn Du đã đưa cái nhìn nhân đạo của mình đi đến tận cùng Ông thương người không phải vì họ cao quý hay thấp hèn, thành đạt hay thất bại thiện hay bất thiện Ông thương họ trước hết vì họ là những con người phải chịu một kiếp sống hữu hạn phải đi qua đau khổ, mất mát và cuối cùng là cái chết và chính ở đây câu hỏi còn chi ai quý ai hèn còn chi mà nói ai hiền ai ngu trở thành chìa khóa để đọc toàn bộ tác phẩm khi còn sống chúng ta dựng lên biết bao ranh giới người này quý, người kia hèn người này thành công, người kia thất bại người này đáng trọng, người kia đáng khinh nhưng trước cái chết những ranh giới ấy không còn giữ được ý nghĩa như chúng ta từng tưởng điều còn lại là một sinh mệnh một sinh mệnh từng biết vui từng biết đau từng có những người mình yêu thương từng có những điều mình mong muốn từng mắc sai lầm, từng hy vọng, từng tuyệt vọng và cuối cùng phải rời khỏi thế gian Nguyễn Dù nhìn thấy điều ấy nên tiếng thương của ông không dừng ở một tầng lớp nào ông thương cả người quyền quý lẫn kẻ hành khất cả người chiến thắng lẫn kẻ bại trận cả người giàu lẫn người nghèo cả những người có tên tuổi lẫn những người chết không ai biết tên đó là lòng nhân đạo rất lớn của Nguyễn Dù nhưng còn một điều lớn hơn nữa ông không chỉ muốn chúng ta thương những người đã chết ông muốn chúng ta tỉnh trước khi mình trở thành một trong những cô hồn ấy bởi triều hồn cũng có thể hiểu theo một nghĩa sâu xa hơn gọi một linh hồn đang ngủ quên trở về với chính mình con người có thể đang sống mà tâm hồn đã ngủ quên trong danh lợi có thể đang đi giữa cuộc đời mà không biết mình đang đi về đâu có thể sở hữu rất nhiều thứ nhưng lại đánh mất điều quan trọng nhất có thể dành cả đời để tích lũy mà quên mất cách yêu thương có thể giữ một mối oán họn quá lâu đến mức chính mình trở thành người chịu khổ trước tiên nếu vậy thì tiếng gọi của Nguyễn Dù sau hơn 200 năm vẫn còn nguyên sức lay động trong giấc mê hua tình chiêm bao tỉnh ra không có nghĩa là từ bỏ cuộc đời Nguyễn Dù chưa bao giờ bảo con người phải quay lưng với thế gian điều ông nhắc nhở là đừng để những thứ vô thường làm chủ một đời người ta vẫn có thể làm việc kiếm tiền, xây dựng sự nghiệp chăm sóc gia đình, theo đuổi ước mơ nhưng nếu hiểu rằng tất cả đều có giới hạn ta sẽ biết đặt chúng vào đúng vị trí của mình có lẽ khi ấy con người mới thực sự biết sống biết quý một bữa cơm gia đình biết trân trọng một người còn đang ở bên mình biết nói một lời tử tế khi còn có thể biết tha thứ cho những điều nên được tha thứ biết buông xuống những oán hận đã quá lâu không còn ý nghĩa và biết rằng một ngày nào đó chính mình cũng sẽ phải đi qua cây cầu mà Nguyễn Dù đã gọi tên Cầu Nại Hà kẻ trước người sau đọc văn triêu hồn vì thế không nhất thiết phải nghĩ nhiều về những bóng ma của cõi âm có khi chỉ cần nghĩ về cách chúng ta đang sống giữa cõi dương này đã đủ bởi người chết không còn cơ hội sửa lại cuộc đời còn chúng ta thì vẫn còn đó có lẽ là điều quý giá nhất mà tiếng gọi từ những nấm mồ vô danh của Nguyễn Dù muốn nói với người đang sống ở một tầng suy tưởng khác văn tế thập loại chúng sinh còn gợi lên niềm mong mỏi về một đấng giác ngộ có thể cứu độ hết thạy chúng sinh khiến não phiền rũ sạch oán thù rửa không phải chăng đó cũng là khát vọng sâu xa nhất của con người trước những khổ nạn của kiếp sống được đánh thức khỏi mê lầm được giải thoát khỏi những ràng buộc của danh lợi, oán hận và luân hồi từ cách nhìn ấy hình ảnh chuyển pháp luân và lời nguyện phổ độ chúng sinh có thể được liên tưởng như một biểu tượng của con đường cứu độ mà Nguyễn Dù đã gửi gắm ở cuối tác phẩm